Radioaktywna chmura
nad Polską
czas czytania:
Dwudziestego szóstego kwietnia 1986 roku w elektrowni jądrowej w Czarnobylu doszło do największej katastrofy w historii energetyki jądrowej. Moskwa milczała o wybuchu – Kreml obawiał się społecznych oraz politycznych reperkusji ujawnienia prawdy. Tymczasem skażona chmura dotarła nad Polskę.
Wszystko zaczęło się w nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 roku, gdy operatorzy czwartego bloku Czarnobylskiej Elektrowni Jądrowej im. Lenina utracili kontrolę nad reaktorem. Doszło do jego eksplozji, w wyniku której do atmosfery dostały się ogromne ilości substancji radioaktywnych. Na całe wydarzenie spuszczono zasłonę milczenia. Pierwsza, uspokajająca informacja ukazała się w sowieckiej telewizji 28 kwietnia, na notatkę w „Prawdzie” trzeba było czekać kolejne dwa dni. Wybuch utrzymywano by w sekrecie dłużej, ale świat został zaalarmowany przez Szwedów, którzy dość wcześnie wykryli skażenie.
Wskazówka poza skalą
Polskie władze dowiedziały się o skażeniu nie od sowieckiego sojusznika, ale dzięki swoim własnym stacjom pomiarowym. 27 kwietnia, w niedzielę wieczorem, technik dyżurujący w Mikołajkach zauważył, że wskaźnik wychylił się poza skalę. Było to zdarzenie tak nietypowe, że potraktował je jako awarię sprzętu. Niemniej na bieżąco wysyłał raporty do Centralnego Laboratorium Ochrony Radiologicznej w Warszawie. Tyle że tam nie było dyżurnego. Teleksy odczytano dopiero następnego dnia.
Profesor Zbigniew Jaworowski, kierownik Centralnego Laboratorium Ochrony Radiologicznej, został w poniedziałek rano przywitany przez zestresowaną asystentkę: pomiary radiacji w Mikołajkach wskazywały kilkusettysięczny wzrost. Jaworowski próbował zaalarmować swojego szefa, a później także samego prezesa Państwowej Agencji Atomistyki. Czas mijał, chmura radioaktywnego powietrza nieubłaganie przesuwała się nad Polską.
Kiedy informacje dotarły na szczyty władz, nikt nie wiedział, co robić. Jerzy Urban wspominał po latach chaos tamtych chwil. Jako rzecznik dostał polecenie sporządzenia komunikatu dla mediów – problem polegał na tym, że nie wiedział nawet, o co dokładnie chodzi. Zaczął wydzwaniać. Jego nocne telefony sprawiły, że grono urzędników postanowiło zjechać się w jedno miejsce, usiąść przy stole i omówić sprawę twarzą w twarz. Generała Wojciecha Jaruzelskiego nikt nie śmiał budzić, zwłaszcza że brakowało danych – cały czas składano informacyjne puzzle.
Około czwartej nad ranem zabrał głos profesor, który przeprowadził własną analizę informacji o skażeniu. Jego zdaniem skażenie było tak duże, że należało koniecznie zamknąć szkoły, uprzedzić ludzi przed opuszczaniem domów i skłonić ich do zamknięcia okien. Urban zaprotestował: „Jeśli to zrobimy, sparaliżujemy życie w całym kraju. Jest to szalenie istotna decyzja”. Nie było mowy, żeby zdecydować się na taki krok bez zgody Jaruzelskiego. Urban obudził generała i zreferował mu sprawę. Ten milczał przez chwilę, naniósł poprawkę stylistyczną do komunikatu i rzucił: „Jak trzeba, to ogłaszajcie”.
Urban wrócił do sali, połączył się z technikiem dyżurnym w radiu i zaczął dyktować treść komunikatu. Słowa już miały iść w eter, gdy nagle odezwał się dowódca wojsk chemicznych. Siwy generał z flegmą starego wojskowego zwrócił się spokojnie do profesora: „Panie kolego, w tych swoich obliczeniach rąbnął się pan chyba o jedno zero”. Wszyscy zaczęli liczyć. Rzeczywiście, okazało się, że zrobiono błąd o jeden rząd wielkości. Alarm odwołano.
Profesor Zbigniew Jaworowski, kierownik Centralnego Laboratorium Ochrony Radiologicznej, został w poniedziałek rano przywitany przez zestresowaną asystentkę: pomiary radiacji w Mikołajkach wskazywały kilkusettysięczny wzrost. Jaworowski próbował zaalarmować swojego szefa, a później także samego prezesa Państwowej Agencji Atomistyki. Czas mijał, chmura radioaktywnego powietrza nieubłaganie przesuwała się nad Polską.
