Spory o polską duszę

Kompromitacja kolektywistycznych utopii dostarczyła argumentów o wyższości jednostki nad wspólnotą, która może budzić negatywne skojarzenia z kolektywem. Kolektyw, jak wiadomo z dziejów totalitaryzmów, tłamsi jednostkę. Tak więc i naród – przez sam fakt, że jest wspólnotą – może na pojedyncze osoby oddziaływać „represyjnie”, zwłaszcza jeśli „rzekomy” jego charakter koliduje z ich charakterami. Najnowsza książka Andrzeja Wierzbickiego dowodzi jednak tego, że w przeszłości – zanim do głosu doszli piewcy indywidualizmu, rozmaici odbrązawiacze i szydercy – charakter narodowy był przedmiotem poważnej refleksji nie tylko wśród historyków. Naród postrzegano jako realną wspólnotę historii, kultury, języka, którą warto traktować serio. Spieranie się o jego duszę uważano więc za całkowicie zasadne. Istotną cezurą był, według Wierzbickiego, wiek XVIII. Oświecenie to początek krytycznego podejścia do źródeł historycznych, któremu towarzyszy dążenie do wyeliminowania wszelkich legend i „opowieści bajecznych”. Konsekwencją tego jest również krytycyzm wobec wszelkich przekazów dotyczących wad i zalet narodu. Monografia Wierzbickiego to wnikliwa prezentacja rozpoczętej wówczas i kontynuowanej przez kolejne dwa stulecia debaty na temat polskiego charakteru. Autor zwraca uwagę na utrwalenie się pewnego sięgającego połowy XIX wieku podziału w poglądach na polską duszę. Wskazuje dwie główne szkoły „charakterologiczne”: krakowską i warszawską. Obie żywiły przekonanie o cywilizacyjnej przynależności Polski do Zachodu, jednak różniły się co do tego, jak Polacy na przestrzeni dziejów ową przynależność realizowali. Główne rozbieżności ujawniały się przy okazji dociekań dotyczących przyczyn rozbiorów. Szkoła krakowska upatrywała ich w cechach warstwy wyższej – szlachty, co ilustruje następująca opinia Michała Tyszkiewicza: „Gdyby szlachta nasza rozwijała się i kształciła na zasadzie ogólnoeuropejskiej, nie byłaby anomalią wśród Europy, nielogiczną przedstawicielką dwóch przeciwnych sobie rzeczy, konserwatyzmu i warcholstwa”. Z kolei Stanisław Koźmian wskazywał anarchiczność, „nieporadność polityczną”, „brak zmysłu i umiejętności administracyjnych”. Szkoła warszawska polemizowała z takim „pesymistycznym” stanowiskiem, Władysław Smoleński wskazywał na postęp, jaki – jego zdaniem – dokonał się w XVIII stuleciu pod wpływem tendencji oświeceniowych w Europie. Pierwiastki irracjonalne (wiara) cechujące mentalność Polaków (ale i innych narodów europejskich również) zaczęły, według niego, ustępować na rzecz pierwiastków racjonalnych (wiedzy, nauki). Nastąpił znaczący wzrost „uczuć szlachetnych obok bezbrzeżnego zepsucia”. Z tego punktu widzenia to nie polski charakter, lecz obiektywna przewaga mocarstw ościennych zdecydowała o rozbiorach. Znamienną rzeczą jest, że szkoła krakowska i szkoła warszawska występowały przeciw romantycznemu dziedzictwu – przeciw wizji duszy polskiej, jaką kreślił na przykład Joachim Lelewel. W wizji tej Polacy górowali chociażby nad Hiszpanami: łagodnością, umiarkowaniem, „umysłem szlachetnym i zacnym”. Szkoła krakowska wyrażała wobec takiego ujęcia problemu „gorzki realizm”, natomiast warszawska próbowała z pozycji pozytywistycznych pokazać złożoną dynamikę kształtowania się charakteru narodowego bez jakichkolwiek wzniosłych złudzeń. W zakończeniu książki Wierzbicki zauważa, iż pomimo trudności metodologicznych, jakie muszą się pojawić w rozważaniach nad duszą narodową, mamy tu do czynienia z „rozległym obszarem patriotyczno-obywatelskiej refleksji nad przyszłością narodu”. Autor podkreśla, że jeśli nawet intencje „charakterologów” nie zawsze były godne pochwały – tak jak wtedy, kiedy próbowano cechami polskimi wyjaśnić przyczyny rozbiorów i pogodzić Polaków z utratą niepodległości – to jednak kierowali się oni motywami swoistej „pedagogiki narodowej”. A ta polegała na upowszechnianiu wzorców, które w określonej sytuacji historycznej oddziaływały na zbiorową świadomość budująco, Może więc rozważania nad charakterem narodowym nadal są przydatne?

Wydawca: Muzeum Historii Polski, Wydawnictwo Trio, Collegium Civitas
Rok wydania: 2010
Liczba stron: 324
Typ okładki: twarda
Wymiary: 17 x 24,5