Palmiry i zagłada polskich elit
czas czytania:
Palmiry. Przed wojną ta nazwa nie mówiła zbyt wiele nawet mieszkańcom Warszawy; kryła się za nią wieś, założona w XIX w. na skraju Puszczy Kampinoskiej, czyli dużego kompleksu lasów, otaczających Warszawę od północnego zachodu. Przed II wojną światową dociągnięto tam linię kolejową i ulokowano magazyny amunicji.
Początkowo Palmiry mogły być kojarzone właśnie z tą rolą, bo po agresji narodowosocjalistycznych Niemiec na Polskę 1 września 1939 r., mimo zniszczeń dokonanych przez niemieckie lotnictwo, aż do 21 września zaopatrywano stamtąd oddziały broniące Warszawy.
Wkrótce Palmirom przypadła inna rola, chociaż nazwa ta jest bardziej symbolem niż precyzyjnym określeniem miejsca dokonywania masowych egzekucji, którym były lasy i polana położona w pobliżu tej wsi, przy drodze prowadzącej do położonej dalej wsi Pociecha. Nie było to jedyne miejsce mordów w pobliżu Warszawy, gdyż takich miejsc było więcej, by wspomnieć jedynie Las Kabacki, Las Sękociński i Wólkę Węglową. W odniesieniu do popełnionych w nich zbrodni mówiono w latach powojennych o „egzekucjach pierścienia warszawskiego”, a Władysław Bartoszewski zatytułował swoją znaną książkę „Warszawski pierścień śmierci 1939–1944”. Palmiry najmocniej utrwaliły się w polskiej pamięci, tam w obrębie „warszawskiego pierścienia śmierci” największa była skala egzekucji mieszkańców Warszawy i okolicznych miejscowości, w tym osób należących do elit politycznych, naukowych, społecznych.
Od grudnia 1939 r. do lata 1941 r. Niemcy przeprowadzili w pobliżu Palmir 21 egzekucji, w których rozstrzelano obywateli polskich, narodowości polskiej i żydowskiej. Liczby zamordowanych tam osób nie można dokładnie ustalić, w masowych grobach odnaleziono prawie 1,8 tys. ciał. Miejsce z perspektywy sprawców było optymalne: położone w dużym kompleksie leśnym, a równocześnie w niewielkiej odległości ok. 30 km od Warszawy i dobrze z nią skomunikowane.
Osoby zamordowane w Palmirach należały do trzech kategorii: członkowie polskich elit przywódczych, osoby zaangażowane w ruchu oporu i osoby zamordowane w ramach represji: najczęściej byli to zakładnicy, rozstrzelani w odwecie. Nierzadko kategorie te nakładały się na siebie, bo przecież członkowie przedwojennych elit zaangażowani byli często w ruch oporu lub padali ofiarami niemieckich akcji odwetowych. Były wśród rozstrzelanych także osoby narodowości albo pochodzenia żydowskiego (wskazywały na to odnalezione podczas powojennych ekshumacji opaski z gwiazdą Dawida), ale trudno we wszystkich przypadkach określić, jakie przyczyny zadecydowały o zamordowaniu w Palmirach. Ofiarami prowadzonych tam egzekucji padały także osoby nie mające jeszcze 18 lat.
Warto zwrócić uwagę na pierwszą wspomnianą grupę – polskie elity przywódcze, ponieważ jej los ukazuje cele niemieckiej polityki okupacyjnej na ziemiach polskich. Niemieckie władze już przed wybuchem wojny zaczęły przygotowywać plany eksterminacji polskich elit przywódczych, definiując je bardzo szeroko. Chociaż zazwyczaj mówiono o inteligencji, co sugeruje wykształcenie i zawód jako kluczowe kryterium, faktycznie uderzenie wymierzone było we wszelkie osoby aktywne w życiu politycznym, społecznym, kulturalnym, czy gospodarczym. Podstawę do działań eksterminacyjnych stanowiły przygotowywane specjalne listy gończe, które ostatecznie przybrały formę „Sonderfahndungsbuch”, czyli „Ksiąg Polaków ściganych listami gończymi”, zawierającymi ponad 8 tys. nazwisk. Pierwsze uderzenie, przeprowadzone przez Einsatzgruppen oraz formację złożoną z członków mniejszości niemieckiej w Polsce, jaką był Selbstschutz, nastąpiło jesienią 1939 r. na polskich ziemiach zachodnich, przede wszystkim na Pomorzu, w Wielkopolsce, na Górnym Śląsku, a także wobec działaczy polskich w Niemczech i w anektowanym Wolnym Mieście Gdańsku.
