Profesor Janusz Tazbir – wspomnienie
czas czytania:
Odszedł od nas jeden z najwybitniejszych polskich historyków – profesor Janusz Tazbir (ur. 5 VIII 1927, zm. 3 V 2016).
Był historykiem wiele piszącym. Potrafił pisać nie tylko dzieła naukowe, lecz również eseje i artykuły popularnonaukowe. Pisał pięknym językiem literackim, zarazem potoczystym, pełnym swady i humoru, często też paradoksalnych konstatacji. Pozostawił po sobie ponad 1000 publikacji. Trudno wskazać wśród nich dzieło najwybitniejsze, bo wiele z nich zaważyło na stanie badań polskiej historiografii i popularyzacji wiedzy historycznej. Jednak nawet dla tych, którym niedane było przeczytać nic z twórczości Tazbira, znane jest ikoniczne określenie dawnej, wielokulturowej Rzeczypospolitej, zawarte w tytule jego głośnej książki „Państwo bez stosów. Szkice z dziejów tolerancji w Polsce XVI i XVII w.” (1967). Jak powiedział prof. Michał Kopczyński z Muzeum Historii Polski: „Sformułowanie »Państwo bez stosów«, wymyślone właśnie przez prof. Tazbira, zakorzeniło się w naszym myśleniu bardzo głęboko, weszło nie tylko w polski, ale i międzynarodowy obieg. Gdziekolwiek się go używa, myśli się tylko i wyłącznie o dawnej Rzeczypospolitej”.
Był historykiem specjalizującym się w dziejach kultury i społeczeństwa staropolskiego, głównie w XVI i XVII w – czyli w „Świecie panów Pasków”, jak brzmi tytuł jednego ze zbiorów esejów (1982). Przy tym zawsze na dzieje Rzeczypospolitej i sarmatyzmu – o tym świadczyć może tytuł innego dzieła Tazbira: „Rzeczpospolita i świat. Studia z dziejów kultury XVII wieku” (1971) – patrzył szeroko, w kontekście historii powszechnej. W związku z tym reagował błyskawicznie na to, co działo się ważnego w historiografii światowej. Jak choćby na głośną książkę francuskiego historyka Jeana Delumeau o roli strachu w dziejach późnośredniowiecznej i wczesnonowożytnej cywilizacji europejskiej, pisząc arcyerudycyjną monografię „Okrucieństwo w nowożytnej Europie” (1999).
Swoją olbrzymią wiedzą ogarniał wszystkie epoki. Wykraczał też poza granice warsztatu historyka, poruszając się swobodnie w takich dziedzinach jak socjologia czy literaturoznawstwo. Był znawcą – jak rzadko kto – kanonu literatury polskiej i światowej. Co więcej, w swoim pisarstwie żywo reagował na współczesną rzeczywistość. To ona właśnie inspirowała pytania, które stawiał w swych książkach i esejach, czy to poświęconych tematyce epoki sarmatyzmu, czy też czasów bardziej nam współczesnych. Nie przypadkiem przecież jego monografia o okrucieństwie powstawała w dekadzie, w której toczył się krwawy konflikt w post-jugosłowiańskiej części Bałkanów.
Uprawiając historię komentował współczesność, dekonstruował mity, wskazywał na błędy w myśleniu – błędy, które czasami mogą prowadzić do tragedii na szeroką skalę społeczną. W tym kontekście trzeba przypomnieć jedną z najbardziej użytecznych społecznie publikacji jego autorstwa, jaką tylko można było wydać w pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1989 r. Chodzi tutaj o krytyczną edycję: „Protokołów mędrców Syjonu. Autentyk czy falsyfikat” (1992). Stanowi ona manuał krytycznego myślenia dla tych, którzy nie chcą dać zmanipulować się przez propagandowe slogany i różne wersje antyżydowskich (i nie tylko) teorii spiskowych, wykorzystywanych jak choćby w PRL-u dla usprawiedliwienia antysemickich czystek 1968 r. Konsekwencją jego nieugiętej postawy w tych kwestiach było sygnowanie w 1998 r. listu nawołującego do przywrócenia obywatelstwa wygnanym 30 lat wcześniej Polakom pochodzenia żydowskiego.
Był, jak widać, również historykiem zaangażowanym, lecz w swym zaangażowaniu w pełni suwerennym. Krytykował politykę rządów niezależnie od ich partyjnej przynależności, jeśli tylko popełniała lub chciała popełnić głupotę, jak w przypadku różnych posunięć i reform dotyczących szkolnictwa wyższego i nauki.
Profesor Janusz Tazbir, historyk czasów dawniejszych, polihistor, erudyta, człowiek zaangażowany głęboko w teraźniejszość, niezależnie myślący i piszący. Odszedł, lecz pozostaje i pozostanie wśród nas na trwałe dzięki swemu pisarstwu, a także niezwykłej osobowości, którą zachowali w pamięci jego przyjaciele, koledzy i uczniowie. Mimo że od nas odszedł, wciąż przecież jest i wciąż uczy...
Swoją olbrzymią wiedzą ogarniał wszystkie epoki. Wykraczał też poza granice warsztatu historyka, poruszając się swobodnie w takich dziedzinach jak socjologia czy literaturoznawstwo. Był znawcą – jak rzadko kto – kanonu literatury polskiej i światowej. Co więcej, w swoim pisarstwie żywo reagował na współczesną rzeczywistość. To ona właśnie inspirowała pytania, które stawiał w swych książkach i esejach, czy to poświęconych tematyce epoki sarmatyzmu, czy też czasów bardziej nam współczesnych. Nie przypadkiem przecież jego monografia o okrucieństwie powstawała w dekadzie, w której toczył się krwawy konflikt w post-jugosłowiańskiej części Bałkanów.
Uprawiając historię komentował współczesność, dekonstruował mity, wskazywał na błędy w myśleniu – błędy, które czasami mogą prowadzić do tragedii na szeroką skalę społeczną. W tym kontekście trzeba przypomnieć jedną z najbardziej użytecznych społecznie publikacji jego autorstwa, jaką tylko można było wydać w pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1989 r. Chodzi tutaj o krytyczną edycję: „Protokołów mędrców Syjonu. Autentyk czy falsyfikat” (1992). Stanowi ona manuał krytycznego myślenia dla tych, którzy nie chcą dać zmanipulować się przez propagandowe slogany i różne wersje antyżydowskich (i nie tylko) teorii spiskowych, wykorzystywanych jak choćby w PRL-u dla usprawiedliwienia antysemickich czystek 1968 r. Konsekwencją jego nieugiętej postawy w tych kwestiach było sygnowanie w 1998 r. listu nawołującego do przywrócenia obywatelstwa wygnanym 30 lat wcześniej Polakom pochodzenia żydowskiego.
Był, jak widać, również historykiem zaangażowanym, lecz w swym zaangażowaniu w pełni suwerennym. Krytykował politykę rządów niezależnie od ich partyjnej przynależności, jeśli tylko popełniała lub chciała popełnić głupotę, jak w przypadku różnych posunięć i reform dotyczących szkolnictwa wyższego i nauki.
Profesor Janusz Tazbir, historyk czasów dawniejszych, polihistor, erudyta, człowiek zaangażowany głęboko w teraźniejszość, niezależnie myślący i piszący. Odszedł, lecz pozostaje i pozostanie wśród nas na trwałe dzięki swemu pisarstwu, a także niezwykłej osobowości, którą zachowali w pamięci jego przyjaciele, koledzy i uczniowie. Mimo że od nas odszedł, wciąż przecież jest i wciąż uczy...
Igor Kąkolewski