Roman Ingarden – myślenie na własną odpowiedzialność

Jego najważniejszą pracą, znacznie częściej znaną z tytułu niż z wnikliwej lektury, jest trzytomowy „Spór o istnienie świata”. Po trzech tysiącleciach rozważań i sporów filozoficznych wrócił w nim do pierwotnego pytania (i zdumienia) myślicieli archaicznej Grecji: co to znaczy „być”? Czynił to jednak w inny, bardziej złożony sposób niż dawni mędrcy. Hasłowo mawia się o Ingardenie jako o „najbardziej znanym polskim fenomenologu”, zwykle nie zadając sobie trudu zrozumienia tego terminu. Nie sprzyja zresztą temu pewnie i wielość różnych „fenomenologii”, włącznie z tą, którą w swoim fundamentalnym dziele uprawiał Hegel. Fenomenologia Ingardena jest niewątpliwie bardziej przejrzysta – co nie znaczy, że prostsza. Bardzo na serio traktował on założenie poznawania rzeczywistości jako czegoś, co dane jest bezpośrednio. Postulowane przezeń poznanie filozoficzne polegać miało na „bezzałożeniowości”, na odrzuceniu wszelkiego rodzaju domysłów, tez, spekulacji, przypuszczeń. On sam i jego uczniowie odwoływali się nieraz do pojęcia, wprowadzonego do filozofii przez Husserla: do epoche, czyli właśnie „poznania rzeczy samych”, wyzbycia się (dużym wysiłkiem intelektualnym) możliwie wielu założeń dotyczących sposobu istnienia rzeczy wokół nas.

Dla osób niebędących zawodowymi filozofami brzmi to niełatwo.  I pewnie jeszcze trudniej byłoby przyswoić prace Romana Ingardena, gdyby nie klarowność i dyscyplina wywodu. Autorka jednego z najbardziej znanych wspomnień o profesorze, jego magistrantka i doktorantka, późniejsza profesor UJ Maria Gołaszewska, pisała:


I rzeczywiście: dobrą tego próbką są już pierwsze strony „Sporu o istnienie świata”, którego ambitny czytelnik napotyka na następujące wersy: „WSTĘP: Rozgraniczenie zagadnień. Rozdział I: Rozważania przygotowawcze. § 1. Wstęp”. Po dalszych dziesięciu stronach docieramy do „§ 2. Założenia i tymczasowe sformułowanie sprawy spornej”…

A jednak, wbrew groźnej trochę wymowie powyższych cytatów, pisarstwo filozoficzne Ingardena nie przypominało rygoryzmem i oschłością kodeksów prawa. Po oswojeniu się z metodą i retoryką fenomenologa wielu czytelników – nie tylko filozofów – odkrywało dzięki niemu wolność innego, nowego widzenia świata. Nie przypadkiem do najbardziej znanych uczniów i wychowanków Ingardena, nieraz „dobijających się” prawa uczęszczania na jego seminaria, należeli myśliciele tak różni (i tak znani) jak wspomniana wyżej Maria Gołaszewska, ale i Danuta Gierulanka czy Irena Krońska, jak Jan Woleński, Władysław Stróżewski, Tadeusz Kroński, oraz ks. Józef Tischner i ks. Karol Wojtyła. Na jego zajęcia trafiało zresztą wielu studentów, którzy nie podążyli królewską ścieżką filozofii, ale w lata później, jako pisarze czy badacze, wspominali o „formacie myślenia”, jaki pokazał im Ingarden.

Drogę życiową Romana Ingardena przedstawić łatwiej niż jego dorobek intelektualny. W pierwszej połowie życia była uporządkowana, stabilna, podobna do biografii tysięcy naukowców; jej niespodziewane zwroty dokonały się za sprawą dwudziestowiecznej historii. Syn wybitnego inżyniera, projektanta i głównego budowniczego krakowskich wodociągów, dzieciństwo spędził częściowo w Krakowie, częściowo we Lwowie, stolicy ówczesnej Galicji. Uzdolniony muzycznie (klasa skrzypiec w konserwatorium), początkujący poeta, decyduje się jednak na studia filozoficzne. Od początku zresztą stawiając sobie bardzo ambitne cele: zamierzał łączyć je ze studiowaniem matematyki, fizyki i biologii, docierać do istoty rzeczywistości.