Kiedy informacje dotarły na szczyty władz, nikt nie wiedział, co robić. Jerzy Urban wspominał po latach chaos tamtych chwil. Jako rzecznik dostał polecenie sporządzenia komunikatu dla mediów – problem polegał na tym, że nie wiedział nawet, o co dokładnie chodzi. Zaczął wydzwaniać. Jego nocne telefony sprawiły, że grono urzędników postanowiło zjechać się w jedno miejsce, usiąść przy stole i omówić sprawę twarzą w twarz. Generała Wojciecha Jaruzelskiego nikt nie śmiał budzić, zwłaszcza że brakowało danych – cały czas składano informacyjne puzzle.
Około czwartej nad ranem zabrał głos profesor, który przeprowadził własną analizę informacji o skażeniu. Jego zdaniem skażenie było tak duże, że należało koniecznie zamknąć szkoły, uprzedzić ludzi przed opuszczaniem domów i skłonić ich do zamknięcia okien. Urban zaprotestował: „Jeśli to zrobimy, sparaliżujemy życie w całym kraju. Jest to szalenie istotna decyzja”. Nie było mowy, żeby zdecydować się na taki krok bez zgody Jaruzelskiego. Urban obudził generała i zreferował mu sprawę. Ten milczał przez chwilę, naniósł poprawkę stylistyczną do komunikatu i rzucił: „Jak trzeba, to ogłaszajcie”.
Urban wrócił do sali, połączył się z technikiem dyżurnym w radiu i zaczął dyktować treść komunikatu. Słowa już miały iść w eter, gdy nagle odezwał się dowódca wojsk chemicznych. Siwy generał z flegmą starego wojskowego zwrócił się spokojnie do profesora: „Panie kolego, w tych swoich obliczeniach rąbnął się pan chyba o jedno zero”. Wszyscy zaczęli liczyć. Rzeczywiście, okazało się, że zrobiono błąd o jeden rząd wielkości. Alarm odwołano.
Improwizacja
Sytuacja, w jakiej znalazły się władze PRL pod koniec kwietnia 1986 roku, miała cechy improwizacji w warunkach głębokiej niepewności. Brakowało procedur określających, co należy robić po wykryciu skażenia – przepisy istniały na papierze, ale nigdy nie zostały sprawdzone.
29 kwietnia wieczorem powołano Komisję Rządową pod przewodnictwem wicepremiera Zbigniewa Szałajdy. Jedną z pierwszych podjętych decyzji było rozpoczęcie masowej akcji podawania płynu Lugola dzieciom, młodzieży i kobietom w ciąży. Ten wodny roztwór jodku potasu miał chronić tarczycę. Paradoksalnie okazało się, że Polakom przysłużyła się zimnowojenna paranoja, w wyniku której władze – szykujące się na konflikt z użyciem broni atomowej – zebrały pokaźne zapasy tego preparatu.
To posunięcie wyróżniało polskie władze in plus – w Związku Sowieckim akcję podawania płynu przeprowadzono ze znacznym opóźnieniem. Nie wszystko jednak szło gładko, sytuacja obfitowała w problemy i swoiste paradoksy. Rząd zakazał wypasu krów, co jasno wskazywało na obawy co do skażenia trawy i gleby. Jednocześnie jednak uspakajano, że sytuacja nie jest aż tak groźna, przeprowadzono m.in. obchody Święta Pracy. Ludzie zadawali pytanie: czy opad w końcu jest groźny, czy nie? Wątpliwości, plotek oraz najdziwniejszych teorii nie brakowało.
29 kwietnia wieczorem powołano Komisję Rządową pod przewodnictwem wicepremiera Zbigniewa Szałajdy. Jedną z pierwszych podjętych decyzji było rozpoczęcie masowej akcji podawania płynu Lugola dzieciom, młodzieży i kobietom w ciąży. Ten wodny roztwór jodku potasu miał chronić tarczycę. Paradoksalnie okazało się, że Polakom przysłużyła się zimnowojenna paranoja, w wyniku której władze – szykujące się na konflikt z użyciem broni atomowej – zebrały pokaźne zapasy tego preparatu.
