„Syberiada polska”

W rezultacie paktu Ribbentrop-Mołotow, uwieńczonego wspólnym podbojem ziem polskich, pod władzę Związku Sowieckiego trafiło 13 milionów obywateli Rzeczpospolitej. W pierwszych latach okupacji polityka Moskwy była bardziej represyjna niż Berlina. W odróżnieniu od Niemców, Sowieci całkowicie znieśli polską administrację. Rozwiązali policję i wszystkie przedwojenne instytucje oraz organizacje – także mniejszości narodowych. Urzędowymi językami stały się rosyjski, białoruski i ukraiński. Usuwano patriotyczne pomniki, zastępując je monumentami Lenina. Zmieniano nazwy ulic, zanadto kojarzące się z „pańską Polską”. Z bibliotek znikały książki uznane za antykomunistyczne. 

Nowa władza nie zwlekając podjęła działania, które miały upodobnić Kresy Wschodnie II RP do stalinowskiej Rosji. Najpierw odebrano ziemię „obszarnikom”. W ślad za tym nastąpiła konfiskata majątku kościołów, upaństwowienie zakładów przemysłowych, banków i kamienic, Rozpoczęto też rozprawę z drobnym handlem i rzemiosłem. Złotówka została wycofana z obiegu (już wcześniej, po zrównaniu jej kursu z rublem straciła czterokrotnie na wartości). Oszczędności wymieniano do kwoty 300 złotych. Ceny rosły, więc pauperyzacja ludności postępowała w szybkim tempie. Beneficjentami nowych porządków byli jedynie urzędnicy, w większości przysłani z głębi ZSRR, oraz kolaboranci.

Trwałe unicestwienie dawnej struktury społecznej wymagało walki z religią i tradycją. Ateizacja, prowadzona często brutalnymi metodami (niszczenie i zamykanie świątyń, prześladowanie duchownych) była jedną z wizytówek komunistycznego reżimu. Władze organizowały kampanie propagandowe zohydzające II RP. Przedstawiano ją jako sztuczne państwo, wysługujące się francuskim i angielskim imperialistom oraz więzienie narodów, którego specjalnością był ucisk społeczny. Natychmiast po zakończeniu działań wojennych NKWD (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych) aresztował pod różnymi zarzutami ponad 100 tysięcy obywateli „byłej Polski”. Większość z nich skazano na pobyt w łagrach czyli obozach koncentracyjnych. 

Wyłonione w atmosferze terroru Zgromadzenia Ludowe już w październiku 1939 roku poprosiły o przyłączenie zajętych terenów do ZSRR. W następnym miesiącu wszystkim mieszkańcom Kresów hurtowo przyznano obywatelstwo radzieckie, czy tego chcieli czy nie. Akcja „paszportyzacji”, czyli wydawania nowych dowodów osobistych miała ukryty cel. Świeżo upieczeni obywatele sowieccy musieli wypełniać szczegółowe kwestionariusze. Informacje, uzyskane w ten sposób, pozwoliły służbom specjalnym na zidentyfikowanie potencjalnych wrogów i podzielenie ich na kategorie. Najbardziej podejrzanym od razu kazano wyprowadzić się ze strefy przygranicznej lub na wieś. Represjom z definicji podlegał „element kontrrewolucyjny” oraz „wyzyskiwacze”. Przekładając ów komunistyczny żargon na język współczesny, chodziło o szeroko rozumianą elitę II Rzeczpospolitej. W „ojczyźnie światowego proletariatu” nie było miejsca dla byłych ziemian, burżujów, fabrykantów, urzędników, wojskowych, policjantów, sędziów, działaczy politycznych i społecznych, kleru, bogatych chłopów czy przedstawicieli wolnych zawodów, nie sympatyzujących z ideami Marksa i Lenina. O przynależności do prześladowanej grupy nie decydowała narodowość, lecz pozycja społeczna, W praktyce była ona zdominowana przez Polaków. 