W Generalnym Gubernatorstwie przebieg wydarzeń był odmienny. Główna fala represji nastąpiła tam później niż na anektowanych przez Niemcy polskich ziemiach zachodnich, wiosną 1940 r., w ramach tzw. Akcji AB (Ausserordentliche Befriedungsaktion). Nie wiadomo, jakie czynniki o tym zadecydowały. Czy jesienią 1939 r. w Berlinie obawiano się jeszcze reakcji opinii międzynarodowej, szczególnie w krajach neutralnych i we Włoszech?
Warszawa odgrywała w przedwojennej Polsce rolę szczególną, mimo istnienia innych silnych ośrodków miejskich, jak Poznań, Kraków, czy Lwów. Liczyła przed wojną około 1,3 mln mieszkańców, stanowiąc centrum polskiego życia politycznego, ale także naukowego i kulturalnego. Bolesnych strat, zarówno ludzkich, jak i materialnych, doznała podczas obrony we wrześniu 1939 r., w wyniku ostrzału i bombardowań.
W pierwszej fazie okupacji nie było jeszcze zorganizowanego ruchu oporu, ale okupacyjne władze niemieckie od początku uruchomiły aparat represji. Ich skala była wtedy mniejsza niż na polskich ziemiach zachodnich, składały się na nią przede wszystkim prześladowania i eksterminacja inteligencji, egzekucje odwetowe i coraz brutalniejsze łapanki w Warszawie. Już w październiku pojawiły się na mieście listy straceń. Niemieckie władze okupacyjny prowadziły egzekucje od początku dwutorowo.
Czasem dokonywano rozstrzeliwań publicznych, które miały być widoczne i zastraszyć polskie społeczeństwo. Większość egzekucji przeprowadzano jednak w tajemnicy, co najwyżej informując rodzinę o śmierci. Tych utajnionych egzekucji dokonywano najpierw na skarpie wiślanej na tyłach Sejmu (Ogrody Sejmowe), a od grudnia 1939 r. samochody ze skazańcami wyruszały drogą w kierunku na Modlin, do Palmir.
Miejsce egzekucji przygotowywano starannie, co już przed laty opisał Władysław Bartoszewski. Wycięto drzewa, by polanę powiększyć, a przed każdą egzekucją przygotowywano doły, w których grzebano ofiary. Więźniów przywożono przeważnie z Pawiaka, czyli więzienia położonego w Warszawie, przy ulicy Dzielnej, rzadziej z innych więzień. Transporty wyruszały rano, aby więźniowie mieli wrażenie, że jadą do obozu koncentracyjnego, co dodatkowo wzmacniano, pozwalając na zabranie bagażu lub wydając chleb na drogę, a niekiedy zwracając dokumenty i przedmioty z depozytu. Więźniowie orientowali się w sytuacji dopiero wtedy, gdy samochody zjeżdżały do lasu; wówczas starali się pozostawić jakiś ślad, informujący o ich losie. Czasu pozostało im niewiele. Auta stawały, więźniowie wysiadali i prowadzono ich na polanę, ustawiano gęsto obok siebie nad krawędzią dołu i zabijano z broni maszynowej. Dających znaki życia dobijano z pistoletów.
Pierwsze egzekucje miały zapewne miejsce 7 i 8 grudnia 1939 r.; objęły około 150 osób, o których niewiele wiadomo. Około tygodnia później, 14 grudnia, zastrzelono 46 osób, w tym mieszkańców Pruszkowa, ale znowu w większości nie zidentyfikowanych. Kolejna fala masowych egzekucji związana była z dekonspiracją i rozbiciem organizacji ruchu oporu Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa; podczas aresztowań, które nastąpiły, do więzienia trafiały nieraz, na zasadzie odpowiedzialności zbiorowej, całe rodziny. Wzięto także jako zakładników i aresztowano łącznie 255 Żydów, ze względu na żydowskie pochodzenie przywódcy organizacji, Andrzeja Kazimierza Kotta. Ich droga przez życie także zapewne zakończyła się w Palmirach. Byli wśród nich adwokaci, inżynierowie, lekarze, nauczyciele, rabini, ale także krawiec, piekarz, szklarz, robotnik.
