Przemysław I Noszak – międzynarodowy dyplomata
czas czytania:
Przemysław I Noszak był zdecydowanie najwybitniejszym przedstawicielem książąt cieszyńskich. Talenty dyplomatyczne Przemysława sprawiły, że nie tylko rozwinął on swoje księstwo, ale stał się też ważną figurą na europejskiej scenie politycznej.
Przemysław urodził się między 1332 a 1336 rokiem jako trzeci syn księcia Kazimierza I Cieszyńskiego i księżnej Eufemii Mazowieckiej. Za sprawą Kazimierza od 1327 r. księstwo cieszyńskie związało się politycznie z królestwem czeskim Jana Luksemburskiego, któremu ojciec Przemysława złożył hołd lenny. Z racji posiadania dwóch starszych braci Przemysław nie miał objąć władzy w księstwie, ale śmierć rodzeństwa (Władysława w 1355 r. i rok później Bolesława) sprawiła, że został następcą Kazimierza, a po śmierci ojca w 1358 r. przejął rządy w księstwie.
Książę cieszyński Przemysław I Noszak, rzeźba na grobowcu książęcym w Cieszynie z początku XV w. (Wikimedia)
Skromne początki
na cesarskim dworze
Międzynarodowa kariera dyplomatyczna księcia rozpoczęła się już w 1355 r., u boku cesarza rzymskiego Karola IV Luksemburskiego, choć początkowo jego działalność ograniczała się do roli towarzysza i świadka cesarskiej działalności. Obecność książąt, biskupów i innych dostojników miała podnosić prestiż i wagę cesarskich poczynań. Przemysław został np. wymieniony wśród świadków towarzyszących monarsze podczas odnowienia praw miejskich Kolonii. Z kolei w 1356 r. Przemysław towarzyszył Karolowi przy zawieraniu przez niego traktatu z królem Polski Kazimierzem Wielkim, na mocy którego odnowiono sojusz obu władców, skierowany przeciw Zakonowi Krzyżackiemu, a rok później brał udział w wyprawie cesarza przeciwko książętom dolnej Bawarii. Jednocześnie Przemysław nie zaniedbywał swojego księstwa, tocząc spór o przejęcie kontroli nad sąsiednim księstwem bytomskim z książętami oleśnickimi. Około 1360 r. książę ożenił się z Elżbietą, córką księcia bytomskiego Bolesława, wzmacniając tym samym swoje prawa do księstwa. 15 czerwca 1363 r. Przemysław przebywał u boku cesarza w Norymberdze, gdzie był świadkiem koronacji na króla Czech dwuletniego syna cesarza, Wacława IV. W kolejnych latach Przemysław towarzyszył Karolowi przy okazji różnych wydarzeń w Niemczech, Czechach i na Śląsku, wciąż jednak jego obecność na cesarskim dworze nie wiązała się z żadną ważną rolą. W dalszym ciągu był on biernym obserwatorem, niepełniącym ważniejszych obowiązków dyplomatycznych, o czym świadczy pomijanie jego osoby w wystawianych wówczas dokumentach.
Rozwój kariery dyplomatycznej
Druga połowa lat sześćdziesiątych XIV w. charakteryzuje się zmniejszoną obecnością cieszyńskiego księcia na dworze Karola IV, czego powodem mogły być obowiązki związane z księstwem, ciągnący się spór o księstwo bytomskie bądź popadnięcie w cesarską niełaskę. Niezależnie od przyczyn do końca lat sześćdziesiątych udział księcia w polityce Karola miał charakter sporadyczny.
Dla Przemysława przełom nastąpił na początku lat siedemdziesiątych XIV w., kiedy skomplikowana sytuacja polityczna w Rzeszy i Italii, spór z papiestwem oraz ciągnąca się od 1337 r. seria konfliktów między Anglią a Francją (znana później jako wojna stuletnia) spowodowały, że Karol IV potrzebował świeżej siły dyplomatycznej do walki o swoje interesy. Na przełomie roku 1371 i 1372 Przemysław został wysłany na dwór węgierskiego króla Ludwika Andegaweńskiego, by wynegocjować małżeństwo cesarskiego syna Zygmunta z córką Ludwika, Marią. Misja Przemysława zakończyła się sukcesem. Andegawenowie, poprzez córki, zasiedli na trzech najważniejszych stolicach Europy Środkowej z kolei Karol osłabił sojusz antyluksemburski. Umowa spotkała się też z aprobatą papieża Grzegorza XI. Dyplomatyczny sukces księcia znacznie wzmocnił jego pozycję, o czym świadczy to, że został on wybrany na doradcę Wacława IV. Przemysław brał następnie udział w walkach przeciwko margrabiemu Ottonowi, który w konsekwencji stracił prawa do Brandenburgii. Zasługi księcia zostały docenione na dyplomie wystawionym w 1373 r. z okazji włączenia Brandenburgii do Królestwa Czeskiego, na którym Przemysław widnieje na czołowym miejscu listy świadków. Książę został mianowany namiestnikiem Brandenburgii, wykazał się zapałem i subtelnością, dławiąc opór rycerstwa niechętnego Luksemburgom.