Zaczął tę wędrówkę we Lwowie pod kierunkiem Kazimierza Twardowskiego, głośnego założyciela neopozytywistycznej szkoły lwowsko-warszawskiej. Rychło jednak nabierze do niej dystansu. Za zgodą ojca (i radą Twardowskiego) rusza w świat – najpierw do Wiednia, potem do Getyngi (tam zasmakuje wyższej matematyki pod kierunkiem Davida Hilberta), wreszcie Fryburga Bryzgowijskiego, gdzie pozna najważniejszego dlań myśliciela i mistrza, Edmunda Husserla. Na jego seminarium nawiąże też najważniejsze przyjaźnie, w tym – z Edytą Stein, późniejszą zakonnicą i świętą. To od Husserla przejmie maksymę o „życiu intelektualnym na własną odpowiedzialność”, to pod jego kierunkiem napisze doktorat o intuicjonizmie Bergsona. To w cieniu murów Fryburga przetrwa Wielką Wojnę.

Na zawsze pozostanie mu głębokie zakorzenienie w kulturze, języku i myśli niemieckiej. Swój „Spór
o istnienie świata” oraz traktat „O poznawaniu dzieła literackiego” na użytek publikacji w Niemczech nie tyle przełożył, co napisał od nowa po niemiecku. W tym języku też mówił, ilekroć był zdenerwowany.


Słychać w tej anegdocie temperament, z jakim Ingarden już po wojnie angażował się w polemiki z „neopozytywistami” – ale i fryburski sznyt… „Mówiono, że myślał po niemiecku, po czym w głowie przekładał to na polski” – zanotował ktoś złośliwy sąd o wykładowcy. To raczej nieprawda. Ale przekładał tylko z języka niemieckiego, i to dzieła najtrudniejsze: po wojnie „Krytykę czystego rozumu” Immanuela Kanta, a przed wojną jeszcze – najważniejszego dlań, prócz Husserla, myśliciela, czyli Maxa Schelera („O zjawisku tragiczności” oraz „O rehabilitacji cnoty”).

Do Polski wróci po odzyskaniu przez kraj niepodległości. W roku 1919 ożeni się w Warszawie z lekarką Marią Pol.  Gdy rodzina zacznie się powiększać, jak wielu młodych uczonych tamtego czasu zmuszony jest łączyć pracę naukową z zarabianiem na życie jako nauczyciel. Od Lublina po Toruń uczy w szkołach średnich propedeutyki filozofii, niemieckiego i matematyki. W 1924 obroni na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie pracę habilitacyjną („O pytaniach esencjalnych”) i zacznie tam prowadzić wykłady, ale pracę w gimnazjach będzie mógł porzucić dopiero w połowie lat 30. Wtedy też zacznie być rozpoznawany na forum międzynarodowym. Na VIII Międzynarodowym Kongresie Filozoficznym w Pradze w 1934 r. przedstawił krytykę neopozytywistycznych założeń teorii poznania.

Zakorzeniony we Lwowie, podzielił los lwowian. Doświadczył w tym mieście pierwszej okupacji sowieckiej (1939–1941), niemieckiej, a następnie drugiej sowieckiej (1944–1945). Doświadczenia obu zachował dla siebie, choć po latach na seminarium w Krakowie zauważył filuternie:


Ingarden nie zamierzał specjalnie „iść z duchem czasu”. Pod okupacją sowiecką, na UJK przemianowanym na „Uniwersytet im. Iwana Franki” uczył historii literatury niemieckiej, pod okupacją niemiecką uczył z kolei matematyki w przeznaczonej dla Polaków „Technicznej Szkole Zawodowej” – jedynej legalnej placówce edukacyjnej w sytuacji, gdy III Rzesza wykluczyła możliwość prowadzenia dla Polaków średniego i wyższego nauczania. Jednocześnie uczestniczył w konspiracyjnych strukturach edukacyjnych, egzaminował maturzystów – a nocami pisał swój „Spór o istnienie świata”. Jesienią 1944 pomagał przy ewakuacji dzieci, osieroconych w rezultacie rzezi wołyńskiej, do skromnego sanatorium w Pieskowej Skale; w lutym 1945 przeniósł się do Krakowa.

