Powązki to mauzoleum dwustuletniej historii Warszawy. Spoczywają na nim żołnierze wszystkich powstań i wojen od insurekcji kościuszkowskiej poczynając. Chowano tu członków Wielkiego Proletariatu, PPS i innych partii politycznych, rewolucjonistów z 1905 r., więźniów politycznych. Chowano działaczy społecznych, twórców kultury, nauki, duchownych wszelkich wyznań, zakonników.
Z napisów na grobowcach rodzin szlacheckich i arystokratycznych odczytać można ich dzieje splecione z historią kraju. Im młodsza część cmentarza, tym więcej pojawia się grobowców zasobnej warszawskiej burżuazji i inteligencji. Zamiast tytułów rodowych i herbów, obok nazwisk umieszczano dające powód do dumy tytuły adwokata, doktora, sędziego, inżyniera, a płyty nagrobne ozdabiano symbolami mądrości, wiedzy, sławy. Grób etnografa Zygmunta Glogera zdobi postać odlanej w brązie prządki. W 1925 r., gdy zmarł noblista Władysław Reymont, wzdłuż ściany katakumb założono Aleję Zasłużonych.
Park, karczma i koszary
Pierwszy znany dokument, w którym pojawia się nazwa Powązki pochodzi z 1413 r. Jest to przywilej księcia mazowieckiego Janusza I określający przebieg granic pomiędzy terenami Warszawy, a ziemiami należącymi do księcia, tj. wsiami Marymont, Powązki i Wola Książęca.
W 1770 r. teren wydzierżawili Adam i Izabela z Flemingów Czartoryscy. Księżna, zgodnie z panującą modą, postanowiła stworzyć romantyczny park krajobrazowy w stylu angielskim. Rezydencja zyskała popularność w kręgach arystokracji. Gościem bywał w niej król Stanisław August Poniatowski.
W końcu lat 80. XVIII w. Czartoryscy przenieśli się do Puław, a Powązki zaczęły podupadać. Ostatecznie park został zniszczony podczas szturmu Prusaków na Warszawę w czasie insurekcji kościuszkowskiej. Wydarzenia te przeszły do historii jako bitwa pod Powązkami. Po stronie polskiej jednym ze skrzydeł dowodził, w zastępstwie księcia Józefa Poniatowskiego, Jan Henryk Dąbrowski. Za swoją dzielną postawę otrzymał z rąk Tadeusza Kościuszki obrączkę o numerze 1 z napisem „Ojczyzna obrońcy swemu”.
Pozostałości parku Czartoryskich kupił w 1798 r. Józef Łaszczyński, który urządził tu browar i karczmę. Po jego śmierci spadkobiercy sprzedali ziemię żydowskiemu kupcowi Abrahamowi Cohenowi. Po upadku Powstania Listopadowego odstąpił on część dawnego parku władzom carskim w zamian za przywilej propinacyjny. Rosjanie urządzili tu Powązkowskie Pole Wojenne z placem ćwiczeń, koszarami i magazynami. W części pozostającej pod zarządem Cohena powstała osada o nazwie Czarny Dwór. Z czasem stała się ona miejscem okrytym złą sławą, omijanym nawet przez stróżów prawa.
W 1770 r. teren wydzierżawili Adam i Izabela z Flemingów Czartoryscy. Księżna, zgodnie z panującą modą, postanowiła stworzyć romantyczny park krajobrazowy w stylu angielskim. Rezydencja zyskała popularność w kręgach arystokracji. Gościem bywał w niej król Stanisław August Poniatowski.
W końcu lat 80. XVIII w. Czartoryscy przenieśli się do Puław, a Powązki zaczęły podupadać. Ostatecznie park został zniszczony podczas szturmu Prusaków na Warszawę w czasie insurekcji kościuszkowskiej. Wydarzenia te przeszły do historii jako bitwa pod Powązkami. Po stronie polskiej jednym ze skrzydeł dowodził, w zastępstwie księcia Józefa Poniatowskiego, Jan Henryk Dąbrowski. Za swoją dzielną postawę otrzymał z rąk Tadeusza Kościuszki obrączkę o numerze 1 z napisem „Ojczyzna obrońcy swemu”.
Pozostałości parku Czartoryskich kupił w 1798 r. Józef Łaszczyński, który urządził tu browar i karczmę. Po jego śmierci spadkobiercy sprzedali ziemię żydowskiemu kupcowi Abrahamowi Cohenowi. Po upadku Powstania Listopadowego odstąpił on część dawnego parku władzom carskim w zamian za przywilej propinacyjny. Rosjanie urządzili tu Powązkowskie Pole Wojenne z placem ćwiczeń, koszarami i magazynami. W części pozostającej pod zarządem Cohena powstała osada o nazwie Czarny Dwór. Z czasem stała się ona miejscem okrytym złą sławą, omijanym nawet przez stróżów prawa.
