Święta racja. „Świeckie religie”
XX wieku
czas czytania:
Recenzja
Praca brytyjskiego historyka to błyskotliwa i śmiała analiza niezwykle zagmatwanych i przenikających się światów polityki i religii. Michael Burleigh spogląda na najważniejsze wydarzenia XX wieku, od I wojny światowej po wojnę z terroryzmem, i ukazuje je w świetle procesu upolitycznienia religii i „sakralizacji” polityki.
Święta racja. „Świeckie religie” XX wieku to kontynuacja rozważań, które autor podjął w poprzedniej książce Ziemska władza. Polityka jako religia (Świat Książki 2011). Obie prace stanowią ważny głos w debacie na temat pozycji i roli chrześcijaństwa w Europie.
Burleigh w Polsce znany jest jeszcze z książki Trzecia Rzesza. Nowa historia (wydanej w 2002 i 2010 r.). Autor był wykładowcą m.in. na uniwersytetach w Oksfordzie i Cardiff oraz w USA, w 2006 r. zakończył swoją karierę akademicką. Od tego czasu całkowicie poświęcił się pisaniu książek jako niezależny historyk. Dzięki temu mógł nieco odejść od naukowego sposobu pisania ku bardziej publicystycznemu, czego świetnym przykładem jest Święta racja.
Dzieło Burleigha składa się z dziesięciu rozdziałów, ułożonych w sposób chronologiczny. Punktem wyjścia jest I wojna światowa. Autor przedstawia traumatyczne doświadczenia, które przyniosła ona europejskim narodom, niezależnie od tego, po której stronie walczyły. Ta straszna spuścizna z jednej strony sprzyjała nastrojom dekadenckim, z drugiej sprowokowała narodziny totalitarnych ruchów politycznych. O nich właśnie traktuje rozdział drugi – analizie zostają poddane tutaj: komunizm, faszyzm i nazizm. Brytyjski historyk niezwykle wnikliwie opisuje każdy z systemów, wskazuje liczne różnice, ale przede wszystkim cechy wspólne, przejawiające się w swoistej rytualizacji działań władz.
Wszystkie te systemy charakteryzowały się negatywną postawą wobec chrześcijaństwa czy wręcz programowo go zwalczały (komunizm). Z drugiej jednak strony świeckie państwo zaadaptowało i odpowiednio przetworzyło religijne obrzędy: kult jednostki, odwoływanie się do licznych symboli, masowe zjazdy partyjne i defilady. Burleigh wzbogaca właściwą narrację o liczne fragmenty tekstów źródłowych, co jest charakterystyczne dla całej pracy
Kolejna część to ukazanie problemu od drugiej strony, czyli z perspektywy Kościoła. Czytelnik odnajdzie tutaj informacje o państwach, rządzonych przez dyktatorów o katolickiej proweniencji i ich relacjach z Watykanem. Kolejno zostają przedstawione: Meksyk (wyjątek wyjścia poza europejskie ramy opowieści), Portugalia, frankistowska Hiszpania, Austria, Irlandia i inne pomniejsze państwa. Brytyjski historyk ukazuje również stanowisko duchowieństwa, jego zdaniem sceptycznie i z właściwym sobie dystansem odnoszącego się do wzmiankowanych dyktatur, ale też nazizmu i komunizmu.
Wątek wojenny zostaje domknięty analizą trudnych relacji Watykanu z walczącymi państwami. Autor staje w obronie chrześcijańskich hierarchów, szczególnie papieża Pisa XII, który często oskarżany jest o zbyt zachowawcze stanowisko wobec okrucieństw wojny, w tym Holokaustu. Takie stanowisko zostaje poparte licznymi często pomijanymi argumentami, co niewątpliwie zachęca do lektury.
Kolejny rozdział historyk poświęcił krótkiej analizie ruchu oporu podczas II wojny światowej, przede wszystkim skupiając się na relacjach między władzami państwowymi a kościelnymi, zaraz po działaniach zbrojnych i w okresie zimnej wojny.
Kontynuacją tych tematów jest kolejna część pracy, traktująca o niełatwej sytuacji duchowieństwa w okresie komunizmu. Burleigh skrupulatnie relacjonuje sposoby ograniczania wpływów czy wręcz prześladowania kościołów chrześcijańskich oraz próby zastąpienia wiary świeckimi obrzędami państwowymi i partyjnymi.
Chronologia wywodu kieruje historyka w stronę przedstawienia krytycznego stanowiska wobec rewolucji kulturowej lat 60-tych XX wieku oraz innych idei tego okresu, jak choćby teologii wyzwolenia. Jako kontrapunkt dla przemian obyczajowych ówczesnego świata przedstawiony zostaje Sobór Watykański II.
W kolejnej części czytelnik odnajdzie liczne wątki polskie. Brytyjski historyk bowiem upatruje w osobie Jana Pawła II i jego naukach oraz działalności Kościoła katolickiego kluczowe ogniwa ruchów antykomunistycznych.