Tam rok później stanął na czele II Katedry Filozofii UJ, otrzymując zarazem tytuł profesora. Lata 1945–1948 są w życiu filozofa wyjątkowo płodne: wydaje drukiem pierwsze dwa tomy „Sporu…” oraz „Szkice z filozofii literatury”, podróżuje, włącza się w działalność Polskiej Akademii Umiejętności (i otrzymuje jej nagrodę w 1947), redaguje „Kwartalnik Filozoficzny”. Przez pewien czas waha się między UJ a Wrocławiem. Po przymusowej zmianie granic Polski w wyniku konferencji w Jałcie i Poczdamie, po znalezieniu się Lwowa w graniach ZSRS, do Wrocławia wyjechało bowiem wielu lwowian, w tym przyjaciół i znajomych Ingardena. Te wahania i te zajęcia skończyły się jednak wraz z nadejściem stalinizmu.  W roku 1950 został odsunięty od prowadzenia zajęć na uniwersytecie. Utrzymując się z pensji lekarskiej żony i groszowego wynagrodzenia, znalazł siły i czas na napisanie trzeciej części „Sporu o istnienie świata” i na przekład Kanta.

Na Uniwersytet Jagielloński wróci dopiero po śmierci Stalina i – relatywnej! – liberalizacji stosunków w PRL w roku 1956. To czas zbierania owoców: wyda wówczas drukiem pisane do szuflady prace, otrzyma od „odwilżowych” władz komunistycznych, w roku 1957, Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski, ruszy w świat z wykładami, doczeka się pierwszych przekładów. Przyjmie wreszcie członkostwo najpoważniejszych zagranicznych stowarzyszeń filozoficznych (American Aesthetic Society, Société Française de l’Esthétique Internationale, Phenomenological Society), ale na co dzień udzielać się będzie podczas posiedzeń Komisji Historii Literatury PAN, Polskiego Towarzystwa Filozoficznego czy Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Dowodem szerokości jego horyzontów był udział w dyskusjach na sesjach Polskiego Towarzystwa Matematycznego ale i Towarzystwa Higieny Psychicznej. Rozważając, jako epistemolog, zaburzenia percepcji, odwiedzał krakowskie kliniki psychiatryczne, dyskutując z prowadzącym je wówczas najwybitniejszym polskim psychiatrą, Antonim Kępińskim.

Łaskawości władz starczyło nie na długo. W 1962 roku Komitet Uczelniany PZPR na Uniwersytecie Jagiellońskim uznał, iż „przed organizacją partyjną stoją dwa zadania: likwidacja ośrodka filozofii idealistycznej, którego centrum jest osoba prof. Ingardena, oraz stabilizacja i rozwój ośrodka filozofii marksistowskiej” (to cytat z dokumentów, do jakich dotarł autor monografii o UJ po roku 1945, Ryszard Terlecki). Stabilizowano więc i likwidowano. Już w rok później Roman Ingarden odesłany został na przedwczesną emeryturę. Nie przeszkodziło mu to w dalszym ciągu pisać i tworzyć. A także odebrać najważniejszej nagrody przyznawanej przez polską emigrację polityczną (Nagroda Fundacji A. Jurzykowskiego w Nowym Jorku, 1966) oraz prestiżową Gottfried von Herder Preis (1968). Zmarł, jak już wspomnieliśmy, w roku 1970.

Filozofował żarliwie – i właściwie bezustannie.


Trzeba wiedzieć cokolwiek o godnym pożałowania stanie polskich kolei w latach 60., by zrozumieć, że ta dyskusja o negatywnych stanach rzeczy, prowadzona przy rozchwianym stoliku, nad talerzykiem ze śledziem drugiej świeżości tkwiącym na poplamionym obrusie, była – mimo wielkiej wierności Romana Ingardena dla fenomenologii – również dowodem stoicyzmu.



Sejm RP w przekonaniu o wyjątkowości dzieła i postawy filozofa, ustanowił rok 2020 Rokiem Romana Ingardena.