Stosunki polsko-litewskie
do unii w Krewie

W roku 1220 książę ruski Daniel Romanowicz namówił Litwinów do najazdu na tereny skonfliktowanego z nim władcy Mazowsza, Konrada. Sytuacja ta powtórzyła się w 1238 r. kiedy to – według Latopisu halicko-wołyńskiego – Litwini „wojowali Lachów i wiele zabójstw uczynili u nich”. Wojownicy znad Niemna nie pojawiali się jednak na ziemiach polskich wyłącznie jako najeźdźcy. Ten sam Konrad, którego mazowieckie włości najczęściej padały ofiarą Litwinów, najmował ich do pomocy w swych bezustannych bojach o tron wawelski – i tak litewscy najemnicy wspierali rycerstwo mazowieckie podczas kolejnych wypraw na Kraków w latach 1243–1246.

Zmniejszanie się potencjału militarnego książąt mazowieckich uniemożliwiało skuteczne przeciwdziałanie najazdom z północy. A te w drugiej połowie XIII w. stawały się coraz częstsze i coraz bardziej dewastujące, przyczyniając się w dużej mierze do cywilizacyjnego zapóźnienia Mazowsza względem pozostałych dzielnic kraju, gdyż tamtejsza ludność całą swą energię musiała kierować na odbudowywanie niszczonych raz po raz osiedli. Najazdy rozzuchwalonych Litwinów szybko zaczęły też sięgać daleko w głąb ziem polskich – już w 1265 r. dotarli do Małopolski, a w 1294 r. złupili Łęczycę, pokonując i zabijając w bitwie tamtejszego księcia, Kazimierza II. Równocześnie jednak doszło do nawiązania pierwszych kontaktów politycznych, gdy zdesperowani książęta mazowieccy zaczęli zabiegać o mariaże z córkami władców litewskich, widząc w tym jedyną skuteczną osłonę przed najazdami. Do pierwszego zbliżenia Polski i Litwy miało jednak doprowadzić zagrożenie ze strony nowej potęgi w regionie.

Wiosną 1340 r. zmarł bezpotomnie, otruty przez bojarów, Bolesław Jerzy II – ostatni władca Rusi Halicko-Włodzimierskiej, rozpościerającej się na obszarach współczesnej zachodniej Ukrainy. Do tego imponującego spadku pretensje po rodzinnych koligacjach zgłaszali zarówno Polacy, jak i Litwini, co doprowadziło jeszcze w tym samym roku do wybuchu wojny między niedawnymi sprzymierzeńcami. Kolejne dekady były wypełnione wyprawami rycerstwa polskiego na wschód, gdzie stawiało ono czoła litewskim zastępom dowodzonym przez synów Giedymina. Kolejną stroną konfliktu był słabnący dziedzic imperium Czyngis-chana – Złota Orda, starająca się utrzymać mongolską zwierzchność nad tymi najbardziej na zachód wysuniętymi ziemiami ruskimi. Dodatkowo zamęt potęgowało postępowanie lokalnego możnowładztwa. Haliccy bojarzy – zamożni i niezależni, od dawna przeciwstawiający się silnej władzy książęcej – opowiadali się na zmianę to po polskiej, to po litewskiej stronie, uciekając się też do przyzywania zagonów tatarskich. Przy okazji częstych negocjacji z Litwinami posłowie Kazimierza, oprócz kompromisowego rozwiązania kwestii przynależności Rusi, proponowali także chrystianizację Litwy za polskim pośrednictwem. Następcy Giedymina – rządzący razem bracia, Kiejstut i Olgierd – używali jednak karty chrztu jedynie w celu negocjacji korzystnych warunków kolejnych rozejmów, nie będąc szczerze zainteresowanymi porzuceniem wiary przodków. Po wielu kampaniach wojennych przetykanych nietrwałymi zawieszeniami broni, w 1366 r. dokonał się podział ruskiego księstwa między jego katolickim i pogańskim sąsiadem. Polsce udało się przyłączyć bogatą Ruś Halicką ze Lwowem, a w zachodniej części Wołynia osadzić we Włodzimierzu księcia Aleksandra Koriatowicza jako lennika, podczas gdy Litwie udało się opanować jedynie wschodni Wołyń i Polesie.