Traktat ryski

Chwilę przed tym, jak Polska powróciła na mapę Europy, przez Rosję przeszły polityczne i społeczne wstrząsy. Władzę przejęli bolszewicy pod przywództwem Włodzimierza Lenina. Ambicją nowych rządzących nie było wyłącznie utrzymanie kontroli nad państwem, lecz również ekspansja na Zachód. Odrodzona Polska stała im na drodze.

Bolszewicy liczyli, że przez terytorium Polski dotrą do Niemiec, gdzie w listopadzie 1918 roku wybuchła rewolucja, będąca skutkiem klęski wojennej oraz kryzysu gospodarczego. Trocki objaśniał oddziałom Armii Czerwonej w listopadzie 1919 roku, że dokonanie rewolucji w środkowoeuropejskich krajach umożliwi stworzenie „europejskiej federacji komunistycznej – Związku Proletariackich Republik Europy”.

Odradzająca się Rzeczpospolita walczyła nie tylko o granice, lecz także o swoją pozycję w nowym układzie sił europejskich. Józef Piłsudski był przekonany, że młode państwo będzie zbyt słabe, aby przetrwać między Niemcami a Rosją. Polska niepodległość nie mogła opierać się wyłącznie na własnym potencjale militarnym i gospodarczym, lecz wymagała stworzenia pasa sprzymierzonych państw na wschodzie, zdolnych zrównoważyć presję obu sąsiadów.

Spór dotyczył nie tylko przebiegu granic, ale także kształtu powojennego ładu europejskiego. Obie wizje – polska i bolszewicka – pozostawały ze sobą w zasadniczej sprzeczności. Lenin tłumaczył: „W Niemczech i w Anglii stworzyliśmy całkowicie nowe pasmo rewolucji proletariackiej przeciwko światowemu imperializmowi, dlatego że Polska, jako bufor między Rosją i Niemcami, Polska jako ostatnie państwo w całości pozostanie w rękach światowego imperializmu przeciwko Rosji. Okazuje się ona filarem całego systemu wersalskiego”.

Mogło się wydawać, że zaistniała szansa na realizację federalistycznej koncepcji Józefa Piłsudskiego. On sam opowiadał, że w tamtym czasie „Armia bolszewicka była tak rozbita, że nie miałem żadnych przeszkód wojskowych, abym mógł sięgnąć, gdziebym chciał, na całym prawie froncie”. Jednak wymagałoby to dalszej, bardzo kosztownej kampanii. Społeczeństwo polskie było tymczasem wyczerpane wojną, trwającą nieprzerwanie od 1914 roku. Zarówno względy militarne, jak i polityczne skłaniały obie strony do zawarcia pokoju.

Elementem odejścia od projektu federacyjnego było uznanie sowieckiej Ukrainy – marionetkowego państwa wspieranego przez Moskwę – za pełnoprawną stronę negocjacji pokojowych w Rydze. Przy stole zabrakło za to miejsca dla przedstawicieli Ukraińskiej Republiki Ludowej, sprzymierzonej z Polską. Oznaczało to faktyczny kres tego sojuszu. Symon Petlura, Przewodniczący Dyrektoriatu Ukraińskiej Republiki Ludowej, był nadal wspierany – bardziej logistycznie niż militarnie – przez Piłsudskiego, jednak nie dysponował siłami pozwalającymi na samodzielne przeciwstawienie się Armii Czerwonej.

Pierwszy etap negocjacji zakończył się błyskawicznie. Jeszcze w październiku podpisano preliminaria pokojowe. Zgodnie z ustaleniami granica wschodnia Polski miała przebiegać od Dźwiny na północy po Zbrucz na południu, pozostawiając Mińsk po stronie sowieckiej, ale włączając Wołyń i zachodnią część Białorusi. Z militarnego punktu widzenia istotnym elementem kalkulacji było utrzymanie tzw. linii rokadowej, czyli ciągu kolejowego Lida – Baranowicze – Sarny – Równe, biegnącego równolegle do granicy. Umożliwiała ona szybkie przerzucanie wojsk wzdłuż wschodniego frontu i stanowiła podstawę systemu obronnego II Rzeczypospolitej.

Traktat ryski, stabilizując granicę, nie rozwiązał problemów społeczno-narodowościowych, lecz stworzył nowy podział o długotrwałych konsekwencjach. W granicach II Rzeczypospolitej znalazły się miliony obywateli narodowości ukraińskiej i białoruskiej. Z perspektywy wielu z nich traktat oznaczał podział ich narodów między dwa obce państwa. Aspiracje niepodległościowe Ukraińców i Białorusinów były nie do pogodzenia ze statusem mniejszości narodowej w państwie polskim.

Ostatecznie – po dyplomatycznych przepychankach – 18 marca 1921 roku podpisano właściwy traktat pokojowy. Dokument, obok wcześniej uzgodnionych kwestii, regulował między innymi zagadnienia odszkodowań czy zwrotu dóbr kultury. Polska miała otrzymać 30 milionów rubli w złocie jako rekompensatę za wkład ziem polskich w gospodarkę imperium rosyjskiego. Jednak litera wielu uzgodnień pozostała martwa, zarówno w kwestii odszkodowań, jak i zwrotu dziedzictwa historycznego i kulturowego. Dla Lenina traktat był przede wszystkim manewrem strategicznym,  ustalone granice – rozwiązaniem tymczasowym, a sam pokój – sposobem na zyskanie czasu i uniknięcie dalszych działań wojennych w niekorzystnym momencie.

Traktat ryski był ostatnim elementem europejskiej układanki. Prof. Wołos zauważył, że „był [on] uzupełnieniem i dopełnieniem traktatu wersalskiego dla Europy Środkowo-Wschodniej. Nie będzie przesadą stwierdzenie, że porządek międzynarodowy panujący w międzywojennej Europie był zatem ładem wersalsko-ryskim, nie tylko wersalskim”. Pokój oznaczał jednak także upadek idei federacyjnej i odejście od wizji Europy Wschodniej opartej na systemie sprzymierzonych, niepodległych państw. Zaledwie kilkanaście miesięcy po zawarciu pokoju Piłsudski – odnosząc się do fiaska swoich starań – stwierdził profetycznie: „Wy tej Polski nie utrzymacie. Ta burza, która nadciąga, jest zbyt wielka”.