Karne przesiedlenia w odległe rejony kraju stosowano w Rosji od wieków, Syberia nie bez powodu nazywana była „wielkim więzieniem bez dachu”. Za carów zesłanie było jednak następstwem wyroku sądowego. W państwie Stalina wystarczała zwykła decyzja administracyjna. Zmieniła się też skala. Tylko w latach 1930–31, w ramach akcji „rozkułaczania” rosyjskiej wsi, deportowano na wschód dwa miliony chłopów. Oprócz politycznego, istniał też motyw ekonomiczny: zagospodarowanie ziem, gdzie dobrowolne osadnictwo nie miało większych szans powodzenia. W roku 1936 wysiedlono do Kazachstanu i na Syberię mieszkańców Marchlewszczyzny i Dzierżyńszczyzny – dwóch polskich rejonów autonomicznych ówczesnego ZSRR. Tak skończył się eksperyment, który miał zniechęcić Stalina do stworzenia polskiej republiki rad z ziem zajętych w 1939 roku. Metody, skutecznie wypróbowane na własnych obywatelach, teraz miały posłużyć do pacyfikacji wschodnich terenów II RP. 

W pierwszej kolejności postanowiono rozprawić się z osadnikami rolnymi oraz pracownikami służby leśnej. Ich negatywny stosunek do komunizmu nie był żadną tajemnicą, ponadto mogli stać się ostoją dla antysowieckiej partyzantki. Już w grudniu 1939 rząd zdecydował o wysiedleniu „wrogów ludu” wraz z rodzinami. Musieli pozostawić na miejscu cały majątek nieruchomy, inwentarz i sprzęt rolniczy. Przysługiwało im natomiast prawo do zabrania „odzieży, bielizny, obuwia, pościeli, naczyń kuchennych i zastawy stołowej, zapasu żywności, pieniędzy i rzeczy osobistych”, w sumie 500 kilogramów na rodzinę. Pakowanie mogło trwać najwyżej dwie godziny. Do miejsca przeznaczenia deportowani mieli dotrzeć koleją. Założono, że każdy pociąg będzie składał się z 55 wagonów – 49 przystosowanych do przewozu ludzi, czterech na bagaż o większych gabarytach, jednego dla eskorty oraz wagonu sanitarnego. Sowieccy planiści ocenili, że w jednym transporcie można wywieźć nie więcej niż 1500 osób. Każdej z nich przysługiwał jeden gorący posiłek dziennie oraz 800 gramów chleba. 

Tak głosiła instrukcja, lecz praktyka wyglądała zgoła inaczej. Akcja, przeprowadzona w nocy z 9 na 10 lutego 1940 była dla wysiedlanych całkowitym zaskoczeniem. Obudzeni waleniem kolbami w drzwi, na przygotowanie do podróży dostawali od dziesięciu minut do pół godziny czasu. „Zabrali nas jak ptaki z gniazda” – oceniła Irena Biber-Krasa z Ciecierówki w powiecie grodzieńskim. Grupy operacyjne zaczynały od rewizji, która zwykle była formą kradzieży. O wszystkim decydowało widzimisię funkcjonariuszy NKWD, wspieranych przez miejscowych milicjantów. Gospodarzy okłamywano, że zostaną przewiezieni tylko kilkaset kilometrów na wschód, a na miejscu dostaną wszystko, co im będzie potrzebne. Czasem wręcz zakazywano zabierania żywności. 


Dramat zesłańców powiększyła surowa zima, Temperatura spadła do minus 40 stopni. Deportowani nawet kilka dni czekali w zamkniętych wagonach na rozkaz odjazd. Wewnątrz znajdowały się prowizoryczne, piętrowe prycze, żelazny piecyk i wycięta w podłodze dziura, która spełniała rolę ubikacji. Panował tłok, bo do każdego wagonu wepchnięto po 50–60 osób (instrukcja przewidywała o połowę mniej). Żywność i wodę dostarczano nieregularnie. Tę ostatnią często zastępowały śnieg i sople. 