To posunięcie wyróżniało polskie władze in plus – w Związku Sowieckim akcję podawania płynu przeprowadzono ze znacznym opóźnieniem. Nie wszystko jednak szło gładko, sytuacja obfitowała w problemy i swoiste paradoksy. Rząd zakazał wypasu krów, co jasno wskazywało na obawy co do skażenia trawy i gleby. Jednocześnie jednak uspakajano, że sytuacja nie jest aż tak groźna, przeprowadzono m.in. obchody Święta Pracy. Ludzie zadawali pytanie: czy opad w końcu jest groźny, czy nie? Wątpliwości, plotek oraz najdziwniejszych teorii nie brakowało.
30 kwietnia, gdy ludzie spotkali się w zakładach pracy i sklepowych kolejkach, temat rozmów był jeden. Niepewność i chaos dobrze oddaje wpis z dziennika Zbigniewa Woroszylskiego:
Na mieście podniecenie, wykupywanie mleka w proszku, a także mąki, kaszy etc. (…) dzieci dostają kropelki preparatu jodowego. Zrobiliśmy i my to samo (po zasięgnięciu przez Jankę rady w jej instytucie, jak dawkować). Inne telefony: Zdzicho z Gdańska, Misia (tego dnia, kiedy spotkaliśmy się u Marszałków, bolała ją głowa i miała nudności), Danusia Sadkowska (bolały ją oczy; w pracy też biorą kropelki).
Jak na dłoni był widoczny rozdźwięk między odczuciami ludzi a tonem rządowych komunikatów. „W Dzienniku Telewizyjnym – uspokajanie przez spikerów polskich i radzieckich (retransmisja telewizji moskiewskiej), a także ekspertów z komisji rządowej, że nic się nie stało, nic nie grozi. Radio zachodnie jest innego zdania” – notował Woroszylski.
Na skraju paniki
Komentarz Woroszylskiego o zachodnich źródłach informacji był jak najbardziej trafny. Sondaż Centrum Badania Opinii Publicznej pokazał, że prawie 30 procent respondentów za media najbardziej wiarygodne w kwestii Czarnobyla uznawały zachodnie stacje radiowe, jak np. Radio Wolna Europa. Radio, prasę i telewizję krajową traktowano ze sceptycyzmem. Próżnię informacyjną wypełniały plotki. W obiegu pojawiały się informacje o masowych ofiarach katastrofy, których ciała były ukrywane.
Sytuacji nie poprawiał fakt, że wielu przedstawicieli władz oraz ekspertów nie chciało albo nie umiało wyjść naprzeciw oczekiwaniom społecznym. Symboliczna stała się wypowiedź Krystyny Bożkowej, dyrektor Instytutu Matki i Dziecka oraz członka komisji rządowej, kierowanej przez wicepremiera Szałajdę. Brała ona udział w programie z innymi ekspertami do spraw atomistyki, jednak była pytana głównie o dzieci. Prowadząca zadała pytanie i ewidentnie liczyła na to, że lekarka spróbuje uspokoić rodziców:
Sytuacji nie poprawiał fakt, że wielu przedstawicieli władz oraz ekspertów nie chciało albo nie umiało wyjść naprzeciw oczekiwaniom społecznym. Symboliczna stała się wypowiedź Krystyny Bożkowej, dyrektor Instytutu Matki i Dziecka oraz członka komisji rządowej, kierowanej przez wicepremiera Szałajdę. Brała ona udział w programie z innymi ekspertami do spraw atomistyki, jednak była pytana głównie o dzieci. Prowadząca zadała pytanie i ewidentnie liczyła na to, że lekarka spróbuje uspokoić rodziców:
Jeszcze wrócę do pytania, jak mamy dbać w tym okresie o dzieci. Docierają do nas sygnały, że matki nie chcą wypuszczać dzieci z domu, że przekazują sobie dobre rady w postaci takiej, że trzeba myć główki dzieciom codziennie, natychmiast je przebierać po przyjściu z ulicy czy podwórka. Jak powinna wyglądać prawidłowa profilaktyka?
Pani dyrektor ewidentnie nie zrozumiała intencji dziennikarki i nie wykazała się społecznym słuchem:
Pani redaktor, ja tylko jako pediatra mogę się cieszyć, że dzieci będą miały codziennie myte głowy, że będą kąpane, że będą przebierane i może to wreszcie doprowadzi do tego, że będziemy narodem, który będzie kochał mydło, zaczniemy się myć. Obyśmy tak robili – myjmy się, nawet dwa razy dziennie. Naprawdę wreszcie może nauczymy się, że zwłaszcza, jak jest ciepło, to trzeba się myć się kilka razy dziennie.