Pewien wyjątek w spójnej narracji stanowi rozdział poświęcony konfliktowi północnoirlandzkiemu, który przedstawiony został w całej swoje rozciągłości od 1968 do 2005. W tym miejscu ciekawa wydaje się obserwacja Burleigha, który w krwawym sporze toczonym między z jednej strony katolikami i protestantami, z drugiej IRA i lojalistami, doszukuje się analogii do współczesnych problemów wielokulturowości. Brytyjski historyk rezygnuje w tym miejscu z akademickiego, chłodnego spojrzenia na rzecz zdecydowanej krytyki Irlandczyków, nie kryjąc swojej trochę stereotypowej niechęci do tego narodu.
Ostatnią cezurę czasową stanowi w książce Burleigha data 11 IX 2001 r. Autor wnikliwie analizuje sylwetki terrorystów pamiętnego zamachu oraz całą organizację Al-kaidy. Te dramatyczne wydarzenia i ich geneza prowadzą do zdecydowanej krytyki popularnej idei wielokulturowości,. Krytyka, choć prowadzona z perspektywy chrześcijańskiej, nie jest dogmatycznym potępieniem, lecz wskazaniem słabości i wewnętrznych sprzeczności samej idei. Autor postuluje zatem szacunek do tradycji chrześcijańskiej jako nośnika ważnych dla Europy idei i systemu porządkującego ład społeczny, dla których zagrożeniem staję się ekspansja fundamentalizmów (np. islamskiego).
Niewątpliwymi atutami Świętej racji jest zarówno błyskotliwy język, sprawiający, że książkę czyta się niczym powieść, jak i estetyczne wydanie wzbogacone wkładkami z fotografiami. W aspekcie merytorycznym należy docenić udaną próbę opisu przenikających się światów polityki i religii, zaprezentowanych w syntetycznym ujęciu
Autor po tym, jak zrezygnował z kariery akademika, mógł pozwolić sobie na przyjęcie zdecydowanie chrześcijańskiego punktu widzenia, choć wprost do tego się nie przyznaje. Taki zabieg pozwolił mu odnieść się niezwykle krytycznie do procesów takich jak laicyzacja czy wielokulturowość. Wprawdzie jest to krytyka rzetelna, ale nie pozbawiona w niektórych punktach stereotypowych wyobrażeń i uproszczeń (vide: Irlandia, fundamentalizm islamski). Nie zmienia to jednak faktu, iż całość jest dobrą lekturą dla szerokiego grona odbiorców, którzy odnajdą wiele ciekawych przykładów (często niedostrzeganej) laicyzacji państwa, ale też i „sakralizacji” polityki.
Autor: Michael Burleigh
Tytuł: Święta racja. „Świeckie religie” XX wieku
Rok wydania: 2011
Miejsce wydania: Warszawa
Wydawnictwo: Wydawnictwo Świat Książki
Liczba stron: 525
ISBN: 978-83-247-0815-4
Burleigh w Polsce znany jest jeszcze z książki Trzecia Rzesza. Nowa historia (wydanej w 2002 i 2010 r.). Autor był wykładowcą m.in. na uniwersytetach w Oksfordzie i Cardiff oraz w USA, w 2006 r. zakończył swoją karierę akademicką. Od tego czasu całkowicie poświęcił się pisaniu książek jako niezależny historyk. Dzięki temu mógł nieco odejść od naukowego sposobu pisania ku bardziej publicystycznemu, czego świetnym przykładem jest Święta racja.
Dzieło Burleigha składa się z dziesięciu rozdziałów, ułożonych w sposób chronologiczny. Punktem wyjścia jest I wojna światowa. Autor przedstawia traumatyczne doświadczenia, które przyniosła ona europejskim narodom, niezależnie od tego, po której stronie walczyły. Ta straszna spuścizna z jednej strony sprzyjała nastrojom dekadenckim, z drugiej sprowokowała narodziny totalitarnych ruchów politycznych. O nich właśnie traktuje rozdział drugi – analizie zostają poddane tutaj: komunizm, faszyzm i nazizm. Brytyjski historyk niezwykle wnikliwie opisuje każdy z systemów, wskazuje liczne różnice, ale przede wszystkim cechy wspólne, przejawiające się w swoistej rytualizacji działań władz.
Wszystkie te systemy charakteryzowały się negatywną postawą wobec chrześcijaństwa czy wręcz programowo go zwalczały (komunizm). Z drugiej jednak strony świeckie państwo zaadaptowało i odpowiednio przetworzyło religijne obrzędy: kult jednostki, odwoływanie się do licznych symboli, masowe zjazdy partyjne i defilady. Burleigh wzbogaca właściwą narrację o liczne fragmenty tekstów źródłowych, co jest charakterystyczne dla całej pracy
Kolejna część to ukazanie problemu od drugiej strony, czyli z perspektywy Kościoła. Czytelnik odnajdzie tutaj informacje o państwach, rządzonych przez dyktatorów o katolickiej proweniencji i ich relacjach z Watykanem. Kolejno zostają przedstawione: Meksyk (wyjątek wyjścia poza europejskie ramy opowieści), Portugalia, frankistowska Hiszpania, Austria, Irlandia i inne pomniejsze państwa. Brytyjski historyk ukazuje również stanowisko duchowieństwa, jego zdaniem sceptycznie i z właściwym sobie dystansem odnoszącego się do wzmiankowanych dyktatur, ale też nazizmu i komunizmu.