Podróż trwała kilka tygodni. Brakowało opału, w najszczęśliwszym położeniu znaleźli się ci, którzy zabrali z domu pierzyny. Zimno, dramatyczne warunki sanitarne, niedożywienie i stres stały się powodem śmierci wielu dzieci i starców. Pozostali przesiedleńcy docierali na miejsce chorzy lub skrajnie wyczerpani. W większości trafili na daleką północ ZSRR: do obwodu archangielskiego, swierdłowskiego i do Kraju Krasnojarskiego. Czekały na nich baraki, pełne robactwa oraz niewolnicza praca przy wyrębie tajgi pod nadzorem NKWD. 

Lutowa operacja objęła ponad 140 tysięcy ludzi. Sekretarz brzeskiego komitetu obwodowego partii meldował zwierzchnikom: „masy chłopskie biedniaków i średniaków przyjęły działania związane z wysiedlaniem leśników i osadników z gorącym entuzjazmem i aprobatą. W związku z tym wzrosła ich aktywność w pracy socjalistycznej”. Chłopi ze wsi Dubno w rejonie hajnowskim komentowali: „Te pańskie psy niemało naszej krwi wypiły i znęcały się nad nami, już dawno należało ich wysiedlić”. Wtórowali im polscy robotnicy z tartaku, którzy pomagali w deportacji: „Żadnej litości dla wrogów ludu, Będziemy wyjaśniać, że to nie Polaków przesiedlają, tylko wrogów ludu – pańskich szpicli”. Towarzyszyły temu zapewnienia, że pragną zrzeszyć się w kołchozy, tak jak ich bracia ze wschodu. Zesłańcy inaczej zapamiętali postawę sąsiadów. Jedni cieszyli się (zapewne nie bezinteresownie) z cudzego nieszczęścia. Inni jednak dodawali im otuchy, a nawet – choć było to zakazane – obdarowywali żywnością i ubraniami. 

Druga operacja wysiedleńcza miała miejsce z 12 na 13 kwietnia. Objęła rodziny jeńców wojennych, więźniów i tych co zbiegli za granicę (najczęściej do zaboru niemieckiego). W państwie stalinowskim obowiązywała bowiem odpowiedzialność zbiorowa. Tym razem zaskoczenia nie było. Ponad 60 tysięcy deportowanych spodziewało się takiego losu. Enkawudziści zachowywali się oględniej, pewnie dlatego że mieli do czynienia głównie z kobietami i dziećmi. Niektórzy pomagali nawet w pakowaniu. Mimo lepszej niż w lutym pogody, nie wszyscy przeżyli podróż. 


Celem kwietniowych eszelonów był Kazachstan, Kwatery przydzielano w ziemiankach i lepiankach z gliny. 


Trzecia operacja z 29 na 30 czerwca najsilniej uderzyła w uchodźców z Polski centralnej, Większość spośród 80 tysięcy „bieżeńców” była pochodzenia żydowskiego. Uciekając przed niemieckimi prześladowaniami wpadli z deszczu pod rynnę. Wywieziono ich na Syberię, gdzie w ekstremalnych warunkach musieli pracować jako drwale i górnicy. Mosze Berger z Olkusza zesłany do Jakucji (podróż trwała trzy miesiące) na miejscu dowiedział się, że nie będzie regularnych dostaw żywności, bo nie ma dróg i „dopiero gdy rzeki zamarzną, będzie można sankami dostarczać produkty”. 

Ostatnia tura wywózek w maju i w czerwcu 1941 miała na celu oczyszczanie pogranicznych ziem z „elementów niepewnych”. Oprócz Ukrainy i Białorusi objęła też Litwę, Łotwę, Estonię i Mołdawię. Na politycznym horyzoncie rysował się już konflikt z Hitlerem. Liczba deportowanych jest trudna do ustalenia: szacunki wahają się od 32 do 52 tysięcy, Polacy stanowili mniej niż połowę. Liczne transporty nie dotarły do miejsca przeznaczenia, przeszkodził temu nacierający Wehrmacht. Status prawny tych ostatnich zesłańców był najlepszy. W oficjalnej nomenklaturze nazywano ich osadnikami, teoretycznie po 20 latach mogli wrócić do domów. 