Ta odpowiedź została powszechnie uznana za lekceważącą. Sytuacji nie poprawił fakt, że pani doktor – już w trakcie innego wywiadu dotyczącego skażenia – wybuchała śmiechem.
Tymczasem katastrofa w Czarnobylu największym lękiem przepełniła właśnie rodziców. Obawiali się oni o zdrowie swoich dzieci, które – ze względu na jeszcze kształtujące się tarczyce – były dużo bardziej narażone na skutki promieniowania niż dorośli. Przed aptekami i szpitalami ustawiały się kolejki. W Łodzi spanikowani rodzice przypuścili szturm – przed szpitalem Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych zgromadziło się tak wielu rodziców z dziećmi, że zablokowali ruch samochodowy. Cenzura zatrzymywała w tym czasie wszelkie artykuły opisujące trudną codzienność. Wycięto między innymi tekst obrazujący kolejki po płyn: „tłum gęstnieje, matki klną, dzieci leżą na trawie, niektóre wymiotują”.
Nic nie mogło popsuć wizerunku socjalistycznego państwa. Odbyły się pierwszomajowe obchody Święta Pracy. Symbolem cynizmu i propagandy był XXXIX Wyścig Pokoju, którego pierwszy etap przebiegał w Kijowie. Przeprowadzono go, mimo że nie ukończono jeszcze akcji gaśniczej w Czarnobylu. Z zawodów wycofała się zdecydowana większość zachodnich ekip kolarskich, jednak sportowcy z krajów socjalistycznych nie mieli w tej sprawie nic do powiedzenia. Niechętnych polskich kolarzy prośbą i groźbą zmuszono do startu.
Tymczasem katastrofa w Czarnobylu największym lękiem przepełniła właśnie rodziców. Obawiali się oni o zdrowie swoich dzieci, które – ze względu na jeszcze kształtujące się tarczyce – były dużo bardziej narażone na skutki promieniowania niż dorośli. Przed aptekami i szpitalami ustawiały się kolejki. W Łodzi spanikowani rodzice przypuścili szturm – przed szpitalem Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych zgromadziło się tak wielu rodziców z dziećmi, że zablokowali ruch samochodowy. Cenzura zatrzymywała w tym czasie wszelkie artykuły opisujące trudną codzienność. Wycięto między innymi tekst obrazujący kolejki po płyn: „tłum gęstnieje, matki klną, dzieci leżą na trawie, niektóre wymiotują”.
Nic nie mogło popsuć wizerunku socjalistycznego państwa. Odbyły się pierwszomajowe obchody Święta Pracy. Symbolem cynizmu i propagandy był XXXIX Wyścig Pokoju, którego pierwszy etap przebiegał w Kijowie. Przeprowadzono go, mimo że nie ukończono jeszcze akcji gaśniczej w Czarnobylu. Z zawodów wycofała się zdecydowana większość zachodnich ekip kolarskich, jednak sportowcy z krajów socjalistycznych nie mieli w tej sprawie nic do powiedzenia. Niechętnych polskich kolarzy prośbą i groźbą zmuszono do startu.
Gorbaczow za zamkniętymi drzwiami
O tym, jak bardzo oficjalna narracja o Czarnobylu odbiegała od wiedzy posiadanej przez przywódców bloku, świadczy stenogram ze spotkania sekretarzy generalnych partii komunistycznych w Budapeszcie 11 czerwca 1986 roku. Tajny zapis tego spotkania dokumentował wypowiedzi Michaiła Gorbaczowa skierowane do najbliższych sojuszników, w tym do Wojciecha Jaruzelskiego.
Gorbaczow przedstawił szczegółową informację o przebiegu katastrofy, niedostępną wówczas opinii publicznej. Tłumaczył, że jedną z przyczyn wybuchu było naruszenie procedur eksploatacji reaktorów i lekceważenie wymogów bezpieczeństwa. Jego zdaniem podczas samej katastrofy bezpośrednio zginęły dwie osoby, sto osiemdziesiąt siedem trafiło do szpitali z objawami choroby popromiennej, dwadzieścia cztery osoby zmarły, a dwadzieścia trzy dalsze przypadki określono jako ciężkie. Koszty samej ewakuacji wyniosły trzysta trzydzieści milionów rubli, a konserwacja reaktora kosztowała kolejne trzysta milionów. W pierwszym roku od wybuchu wydatki miały przekroczyć trzy miliardy rubli.
