Rzucić na żer, wyciszyć nastroje
czas czytania:
Ciągnące się od godziny dziewiątej rano do wieczora rozprawy dobiegły końca.
7 lutego 1985 roku zakończył się tzw. proces toruński sprawców porwania
i zamordowania księdza Jerzego Popiełuszki. Zabójcy zostali skazani. Wyrok wpisywał się jednak w lansowaną przez bezpiekę tezę o śmierci kapelana Solidarności jako o „prowokacji politycznej”.
7 lutego 1985 roku zakończył się tzw. proces toruński sprawców porwania
i zamordowania księdza Jerzego Popiełuszki. Zabójcy zostali skazani. Wyrok wpisywał się jednak w lansowaną przez bezpiekę tezę o śmierci kapelana Solidarności jako o „prowokacji politycznej”.
Bezpośredni mordercy duchownego – Grzegorz Piotrowski, Leszek Pękala i Waldemar Chmielewski – zostali skazani kolejno na 25, 15 i 14 lat pozbawienia wolności. Wiceszef zwalczającego Kościół IV Departamentu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych płk Adam Pietruszka usłyszał wyrok 25 lat więzienia za podżeganie do zabójstwa. Dodatkową karą, jeszcze przed rozpoczęciem procesu, była dla oskarżonych degradacja do stopni szeregowych, wydalenie ze służby w organach bezpieczeństwa PRL oraz usunięcie z szeregów Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Z jednej strony był to jedyny w historii sądownictwa Polski Ludowej proces, w którym oskarżono o mord polityczny na księdzu oficerów komunistycznych służb specjalnych. Z drugiej zaś „proces toruński” od samego początku nazywany był przez Polaków wyreżyserowanym spektaklem.
Pokój pełen esbeków
Dostęp do sali sądowej pozostawał bardzo ograniczony. W ramach wyjątku dopuszczono do obserwacji procesu tylko kilku polskich (m.in. Józefę Hennelową z „Tygodnika Powszechnego” i ks. Antoniego Ponińskiego z „Ładu Bożego”) oraz zagranicznych dziennikarzy. W komunistycznej prasie ukazywały się wyłącznie lakoniczne komunikaty. Pełnomocnikami oskarżycieli posiłkowych zostali związani z opozycją adwokaci: Edward Wende, Jan Olszewski, Krzysztof Piesiewicz i Andrzej Grabiński. „Nigdy w swojej pracy zawodowej nie spotkałem się z czymś takim, co się zdarzyło w Toruniu […]. Całe Stare Miasto i Rynek w Toruniu był obstawiony przez ZOMO i milicję. Było tam też wojsko. Później, przez kolejne dni procesu latały nad Toruniem helikoptery” – zapamiętał atmosferę towarzyszącą procesowi Krzysztof Piesiewicz. „Dostanie się na salę sądową było związane z bardzo szczegółowymi sprawdzeniami, rewizjami i kontrolami posiadanych teczek oraz sprawdzaniem dokumentów, toreb” – dodawał Jan Olszewski.
Gdy pełnomocnicy oskarżycieli posiłkowych chcieli przesłuchać Grzegorza Piotrowskiego, ten skorzystał z przysługującego mu prawa do odmowy składania wyjaśnień. Mimo to adwokaci zgłosili chęć zadania pytań, nawet jeśli nie uzyskają od podsądnego żadnych odpowiedzi. Przewodniczący składu sędziowskiego, sędzia Artur Kujawa, zastosował wówczas nieznany do tej pory w procedurze procesowej rodzaj cenzury prewencyjnej – nałożył na pełnomocników zakaz zadawania Piotrowskiemu pytań.
Gdy pełnomocnicy oskarżycieli posiłkowych chcieli przesłuchać Grzegorza Piotrowskiego, ten skorzystał z przysługującego mu prawa do odmowy składania wyjaśnień. Mimo to adwokaci zgłosili chęć zadania pytań, nawet jeśli nie uzyskają od podsądnego żadnych odpowiedzi. Przewodniczący składu sędziowskiego, sędzia Artur Kujawa, zastosował wówczas nieznany do tej pory w procedurze procesowej rodzaj cenzury prewencyjnej – nałożył na pełnomocników zakaz zadawania Piotrowskiemu pytań.
Pogrzeb ks. Jerzego Popiełuszki w kościele św. Stanisława Kostki w Warszawie, 3 listopada 1984 r., autor zdjęcia: Jarek Tuszyński (Wikimedia)
Sygnałów świadczących o wpływie czynników politycznych na decyzje sądu było więcej. Sala znajdująca się obok tej, w której odbywał się proces, przeznaczona została do wyłącznego użytku funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, odpowiedzialnych za bezpośrednią transmisję procesu do Komitetu Centralnego PZPR oraz MSW. „O godzinie 14.00 u Kiszczaka na obiedzie. Przez godzinę oglądałem przebieg procesu w Toruniu […]. Rozmawialiśmy z Czesławem o różnych aspektach tej sprawy. On też zakłada, że było to sprzysiężenie, ale żaden oskarżony nic na ten temat nie powiedział” – odnotował w swoich dziennikach Mieczysław Rakowski.