NKWD dokładało starań, aby rozdzielić rodziny z tej samej wsi czy miasteczka, obawiano się buntów. Wkrótce po przybyciu przesiedleńcy otrzymywali przydziały pracy. Henryk Kuczyński, który jako dziecko odbył przymusową podróż z Czarnej Wsi koło Rajgrodu do okręgu tobolskiego, zapamiętał bramę z napisem „Kto nie pracuje, ten nie je”. Istotnie, od wykonania wyśrubowanych norm uzależniony był przydział żywności i odzieży roboczej. Najciężej pracujący dostawali 600, a dzieci 400 gramów chleba. Limity zmniejszono po wybuchu wojny z Niemcami. W jednym z kołchozów za pierwsze spóźnienie się do pracy potrącano 25 procent zapłaty, za drugie połowę, a za trzecie groziło sześć miesięcy więzienia. 

Deportowani na Syberię zwykle nie byli pilnowani. Miejscowe władze wierzyły w prawdziwość rosyjskiego porzekadła, że w razie ucieczki „tajga będzie sędzią, a niedźwiedź prokuratorem”. Głód zmuszał niektórych zesłańców do kradzieży lub żebraniny. Marian Cichy, wywieziony do republiki Komi, w poszukiwaniu żywności wraz z kolegą zawędrował do osady tubylców. Już w pierwszej chacie nakarmiono ich ziemniakami i zsiadłym mlekiem, którego nie widzieli od czasu wywózki. 


Walka o przetrwanie na „nieludzkiej ziemi” czasem wyzwalała złe instynkty. Niektórzy zesłańcy stawali się donosicielami lub demonstracyjnie nawracali się na komunizm. Można było wysyłać listy, lecz korespondencja podlegała cenzurze. W szkołach polskie dzieci poddawano agresywnej rusyfikacji i ateizacji. W przytaczanej często relacji uczniom kazano się modlić najpierw do Boga, potem do Stalina. W tym drugim wypadku przez kratkę w suficie spadały cukierki. Takie metody wychowawcze miały przekonać dziatwę, że Boga nie ma, a wódz „postępowej części ludzkości” jest wszechmocny. Na podstawie dokumentów NKWD ustalono, że w latach 1940–41 z terenów przedwojennej Polski deportowano ponad 320 tysięcy osób, 80 tysięcy z nich trafiło do Kazachstanu. Tragiczną statystykę uzupełniają jeńcy wojenni (z 45 tysięcy zamordowano prawie co trzeciego) i ponad 100 tysięcy aresztowanych pod zarzutem „przestępstw kontrrewolucyjnych” (życie stracił co piąty), 25 tysięcy zmarło w obozach i na zesłaniu. Nie do pozazdroszczenia był też los 100 tysięcy młodych Polaków, wcielonych do Armii Czerwonej.

W sierpniu 1941, w następstwie uznania przez ZSRR emigracyjnego rządu Władysława Sikorskiego, ogłoszono amnestię. Nie objęła ona jednak ukraińskich i białoruskich obywateli II RP. Zesłańcy oraz więźniowie Gułagu dostali polskie paszporty, odzyskiwali wolność i teoretycznie swobodę poruszania się. Paradoksalnie, w rezultacie ich warunki życia często uległy pogorszeniu. Byli odtąd zdani tylko na siebie. Nie wszyscy chętni zdołali dołączyć do formującej się armii generała Władysława Andersa. Jednym brakowało zdrowia, innym pieniędzy na wyjazd, jeszcze inni chcieli najpierw odszukać rodzinę. Zarządcy kołchozów czy kopalni niechętnie pozbywali się siły roboczej. Lokalne władze piętrzyły biurokratyczne przeszkody. 

Po zerwaniu przez Stalina stosunków dyplomatycznych z rządem w Londynie, jedyną szansą na szybkie wydostanie się z „nieludzkiej ziemi” był akces do armii prosowieckiego generała Zygmunta Berlinga. Umowa rządu tymczasowego z ZSRR o ewakuacji ludzi narodowości polskiej została podpisana dopiero w lipcu 1945 roku. Wielu zesłańców już tego nie doczekało. Nie skończyła się też tragedia Kresów. Jeszcze sześć lat po zakończeniu wojny deportowano, wraz z rodzinami, 888 byłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, którzy nieopatrznie wrócili na ziemię przodków.