Gorbaczow przyznał też, że sytuacja była poważniejsza, niż początkowo przypuszczano. Decyzję o budowie osłony nad reaktorem – aluminiowej konstrukcji wypełnionej betonem – porównał do wznoszenia piramidy Cheopsa. Reakcje jądrowe w zniszczonym rdzeniu wciąż trwały, narastało ciepło, które trzeba było odprowadzać. Zastrzegał, że nie bagatelizuje zagrożenia: „sytuacja jest nadzwyczaj poważna”.
Na tym samym spotkaniu Wojciech Jaruzelski wygłosił obszerne przemówienie, które – w kontraście do szczerości Gorbaczowa – stanowiło modelowy przykład języka zimnowojennej dyplomacji. Generał poświęcił awarii ledwie kilka zdań, podziękował za wsparcie, jakiego udzielili Polsce sowieccy specjaliści. Wyraził też poparcie dla pomysłu stworzenia międzynarodowego systemu bezpieczeństwa energetyki jądrowej, przewidującego operatywne przekazywanie informacji w razie awarii. Ani słowem nie wspomniał o polskich doświadczeniach – braku informacji z Moskwy, nastrojach paniki, kolejkach po płyn Lugola czy spadku zaufania do władz. W oficjalnej retoryce Czarnobyl nie był polskim problemem.
Katastrofa czarnobylska nie spowodowała w Polsce bezpośrednich ofiar śmiertelnych. Dawki promieniowania, pochłonięte przez ludność, okazały się relatywnie niewielkie, a akcja wydawania płynu Lugola – choć często chaotyczna – z perspektywy lat została uznana za skuteczną. Niewidzialny pył z ukraińskiego reaktora obnażył jednak mechanizmy systemu, w jakim żyli Polacy – systemu, w którym troska o wizerunek bywała ważniejsza od zdrowia ludzi, a prawda miała tyle wersji, ile wymagał polityczny interes chwili.
Gorbaczow przedstawił szczegółową informację o przebiegu katastrofy, niedostępną wówczas opinii publicznej. Tłumaczył, że jedną z przyczyn wybuchu było naruszenie procedur eksploatacji reaktorów i lekceważenie wymogów bezpieczeństwa. Jego zdaniem podczas samej katastrofy bezpośrednio zginęły dwie osoby, sto osiemdziesiąt siedem trafiło do szpitali z objawami choroby popromiennej, dwadzieścia cztery osoby zmarły, a dwadzieścia trzy dalsze przypadki określono jako ciężkie. Koszty samej ewakuacji wyniosły trzysta trzydzieści milionów rubli, a konserwacja reaktora kosztowała kolejne trzysta milionów. W pierwszym roku od wybuchu wydatki miały przekroczyć trzy miliardy rubli.
Gorbaczow przyznał też, że sytuacja była poważniejsza, niż początkowo przypuszczano. Decyzję o budowie osłony nad reaktorem – aluminiowej konstrukcji wypełnionej betonem – porównał do wznoszenia piramidy Cheopsa. Reakcje jądrowe w zniszczonym rdzeniu wciąż trwały, narastało ciepło, które trzeba było odprowadzać. Zastrzegał, że nie bagatelizuje zagrożenia: „sytuacja jest nadzwyczaj poważna”.
Na tym samym spotkaniu Wojciech Jaruzelski wygłosił obszerne przemówienie, które – w kontraście do szczerości Gorbaczowa – stanowiło modelowy przykład języka zimnowojennej dyplomacji. Generał poświęcił awarii ledwie kilka zdań, podziękował za wsparcie, jakiego udzielili Polsce sowieccy specjaliści. Wyraził też poparcie dla pomysłu stworzenia międzynarodowego systemu bezpieczeństwa energetyki jądrowej, przewidującego operatywne przekazywanie informacji w razie awarii. Ani słowem nie wspomniał o polskich doświadczeniach – braku informacji z Moskwy, nastrojach paniki, kolejkach po płyn Lugola czy spadku zaufania do władz. W oficjalnej retoryce Czarnobyl nie był polskim problemem.
Katastrofa czarnobylska nie spowodowała w Polsce bezpośrednich ofiar śmiertelnych. Dawki promieniowania, pochłonięte przez ludność, okazały się relatywnie niewielkie, a akcja wydawania płynu Lugola – choć często chaotyczna – z perspektywy lat została uznana za skuteczną. Niewidzialny pył z ukraińskiego reaktora obnażył jednak mechanizmy systemu, w jakim żyli Polacy – systemu, w którym troska o wizerunek bywała ważniejsza od zdrowia ludzi, a prawda miała tyle wersji, ile wymagał polityczny interes chwili.
Tomasz Kozłowski