Bezpośrednia kontrola procesu przez najwyższe władze przekładała się na to, co działo się w sali rozpraw. Obrazowo mówił o tym Jan Olszewski: „Na każdy drażliwy temat mogłem z reguły zadać jedno lub co najwyżej dwa pytania, po czym sąd zarządzał przerwę, po której świadek, wcześniej zazwyczaj wijący się, jąkający i niewiedzący, co mówić, nagle zaczynał odpowiadać płynnie, jakby wyuczonymi zdaniami”.
Najprawdopodobniej nie tylko sam przebieg procesu, ale także wysokość wyroku została wcześniej uzgodniona na szczytach władzy. Dowodzą tego słowa Mieczysława Rakowskiego zanotowane w dzienniku: „Kiszczak zakłada, że sąd wymierzy Piotrowskiemu karę 25 lat […]. Odnoszę wrażenie, że już postanowiono dać mu 25 lat. Sądzę, że bierze się pod uwagę także reakcje sojuszników, którzy nie mogą być zadowoleni z procesu”.
Bezpośrednia kontrola procesu przez najwyższe władze przekładała się na to, co działo się w sali rozpraw. Obrazowo mówił o tym Jan Olszewski: „Na każdy drażliwy temat mogłem z reguły zadać jedno lub co najwyżej dwa pytania, po czym sąd zarządzał przerwę, po której świadek, wcześniej zazwyczaj wijący się, jąkający i niewiedzący, co mówić, nagle zaczynał odpowiadać płynnie, jakby wyuczonymi zdaniami”.
Najprawdopodobniej nie tylko sam przebieg procesu, ale także wysokość wyroku została wcześniej uzgodniona na szczytach władzy. Dowodzą tego słowa Mieczysława Rakowskiego zanotowane w dzienniku: „Kiszczak zakłada, że sąd wymierzy Piotrowskiemu karę 25 lat […]. Odnoszę wrażenie, że już postanowiono dać mu 25 lat. Sądzę, że bierze się pod uwagę także reakcje sojuszników, którzy nie mogą być zadowoleni z procesu”.
Indoktrynacja w resorcie
W powszechnym odbiorze społecznym władze komunistyczne z Wojciechem Jaruzelskim i Czesławem Kiszczakiem na czele poświęciły kilku funkcjonariuszy, aby wyciszyć nastroje, a prawdziwi decydenci nie zostali nawet wskazani i oskarżeni. „Przecież my ten proces zawdzięczamy Kiszczakowi. To on postanowił rzucić na żer tych swoich czterech ludzi. Byliśmy przekonani, że to wszystko będzie tak dawkowane, żebyśmy jak najmniej dowiedzieli się o działaniach resortu, który stał za tą zbrodnią” – twierdziła Józefa Hennelowa, publicystka „Tygodnika Powszechnego”. „Mieliśmy być poprzez ten proces doprowadzeni do wniosku, który będzie najwygodniejszy dla władzy: uwierzymy, że w resorcie pojawiło się czterech przestępców, których sama władza teraz ukarze” – dodawała.
Intuicje dziennikarki pokrywały się z atmosferą, która panowała w kierowanym przez Kiszczaka MSW. Jak wynika z badań prowadzonych przez Daniela Wicentego, funkcjonariusze byli w tamtym czasie poddawani systematycznej indoktrynacji resortowej, w ramach której na każdym kroku powtarzano im tezę o porwaniu i morderstwie kapelana Solidarności jako o „prowokacji politycznej”. W jednym z wewnątrzresortowych szyfrogramów czytamy: „Wyjaśnić, iż uprowadzenie ks. Jerzego Popiełuszki było aktem prowokacji politycznej, od której od początku odcięło się kierownictwo naszego resortu, czyniąc to poprzez odpowiednie informowanie społeczeństwa”. W innych instrukcjach zalecano także, by funkcjonariusze, rozmawiając o brutalnym zabójstwie kapłana, używali bardziej eufemistycznych zwrotów, na przykład „incydent z udziałem ks. Jerzego Popiełuszki”.
Intuicje dziennikarki pokrywały się z atmosferą, która panowała w kierowanym przez Kiszczaka MSW. Jak wynika z badań prowadzonych przez Daniela Wicentego, funkcjonariusze byli w tamtym czasie poddawani systematycznej indoktrynacji resortowej, w ramach której na każdym kroku powtarzano im tezę o porwaniu i morderstwie kapelana Solidarności jako o „prowokacji politycznej”. W jednym z wewnątrzresortowych szyfrogramów czytamy: „Wyjaśnić, iż uprowadzenie ks. Jerzego Popiełuszki było aktem prowokacji politycznej, od której od początku odcięło się kierownictwo naszego resortu, czyniąc to poprzez odpowiednie informowanie społeczeństwa”. W innych instrukcjach zalecano także, by funkcjonariusze, rozmawiając o brutalnym zabójstwie kapłana, używali bardziej eufemistycznych zwrotów, na przykład „incydent z udziałem ks. Jerzego Popiełuszki”.
