Polski jezuita – poseł chińskiego cesarza

W ślad za portugalskimi żołnierzami i kupcami pojawiali się w Azji również katoliccy misjonarze. Co ciekawe, to właśnie włoski jezuita – Matteo Ricci – był pierwszym Europejczykiem, któremu udało się zdobyć przychylność chińskiego cesarza. Stało się to za sprawą dwóch zegarów mechanicznych, które jezuici przesłali w podarku władcy Państwa Środka. O tych zegarach dowiadujemy się z zapisków polskiego jezuity Michał Boyma, który niemal całe swoje życie spędził na służbie chińskiego cesarza.

Michał Boym pochodził z rodziny mieszczańskiej, urodził się we Lwowie w 1612 lub 1614 r. Jego dziad przybył do Polski z Węgier wraz ze Stefanem Batorym. Michał był jednym z sześciu synów Pawła Boyma – zamożnego lwowskiego lekarza i przedsiębiorcy. Podobno w wieku 14 lat ciężko zachorował i złożył wtedy ślub, że jeśli uda mu się wrócić do zdrowia, to odda się pracy misyjnej na Dalekim Wschodzie. Trzeba przyznać młodemu Michałowi, że do wypełnienia tego celu dążył z dużą determinacją. Podczas studiów w Krakowie wstąpił do zakonu jezuitów.

Jezuici w tym czasie byli stosunkowo młodym zakonem (rok założenia 1534), który w swojej działalności stawiał na bezwzględne posłuszeństwo papieżowi, nawracanie innowierców, ale też nowoczesną edukację na wysokim poziomie.

Po odbyciu nowicjatu Boym wielokrotnie zwracał się do kurii papieskiej o pozwolenie na wyjazd do Chin. W końcu w 1643 r. udało się i wyruszył w podróż na portugalskim okręcie płynącym z Lizbony do Makau (portugalskiej faktorii handlowej na wybrzeżu Chin). Nie próżnował po drodze i podczas postoju w północnej Afryce napisał dziełko „Cafraria”– opisujące kraje Afryki Wschodniej, przede wszystkim Mozambik. Co charakterystyczne dla Boyma, interesowały go oprócz gospodarki rejonu i stosunków politycznych, również botanika i szeroko pojęta medycyna. W Afryce był bardzo zainteresowany zjawiskiem kanibalizmu, pisał: „Gdy zapytałem, ile razy jadł ludzi, Kafr odpowiedział: dwa razy – raz zjadłem głowę, drugi raz nogę”.

Rok 1664 – moment, kiedy Boym przybył w końcu do Makau, był brzemienny w historii Państwa Środka. Dotychczas rządzili nim cesarze z dynastii Ming. Jednak w XVII w. aparat państwowy ulegał postępującej dezintegracji – Chiny były gnębione przez ciągłe powstania i bunty. Dodatkowo wyrósł im na północy wróg w postaci państwa Mandżurów – półkoczowniczego ludu, świeżo zjednoczonego pod władzą księcia Nurchacziego. W 1644 Mandżurowie, pozostający od przeszło 20 lat w stanie wojny z chińskim cesarstwem dynastii Ming, zdobyli Pekin. Nie był to koniec wojny, ale szala zwycięstwa przechylała się coraz bardziej na korzyść najeźdźców z północy, zwłaszcza że po upadku stolicy różni Mingowie, roszczący sobie prawo do tytułu cesarskiego, podzielili się na niezbyt przyjazne sobie księstwa w południowych Chinach.

Jung-Li (w angielskiej transkrypcji Yongli) – mingowski książę (formalnie cesarz Chin), który sprawował władzę nad obszarem, gdzie leżało Makau, chętnie wykorzystywał Portugalczyków w toczonych przez siebie konfliktach. Zwłaszcza cenił sobie iberyjskich artylerzystów. Tolerował również działalność katolickich misjonarzy na swoim dworze, a ci nie próżnowali – na katolicyzm przeszedł jeden z jego najbliższych współpracowników Pang Tien-Szou oraz matka i obydwie żony księcia. Ostatecznie i sam mingowski cesarz zdecydował się na przyjęcie chrztu z rąk jezuitów.

Prawdopodobnie główną motywacją Jung-Li było uzyskanie od katolickiej Europy większej pomocy w walkach z Mandżurami. Jezuici byli znani z niekonwencjonalnych metod nawracania na wiarę katolicką – prawdopodobnie przekonali Jung-Li, że papież jest potężnym władcą, który będzie w stanie odmienić koleje wojny z Mandżurami. Niestety w połowie XVII w. nie było to do końca zgodne z prawdą. W Europie skończyła się właśnie wojna trzydziestoletnia, w której katolicy byli zasadniczo stroną przegraną. Samo Państwo Kościelne, bez wsparcia Portugalii, nie miało żadnej możliwości przysłania posiłków wojskowych do Chin.