Pierwsze miesiące zimowe 1940 r. przyniosły kolejne egzekucje, w tym w odwecie za zabójstwo niemieckiego burmistrza Legionowa. Strona polska nie orientowała się wówczas jeszcze, że miejscem straceń są Palmiry, dopiero wiosną pojawiły się informacje, że więźniowie wywożeni są w stronę Modlina, chociaż nie wiedziano jeszcze dokąd i w jakim celu.
30 marca 1940 r. Ludwik Landau, rygorystycznie prowadzący w Warszawie codzienne zapiski, wydane w latach 60. jako „Kronika wojny i okupacji” zapisał: „Zaburzenia antyżydowskie przerwały się tak nagle, jak to jest możliwe tylko z zajściami inscenizowanymi przez władze. Równocześnie zaczęły się aresztowania w jakichś masowych rozmiarach.” Powtórzył to dzień później podkreślając niepewność i niewiedzę w kwestii tego, jakie są przyczyny i cele aresztowań. Osoby ujęte w Warszawie częściowo wysyłano do obozów koncentracyjnych, a częściowo mordowano w Palmirach.
Kolejne egzekucje miały miejsce 2 i 23 kwietnia, w kwietniu i maju nasiliły się aresztowania w ramach akcji AB. Masowe rozstrzeliwania nasiliły się w czerwcu: 14, 20, 21. Dwie ostatnie objęły prawdopodobnie ponad 358 osób, które spoczęły w trzech masowych grobach. Tu znowu pada określenie „prawdopodobnie”, gdyż listy rozstrzelanych budziły wątpliwości, były niekompletne, niektórych (nie wiadomo ilu) więźniów dołączano z innych więzień do transportów.
Czerwcowe egzekucje dobrze odzwierciedlają cele akcji AB, chociaż wśród zamordowanych były także osoby aresztowane za udział w ruchu oporu. Zginęli wtedy Maciej Rataj – działacz ludowy, poseł do Sejmu i wieloletni jego marszałek, Mieczysław Niedziałkowski – działacz socjalistyczny, poseł na Sejm i dziennikarz, Janusz Kusociński – lekkoatleta, biegacz długodystansowy, złoty medalista z olimpiady w Los Angeles. Wszyscy trzej zaangażowani byli w działalność podziemną. Niedziałkowski pasował do kryteriów, według których miały być wybierane ofiary akcji AB, ale skazany został na śmierć, ponieważ Niemcy byli przekonani o jego konspiracyjnym zaangażowaniu. Rataj, także zaangażowany w działalność konspiracyjną, aresztowany najpierw 28 listopada 1939 r., a potem kolejny raz 30 marca 1940 r. po raz drugi wolności nie odzyskał.
Wymienione z nazwiska trzy osoby są symbolami, gdyż są najbardziej znane, ale obok nich w masowych grobach znaleźli się politycy, wysocy urzędnicy państwowi, pracownicy wymiaru sprawiedliwości, inżynierowie, nauczyciele, ludzie kultury, lekarze, publicyści, działacze sportowi i sportowcy, działacze społeczni i spółdzielczy. Przypuszczać można jedynie, że w Palmirach, być może właśnie wtedy, zamordowany został Stefan Starzyński, ostatni przedwojenny prezydent Warszawy, aresztowany w październiku 1939 roku, w listopadzie osadzony na Pawiaku, skąd został zabrany i słuch o nim zaginął. Rodziny zamordowanych nierzadko wywożono do obozów koncentracyjnych.
Czerwcowe egzekucje miały największą skalę, ale w kolejnych miesiącach roku 1940 mordowano w Palmirach kolejne grupy więźniów: w końcu sierpnia, 17 września – prawie 200 osób, urzędnicy, dziennikarz, lekarze, osoby zaangażowane w działalność konspiracyjną. Niewiele wiadomo o późniejszych egzekucjach. Były wśród ich ofiar kobiety, ksiądz, osoby z opaską z gwiazdą Dawida. Egzekucje w ramach odwetu za akcje Polskiego Państwa Podziemnego wykonano w 1941 r., nadal ofiarami nie byli tylko mieszkańcy Warszawy. Jeszcze w czerwcu 1944 r. miał zostać rozstrzelany w Palmirach jeden z żołnierzy konspiracyjnego „Parasola”.