Bezczelność Piotrowskiego
Proces posłużył komunistycznej władzy do jeszcze jednego celu. A mianowicie do publicznego wyartykułowania pod adresem Kościoła (w tym także wobec zamordowanego ks. Popiełuszki) oskarżenia m.in. o prowadzenie niezgodnej z prawem działalności politycznej. „Myśmy mieli dwa etapy tego procesu w Toruniu. Na początku był etap próby wyjaśnienia zbrodni dokonanej na księdzu Jerzym, a później od zeznań Piotrowskiego zaczął się proces Kościoła” – przyznał po latach ks. Zdzisław Król, ówczesny kanclerz warszawskiej kurii.
Podobne wrażenie odniosła Józefa Hennelowa, której szczególnie zapadł w pamięci moment, gdy sędzia Kujawa odczytał w sali rozpraw ostatnią homilię ks. Jerzego z organizowanej przez niego mszy św. za ojczyznę. „Chciał tym udowodnić, że ksiądz Popiełuszko siał nienawiść. Było coś niesamowitego w poczuciu obecności ofiary zbrodni. Ksiądz Jerzy tam przez chwilę był obecny poprzez swoje słowa, które zadawały kłam oskarżeniu go o nienawiść przez sprawców i sąd” – zapamiętała publicystka.
W swoich kolejnych – jak się wydaje, dobrze przygotowanych i wcześniej wyreżyserowanych – wystąpieniach Piotrowski bronił resortu, usprawiedliwiał zabójstwo ks. Jerzego i atakował Kościół. W pewnym momencie porównał nawet zabójstwo ks. Popiełuszki z wydarzeniem z 1982 roku, gdy milicjant Zdzisław Karos został postrzelony przez członków młodzieżowej organizacji, której spotkania odbywały się w mieszkaniu ks. Sylwestra Zycha. „To była po prostu bezczelność ze strony Piotrowskiego. Byłam oburzona tym, że on jest tak butny i pewny siebie i chce się wybielić i mojego brata stawia wśród morderców” – komentowała po latach Alicja Zych-Krasieńko, siostra ks. Zycha.
Takich momentów było podczas procesu więcej. „Bywało tak, że pan sędzia Kujawa dostawał jakieś instrukcje i padało nagle na przykład nieoczekiwane pytanie do generała Płatka o włoską gazetę »Sette Giorni« i zaczynał się atak na biskupa Ignacego Tokarczuka” – wspominała Hennelowa.
Podobne wrażenie odniosła Józefa Hennelowa, której szczególnie zapadł w pamięci moment, gdy sędzia Kujawa odczytał w sali rozpraw ostatnią homilię ks. Jerzego z organizowanej przez niego mszy św. za ojczyznę. „Chciał tym udowodnić, że ksiądz Popiełuszko siał nienawiść. Było coś niesamowitego w poczuciu obecności ofiary zbrodni. Ksiądz Jerzy tam przez chwilę był obecny poprzez swoje słowa, które zadawały kłam oskarżeniu go o nienawiść przez sprawców i sąd” – zapamiętała publicystka.
W swoich kolejnych – jak się wydaje, dobrze przygotowanych i wcześniej wyreżyserowanych – wystąpieniach Piotrowski bronił resortu, usprawiedliwiał zabójstwo ks. Jerzego i atakował Kościół. W pewnym momencie porównał nawet zabójstwo ks. Popiełuszki z wydarzeniem z 1982 roku, gdy milicjant Zdzisław Karos został postrzelony przez członków młodzieżowej organizacji, której spotkania odbywały się w mieszkaniu ks. Sylwestra Zycha. „To była po prostu bezczelność ze strony Piotrowskiego. Byłam oburzona tym, że on jest tak butny i pewny siebie i chce się wybielić i mojego brata stawia wśród morderców” – komentowała po latach Alicja Zych-Krasieńko, siostra ks. Zycha.
Takich momentów było podczas procesu więcej. „Bywało tak, że pan sędzia Kujawa dostawał jakieś instrukcje i padało nagle na przykład nieoczekiwane pytanie do generała Płatka o włoską gazetę »Sette Giorni« i zaczynał się atak na biskupa Ignacego Tokarczuka” – wspominała Hennelowa.
* * *
Przełożonych zabójców – byłego szefa SB gen. Władysława Ciastonia i byłego szefa Departamentu IV gen. Zenona Płatka – uniewinniono w 1994 roku od zarzutu kierowania zabójstwem ks. Popiełuszki. Z kolei skazani w „procesie toruńskim” zostali objęci w późniejszych latach amnestiami i złagodzeniami kary. Leszek Pękala wyszedł na wolność w 1990, Waldemar Chmielewski w 1993, a Adam Pietruszka w 1995 roku. Grzegorz Piotrowski, który więzienie opuścił najpóźniej, bo w 2001 roku, będąc już na wolności, nawiązał współpracę z antyklerykalnym tygodnikiem „Fakty i Mity”, gdzie ukrywając się pod różnymi pseudonimami, publikował artykuły dotyczące ks. Jerzego Popiełuszki i papieża Jana Pawła II.
Jan Hlebowicz