Podmiejskie cmentarze różnych wyznań
Pod koniec XVIII w. powstały w tej okolicy zamiejskie cmentarze różnych wyznań. Jako pierwszy, w 1790 r., założono katolicki Cmentarz Powązkowski zwany dziś Starymi Powązkami – największa (43 hektary powierzchni) i najbardziej znana spośród zlokalizowanych tu nekropolii. Zaledwie dwa lata później zorganizowano Cmentarze Ewangelicko-Augsburski oraz Ewangelicko-Reformowany, a w 1806 roku istniał już Cmentarz Żydowski. W czwartej dekadzie wieku XIX-ego przybył Muzułmański Cmentarz Kaukaski, a po jego zamknięciu, w roku 1867 utworzono Muzułmański Cmentarz Tatarski. Łączna powierzchnia tego, niemalże w całości zwartego kompleksu wynosi ponad 80 hektarów.
W odległości niespełna 2 kilometrów powstała w 1912 r. ostatnia z powązkowskich nekropolii: Cmentarz Wojskowy, przemianowany później na komunalny. Możemy tu odnaleźć groby ofiar walk z okresu Powstania Listopadowego oraz kwaterę weteranów Powstania Styczniowego. Spoczywają tu ochotnicy i żołnierze polegli w wojnie polsko-bolszewickiej. Ponadto znaleźli tu miejsce ostatniego spoczynku żołnierze różnych narodowości biorący udział w I i II wojnie światowej. Osobną kwaterę mają polegli warszawscy powstańcy.
Sprawy przynależności wyznaniowej, a co za tym idzie i miejsca pochówku w obrębie cmentarzy powązkowskich, nie były całkiem oczywiste. Przemieszczenia tego rodzaju ilustrują konwersję Żydów na wyznania chrześcijańskie, czy katolików przechodzących na wyznania reformowane. Istnieją przykłady bezpośrednio spokrewnionych osób, które spoczywają na cmentarzach różnych wyznań. Członkowie takich rodów warszawskich jak Hoser, Fraget, Herse pochowani są zarówno na powązkowskich cmentarzach ewangelickich, jak i na katolickim. Z kolei nagrobki Kronenbergów spotykamy na cmentarzu ewangelickim i żydowskim.
W odległości niespełna 2 kilometrów powstała w 1912 r. ostatnia z powązkowskich nekropolii: Cmentarz Wojskowy, przemianowany później na komunalny. Możemy tu odnaleźć groby ofiar walk z okresu Powstania Listopadowego oraz kwaterę weteranów Powstania Styczniowego. Spoczywają tu ochotnicy i żołnierze polegli w wojnie polsko-bolszewickiej. Ponadto znaleźli tu miejsce ostatniego spoczynku żołnierze różnych narodowości biorący udział w I i II wojnie światowej. Osobną kwaterę mają polegli warszawscy powstańcy.
Sprawy przynależności wyznaniowej, a co za tym idzie i miejsca pochówku w obrębie cmentarzy powązkowskich, nie były całkiem oczywiste. Przemieszczenia tego rodzaju ilustrują konwersję Żydów na wyznania chrześcijańskie, czy katolików przechodzących na wyznania reformowane. Istnieją przykłady bezpośrednio spokrewnionych osób, które spoczywają na cmentarzach różnych wyznań. Członkowie takich rodów warszawskich jak Hoser, Fraget, Herse pochowani są zarówno na powązkowskich cmentarzach ewangelickich, jak i na katolickim. Z kolei nagrobki Kronenbergów spotykamy na cmentarzu ewangelickim i żydowskim.
Rzeźba, płyta, architektura
Cmentarze katolicki i żydowski miały charakter elitarny. Cmentarz Żydowski z założenia przeznaczony był dla ludzi zamożnych, w przeciwieństwie do powstałego ćwierć wieku wcześniej bródnowskiego Cmentarza Żydowskiego. Stare Powązki zyskały swą wysoką rangę wraz z powstaniem katolickiej nekropolii na Bródnie (1884). W przypadku cmentarzy ewangelickich nie sposób mówić o elitarności, ze względu na brak ich odpowiedników w mieście oraz z powodu w miarę spójnej struktury społeczno-ekonomicznej w obrębie tych społeczności. Muzułmański Cmentarz Kaukaski, służył głównie diasporze mahometan związanych z aparatem państwowym rosyjskiego zaborcy. Natomiast na Muzułmańskim Cmentarzu Tatarskim przeważają spolszczeni Tatarzy.