Francuska misja Przemysława
Śmierć Karola IV w 1378 r. i wstąpienie na tron jego siedemnastoletniego wówczas syna Wacława nie wpłynęły negatywnie na dalszą karierę dworską księcia. Przed młodym królem stało trudne zadanie polegające na wzmocnieniu swojej pozycji, zapewnieniu pokoju i stabilności w Rzeszy oraz utrzymaniu dobrych stosunków z Anglią, a przede wszystkim Francją, aby zakończyć schizmę zachodnią. Osiągnięcie wszystkich tych celów miało w konsekwencji zapewnić Wacławowi koronę cesarską. Egzekwowanie swojej polityki Wacław powierzył zaufanym ludziom związanym jeszcze z jego ojcem. Jednym z nich był książę Przemysław, który w czerwcu 1380 r. udał się na dwór francuskiego króla Karola V Mądrego z dynastii Walezjuszów w celu skłonienia monarchy do niepopierania rezydującego w Awignonie antypapieża Klemensa VII i zachowania neutralności w wewnętrznych sprawach Rzeszy. Na drodze negocjacjom stanęła jednak śmierć francuskiego monarchy, która nastąpiła we wrześniu tegoż roku. Jego następca, dwunastoletni Ludwik VI, wspierany był przez radę regencyjną, której członkowie bardziej interesowali się wewnętrzną sytuacją we Francji niż polityką ogólnoeuropejską. Tym samym misja dyplomatyczna Przemysława zakończyła się porażką.
Król Anglii Ryszard II, olej na desce, lata 90. XIV wieku, Opactwo Westminsterskie (domena publiczna)
Przemysław na dworze króla Anglii Ryszarda II
Wobec niepowodzenia misji dyplomatycznej we Francji na dworze czeskiego króla pojawiła się koncepcja zacieśnienia więzi z Anglią. Od 1369 r., po złamaniu traktatu pokojowego w Bretigny, Anglia i Francja znowu znajdowały się w stanie wojny. Anglicy nie odnosili już takich decydujących zwycięstw, jak miało to miejsce w pierwszej fazie konfliktu, ale ich przewaga w dalszym stopniu była znaczna. Od 1377 r. Anglią rządził małoletni Ryszard II Plantagenet, syn owianego wojenną sławą Edwarda Czarnego Księcia, a rządy w imieniu młodego króla sprawował jego stryj Jan z Gandawy.
Na dworze Wacława IV powstał plan małżeństwa jego siostry, Anny, z królem Ryszardem, który został zaakceptowany przez sejm Rzeszy, zebrany w Norymberdze 1 lutego 1381 r. Orszak ślubny Anny Luksemburskiej, na czele którego stał Przemysł, wyruszył w październiku z praskiego zamku. Kiedy Anna Luksemburska przebywała w Zamku Coudenberg w Brukseli, książę Przemysław po raz kolejny udał się do Paryża na spotkanie z królem Francji Karolem VI, zwanym później Szalonym, w celu uzyskania jego zgody na ślub czeskiej księżniczki z królem angielskim. Po sześćdziesięciu dniach podróży i przebyciu około 1106 kilometrów orszak dotarł do Calais, skąd czekała go jeszcze morska przeprawa przez kanał La Manche. 18 grudnia statki dotarły do portu w Dover. Ryszard II wraz z Anną i pozostałymi gośćmi spędził Boże Narodzenie i Nowy Rok na zamku w Leeds. Do zawarcia małżeństwa doszło 19 stycznia, a trzy dni później w Westminsterze Anna została koronowana na królową Anglii. Książę Przemysław dobrze wywiązał się z zadania, za co został nagrodzony przez Ryszarda II, od którego otrzymywał coroczne uposażenie w wysokości 500 funtów.