Wątek wojenny zostaje domknięty analizą trudnych relacji Watykanu z walczącymi państwami. Autor staje w obronie chrześcijańskich hierarchów, szczególnie papieża Pisa XII, który często oskarżany jest o zbyt zachowawcze stanowisko wobec okrucieństw wojny, w tym Holokaustu. Takie stanowisko zostaje poparte licznymi często pomijanymi argumentami, co niewątpliwie zachęca do lektury.
Kolejny rozdział historyk poświęcił krótkiej analizie ruchu oporu podczas II wojny światowej, przede wszystkim skupiając się na relacjach między władzami państwowymi a kościelnymi, zaraz po działaniach zbrojnych i w okresie zimnej wojny.
Kontynuacją tych tematów jest kolejna część pracy, traktująca o niełatwej sytuacji duchowieństwa w okresie komunizmu. Burleigh skrupulatnie relacjonuje sposoby ograniczania wpływów czy wręcz prześladowania kościołów chrześcijańskich oraz próby zastąpienia wiary świeckimi obrzędami państwowymi i partyjnymi.
Chronologia wywodu kieruje historyka w stronę przedstawienia krytycznego stanowiska wobec rewolucji kulturowej lat 60-tych XX wieku oraz innych idei tego okresu, jak choćby teologii wyzwolenia. Jako kontrapunkt dla przemian obyczajowych ówczesnego świata przedstawiony zostaje Sobór Watykański II.
W kolejnej części czytelnik odnajdzie liczne wątki polskie. Brytyjski historyk bowiem upatruje w osobie Jana Pawła II i jego naukach oraz działalności Kościoła katolickiego kluczowe ogniwa ruchów antykomunistycznych.
Pewien wyjątek w spójnej narracji stanowi rozdział poświęcony konfliktowi północnoirlandzkiemu, który przedstawiony został w całej swoje rozciągłości od 1968 do 2005. W tym miejscu ciekawa wydaje się obserwacja Burleigha, który w krwawym sporze toczonym między z jednej strony katolikami i protestantami, z drugiej IRA i lojalistami, doszukuje się analogii do współczesnych problemów wielokulturowości. Brytyjski historyk rezygnuje w tym miejscu z akademickiego, chłodnego spojrzenia na rzecz zdecydowanej krytyki Irlandczyków, nie kryjąc swojej trochę stereotypowej niechęci do tego narodu.
Ostatnią cezurę czasową stanowi w książce Burleigha data 11 IX 2001 r. Autor wnikliwie analizuje sylwetki terrorystów pamiętnego zamachu oraz całą organizację Al-kaidy. Te dramatyczne wydarzenia i ich geneza prowadzą do zdecydowanej krytyki popularnej idei wielokulturowości,. Krytyka, choć prowadzona z perspektywy chrześcijańskiej, nie jest dogmatycznym potępieniem, lecz wskazaniem słabości i wewnętrznych sprzeczności samej idei. Autor postuluje zatem szacunek do tradycji chrześcijańskiej jako nośnika ważnych dla Europy idei i systemu porządkującego ład społeczny, dla których zagrożeniem staję się ekspansja fundamentalizmów (np. islamskiego).
Niewątpliwymi atutami Świętej racji jest zarówno błyskotliwy język, sprawiający, że książkę czyta się niczym powieść, jak i estetyczne wydanie wzbogacone wkładkami z fotografiami. W aspekcie merytorycznym należy docenić udaną próbę opisu przenikających się światów polityki i religii, zaprezentowanych w syntetycznym ujęciu
Autor po tym, jak zrezygnował z kariery akademika, mógł pozwolić sobie na przyjęcie zdecydowanie chrześcijańskiego punktu widzenia, choć wprost do tego się nie przyznaje. Taki zabieg pozwolił mu odnieść się niezwykle krytycznie do procesów takich jak laicyzacja czy wielokulturowość. Wprawdzie jest to krytyka rzetelna, ale nie pozbawiona w niektórych punktach stereotypowych wyobrażeń i uproszczeń (vide: Irlandia, fundamentalizm islamski). Nie zmienia to jednak faktu, iż całość jest dobrą lekturą dla szerokiego grona odbiorców, którzy odnajdą wiele ciekawych przykładów (często niedostrzeganej) laicyzacji państwa, ale też i „sakralizacji” polityki.
Dominik Mucha
Autor: Michael Burleigh
Tytuł: Święta racja. „Świeckie religie” XX wieku
Rok wydania: 2011
Miejsce wydania: Warszawa
Wydawnictwo: Wydawnictwo Świat Książki
Liczba stron: 525
ISBN: 978-83-247-0815-4