Z punktu widzenia rzeźby i architektury, cmentarze katolicki i ewangelicki mają wiele punktów stycznych. Obowiązywały tu te same kanony stylistyczne i te same trendy mody sepulkralnej. Różnorodność form i materiałów, z których tworzono nagrobki nadaje cmentarzom powązkowskim rangę wyjątkową nie tylko w skali Warszawy, lecz całej Polski. Wśród twórców są wybitni rzeźbiarze i kamieniarze: Bolesław Syrewicz, Konstanty Hegel, Józef Pius Dziekoński, Cyprian Godebski, Paweł Maliński, Henryk Kuna.
Na cmentarzach muzułmańskich rzeźba nagrobna nie istnieje, ze względu na zakazy religijne. Do końca I wojny światowej podobnie wyglądał cmentarz żydowski. Po wojnie większość Żydów warszawskich zerwała jednak z tą tradycją na rzecz pośmiertnej reprezentacji. Zlecenia na znajdujące się tu rzeźby nagrobne otrzymywali wyłącznie artyści pochodzenia żydowskiego (Abraham Ostrzega, Marek Antokolski, Szymon Kratko czy Henryk Kuna).
W 1916 r., po ucieczce z Warszawy Rosjan władzę w Warszawie przejęli Niemcy. Gubernator miasta Hans von Besseler wydał rozporządzenie o poszerzeniu granic administracyjnych Warszawy, na mocy którego Powązki stały się jej częścią. W latach II Rzeczypospolitej w sąsiedztwie cmentarzy mieszkała głównie uboga ludność trudniąca się drobnym handlem i wytwórczością. Mieściły się tu takie zakłady produkcyjne jak skład nafty, producenci chałwy, octu czy mięsa koszernego. Ten ostatni zapewne ze względu na znaczny odsetek mieszkańców pochodzenia żydowskiego. Zrealizowano wówczas projekty inwestycji miejskich, dzięki którym utwardzono główne ulice, zbudowano szkołę oraz przeprowadzono prace melioracyjne.
Wybuch II wojny światowej był dla dzielnicy początkiem zagłady. Wypędzono Żydów i Romów, a ich domostwa uległy zniszczeniu dzieląc los reszty miasta. Z tą jednak różnicą, że Powązek nie odbudowano. W najlepszej kondycji zachowały się tam cmentarze.
Robert Cymborski
Z punktu widzenia rzeźby i architektury, cmentarze katolicki i ewangelicki mają wiele punktów stycznych. Obowiązywały tu te same kanony stylistyczne i te same trendy mody sepulkralnej. Różnorodność form i materiałów, z których tworzono nagrobki nadaje cmentarzom powązkowskim rangę wyjątkową nie tylko w skali Warszawy, lecz całej Polski. Wśród twórców są wybitni rzeźbiarze i kamieniarze: Bolesław Syrewicz, Konstanty Hegel, Józef Pius Dziekoński, Cyprian Godebski, Paweł Maliński, Henryk Kuna.
Na cmentarzach muzułmańskich rzeźba nagrobna nie istnieje, ze względu na zakazy religijne. Do końca I wojny światowej podobnie wyglądał cmentarz żydowski. Po wojnie większość Żydów warszawskich zerwała jednak z tą tradycją na rzecz pośmiertnej reprezentacji. Zlecenia na znajdujące się tu rzeźby nagrobne otrzymywali wyłącznie artyści pochodzenia żydowskiego (Abraham Ostrzega, Marek Antokolski, Szymon Kratko czy Henryk Kuna).
W 1916 r., po ucieczce z Warszawy Rosjan władzę w Warszawie przejęli Niemcy. Gubernator miasta Hans von Besseler wydał rozporządzenie o poszerzeniu granic administracyjnych Warszawy, na mocy którego Powązki stały się jej częścią. W latach II Rzeczypospolitej w sąsiedztwie cmentarzy mieszkała głównie uboga ludność trudniąca się drobnym handlem i wytwórczością. Mieściły się tu takie zakłady produkcyjne jak skład nafty, producenci chałwy, octu czy mięsa koszernego. Ten ostatni zapewne ze względu na znaczny odsetek mieszkańców pochodzenia żydowskiego. Zrealizowano wówczas projekty inwestycji miejskich, dzięki którym utwardzono główne ulice, zbudowano szkołę oraz przeprowadzono prace melioracyjne.
Wybuch II wojny światowej był dla dzielnicy początkiem zagłady. Wypędzono Żydów i Romów, a ich domostwa uległy zniszczeniu dzieląc los reszty miasta. Z tą jednak różnicą, że Powązek nie odbudowano. W najlepszej kondycji zachowały się tam cmentarze.
Robert Cymborski