Na dworze Wacława IV powstał plan małżeństwa jego siostry, Anny, z królem Ryszardem, który został zaakceptowany przez sejm Rzeszy, zebrany w Norymberdze 1 lutego 1381 r. Orszak ślubny Anny Luksemburskiej, na czele którego stał Przemysł, wyruszył w październiku z praskiego zamku. Kiedy Anna Luksemburska przebywała w Zamku Coudenberg w Brukseli, książę Przemysław po raz kolejny udał się do Paryża na spotkanie z królem Francji Karolem VI, zwanym później Szalonym, w celu uzyskania jego zgody na ślub czeskiej księżniczki z królem angielskim. Po sześćdziesięciu dniach podróży i przebyciu około 1106 kilometrów orszak dotarł do Calais, skąd czekała go jeszcze morska przeprawa przez kanał La Manche. 18 grudnia statki dotarły do portu w Dover. Ryszard II wraz z Anną i pozostałymi gośćmi spędził Boże Narodzenie i Nowy Rok na zamku w Leeds. Do zawarcia małżeństwa doszło 19 stycznia, a trzy dni później w Westminsterze Anna została koronowana na królową Anglii. Książę Przemysław dobrze wywiązał się z zadania, za co został nagrodzony przez Ryszarda II, od którego otrzymywał coroczne uposażenie w wysokości 500 funtów.
Dalsza kariera
i pogorszenie stanu zdrowia
Przez całe lata osiemdziesiąte XIV w. książę Przemysław pełnił funkcję wikariusza Rzeszy. W ramach pełnionej funkcji wysiłki księcia skupiły się na skutecznym zapobieganiu eskalacji konfliktu między Związkiem Miast Reńskich i Szwabskich a możnowładztwem. W 1386 r. został pod nieobecność Wacława mianowany gubernatorem Czech. Książę nie przestawał dbać o interesy swojego księstwa i całego Śląska, zostając jednym z przywódców tzw. Związku Śląskiego, który powstał w trosce o zapewnienie stabilnej sytuacji w regionie. Przemysław utrzymywał też dobre stosunki z królem Polski Władysławem II Jagiełłą, z którym zawarł w 1397 r. układ o współpracy w zwalczaniu rozbójnictwa.
Pod koniec lat siedemdziesiątych XIV w. księciu zaczęła doskwierać podagra, przez którą ostatecznie wycofał się z polityki cesarskiej. Spowodowany chorobą niedowład nóg zmusił księcia do korzystania z lektyki, co było bezpośrednim powodem narodzin przydomku "Noszak". Przemysław I Noszak zmarł 23 maja 1410 r. w Cieszynie, pozostawiając księstwo rękach swojego syna Bolesława.
Pod koniec lat siedemdziesiątych XIV w. księciu zaczęła doskwierać podagra, przez którą ostatecznie wycofał się z polityki cesarskiej. Spowodowany chorobą niedowład nóg zmusił księcia do korzystania z lektyki, co było bezpośrednim powodem narodzin przydomku "Noszak". Przemysław I Noszak zmarł 23 maja 1410 r. w Cieszynie, pozostawiając księstwo rękach swojego syna Bolesława.
Bibliografia
Jean Froissart, Kroniki, tłum. G. Brereton, Londyn 1978.
Kazimierz Jasiński, Rodowód Piastów Śląskich, Kraków 2007.
Idzi Panic, Śląsk Cieszyński w Średniowieczu (do 1528 roku), [w:] Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, red I. Panic, t. 2, Cieszyn 2015.
Idzi Panic, Książę cieszyński Przemysław Noszak (ok. 1332/1336–1410). Biografia polityczna, Cieszyn 1996.
Jerzy Rajman, Przemysław I Noszak, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999.
Jerzy Sperka, Przemysław I Noszak [w:] Książęta i księżne Górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995.
Kazimierz Jasiński, Rodowód Piastów Śląskich, Kraków 2007.
Idzi Panic, Śląsk Cieszyński w Średniowieczu (do 1528 roku), [w:] Dzieje Śląska Cieszyńskiego od zarania do czasów współczesnych, red I. Panic, t. 2, Cieszyn 2015.
Idzi Panic, Książę cieszyński Przemysław Noszak (ok. 1332/1336–1410). Biografia polityczna, Cieszyn 1996.
Jerzy Rajman, Przemysław I Noszak, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999.
Jerzy Sperka, Przemysław I Noszak [w:] Książęta i księżne Górnego Śląska, red. A. Barciak, Katowice 1995.
Jędrzej Gumiński