W tym czasie Michał Boym spędzał czas w misji na Hajnanie – z zebranych tam obserwacji powstały później całkiem poczytne w nowożytnej Europie dzieła o medycynie chińskiej („Clavis medica ad chinarum doctrinam”), przyrodzie tego kraju („Flora Sinensis”), a także atlas geograficzny Chin. W 1647 r., gdy na Tajwanie wybuchło powstanie tubylczego ludu Li, skierowane przeciw Mingom (którzy byli narodowości Han – dominującej w Chinach), polski jezuita ewakuował się na kontynent. Tam również nie próżnował – udał się do Singanfu, gdzie odnalazł zagadkową inskrypcję na kamiennej steli, opisującą historię rozwoju chrześcijaństwa nestoriańskiego w Chinach w czasach dynastii Tang (VII–VIII wiek n.e.).

Po powrocie z podróży Boym trafił na dwór Jung-Li – akurat w chwili, gdy cesarz przygotowywał się do wysłania poselstwa do papieża Innocentego X. Został wytypowany przez przełożonego zakonu jezuitów w Makau jako osoba, która pojedzie do Rzymu z cesarskim listem (Jung-Li przygotował również listy do doży Wenecji i generała zakonu jezuitów). Boym był już wtedy postrzegany jako wybitny uczony, a przy okazji zaradny człowiek, który umiał obracać się w świecie. Przydzielono mu do pomocy dwóch młodych Chińczyków i w listopadzie 1650 dzielny jezuita wyruszył do Europy.

Podróż nie była łatwa i to bynajmniej nie tylko ze względu na dystans. W ówczesnej sytuacji międzynarodowej misja Boyma nie miała w gruncie rzeczy wiele sensu. Portugalczycy byli już wtedy niezbyt chętni do popierania upadających Mingów przeciw Mandżurom, z którymi robili dobre interesy, i którzy wydawali się bardziej otwarci na świat niż skostniali Mingowie. Poza tym pamiętajmy, że list chińskiego cesarza był adresowany do papieża, a drogi Portugalii i papiestwa w połowie XVII w. zaczynały powoli się rozchodzić. Holendrzy – druga europejska nacja, która była obecna na wodach Azji Wschodniej – jako protestanci nie zamierzali ułatwiać życia jezuickiemu posłańcowi, ani przyczyniać się do rozwoju katolicyzmu w Chinach. Wreszcie sam pomysł „chińskiej krucjaty” w celu ratowania Jung-Li był zupełnie nierealny. Europejczycy byli świetnymi kupcami, piratami i żołnierzami, ale siły, które mogliby przetransportować do Azji Wschodniej, były daleko niewystarczające, by wpływać na bieg wojny lądowej w Chinach.

Boymowi udało się jakoś przekonać Portugalczyków w Makau, by mógł się zaokrętować na jeden z ich okrętów płynących do Europy, lecz już w Goa, na wybrzeżu Indii został zatrzymany do odwołania. Władze tej kolonii otrzymały instrukcje, że należy utrzymywać dobre kontakty z nowymi władcami Chin, i starać się utrzymywać monopol Portugalii na kontakty Europy z Państwem Środka – a przecież Boym miał listy do papieża, doży weneckiego i generała zakonu jezuitów...

Rok po swoim wyjeździe z Makau Michal Boym zdecydował się uciec z faktycznej niewoli w Goa i udać drogą lądową – przez Persję i Turcję – do Europy. Najpierw zawitał do Wenecji. Doża przez pewien czas w ogóle nie chciał udzielić mu audiencji – jezuici mieli zakaz działalności w państwie weneckim, a i cel poselstwa musiał się wydawać Wenecjanom mocno egzotyczny. Wtedy Boym – nie najlepiej chyba zorientowany w polityce europejskiej – zdecydował się skorzystać z pośrednictwa ambasadora francuskiego. W Wenecji nic w zasadzie nie uzyskał prócz zainteresowania owego ambasadora, natomiast zraził do siebie mocno papieża i współpracujących z papiestwem Habsburgów – uważali, że do nich powinien był się zwrócić w pierwszej kolejności. Nie pomogło również to, że Boym zachwalał podczas swoich wystąpień działalność Matteo Ricciego, który był potępiany w Rzymie za zbytnią tolerancję wobec chińskich (pogańskich) obyczajów.

Dopiero śmierć papieża Innocentego X i wybórz Aleksandra VII popchnęły naprzód misję Boyma. W 1655 r. uzyskał wreszcie możliwość rozmowy z papieżem, otrzymał listy głowy kościoła do cesarza Jung-Li i wyruszył w drogę powrotną. Niestety w pechowym dla Boyma mieście Goa okazało się, że nie będzie mógł kontynuować podróży na statku europejskim. Polski jezuita znów był zmuszony podróżować lądem, przez Indie, a potem lokalnymi statkami dotarł do północnego Wietnamu. Tam dowiedział się, że ostatni cesarz Mingów utrzymuje się jeszcze tylko w na południowo-zachodnich skrawkach terytorium Państwa Środka. Podjął próbę dotarcie do dworu cesarskiego – był to już rok 1659. Niestety tego ostatniego odcinka podróży już nie przeżył – schorowany zmarł 22 sierpnia. Ostatni cesarz z dynastii Mingów zniknął z areny dziejów wkrótce potem – został ścięty przez Mandżurów w 1662 r.

Łukasz Wojtach