Chociaż groby były przez sprawców starannie maskowane, egzekucji nie udało się utrzymać w tajemnicy, mimo wszelkich środków ostrożności podejmowanych przez władze niemieckie. Wiedzieli o nich okoliczni mieszkańcy, polscy pracownicy służby leśnej, którzy oznaczali miejsca, w których znajdowały się zamaskowane groby. Na podstawie tych informacji przeprowadzono po wojnie prace ekshumacyjne. Odnaleziono wówczas 24 masowe groby, nie wiadomo jednak, czy wszystkie. Trudno określić dokładną liczbę ofiar, zidentyfikować udało się tylko część z nich, w oparciu o znalezione przy zabitych dokumenty, wykazy niektórych transportów, zeznania świadków. Znana jest tożsamość jedynie połowy zamordowanych. Bezpośredni sprawcy nie ponieśli nigdy odpowiedzialności, skazany na karę śmierci został odpowiadający za przeprowadzenie egzekucji do-wódca Policji Bezpieczeństwa i SD na dystrykt warszawski, SS-Standartenführer Josef Meisinger. Już w czasie wojny jego brutalność budziła wątpliwości nawet we władzach niemieckich.
W Palmirach utworzono po wojnie cmentarz, na którym pochowano także osoby zamordowane w innych miejscach koło Warszawy. Od 1973 r. istniało tam Muzeum Walki i Męczeństwa, poświęcone zarówno historii popełnionych tam zbrodni i powojennej ekshumacji, jak i walkom partyzanckim w Puszczy Kampinoskiej. W 2011 r. zastąpiło je nowe Muzeum – Miejsce Pamięci Palmiry, wraz z multimedialną ekspozycją.
Bibliografia:
Ausserordentliche Befriedungsaktion 1940 – akcja AB na ziemiach polskich: materiały z sesji naukowej (6–7 listopada 1986 r.), wstęp i red. Zygmunt Mańkowski, Warszawa 1992.
Bartoszewski Władysław, Palmiry: 1940–1941, Warszawa 1969, 1976.
Warszawski pierścień śmierci 1939–1944, Warszawa 1970.
Landau Ludwik, Kronika lat wojny i okupacji, t. 1–3, Warszawa 1962.
Specjalna księga gończa dla Polski. Sonderfahndungsbuch Polen, Poznań 2019, wstęp i oprac. Maria Rutowska, Anna Ziółkowska.
Sonderfahndungsbuch Polen. Specjalna księga gończa dla Polski, wstęp i oprac. Grzegorz Bębnik, Katowic –Warszawa 2019.
Wardzyńska Maria, Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion, Warszawa 2009.
Wkrótce Palmirom przypadła inna rola, chociaż nazwa ta jest bardziej symbolem niż precyzyjnym określeniem miejsca dokonywania masowych egzekucji, którym były lasy i polana położona w pobliżu tej wsi, przy drodze prowadzącej do położonej dalej wsi Pociecha. Nie było to jedyne miejsce mordów w pobliżu Warszawy, gdyż takich miejsc było więcej, by wspomnieć jedynie Las Kabacki, Las Sękociński i Wólkę Węglową. W odniesieniu do popełnionych w nich zbrodni mówiono w latach powojennych o „egzekucjach pierścienia warszawskiego”, a Władysław Bartoszewski zatytułował swoją znaną książkę „Warszawski pierścień śmierci 1939–1944”. Palmiry najmocniej utrwaliły się w polskiej pamięci, tam w obrębie „warszawskiego pierścienia śmierci” największa była skala egzekucji mieszkańców Warszawy i okolicznych miejscowości, w tym osób należących do elit politycznych, naukowych, społecznych.
Od grudnia 1939 r. do lata 1941 r. Niemcy przeprowadzili w pobliżu Palmir 21 egzekucji, w których rozstrzelano obywateli polskich, narodowości polskiej i żydowskiej. Liczby zamordowanych tam osób nie można dokładnie ustalić, w masowych grobach odnaleziono prawie 1,8 tys. ciał. Miejsce z perspektywy sprawców było optymalne: położone w dużym kompleksie leśnym, a równocześnie w niewielkiej odległości ok. 30 km od Warszawy i dobrze z nią skomunikowane.
Osoby zamordowane w Palmirach należały do trzech kategorii: członkowie polskich elit przywódczych, osoby zaangażowane w ruchu oporu i osoby zamordowane w ramach represji: najczęściej byli to zakładnicy, rozstrzelani w odwecie. Nierzadko kategorie te nakładały się na siebie, bo przecież członkowie przedwojennych elit zaangażowani byli często w ruch oporu lub padali ofiarami niemieckich akcji odwetowych. Były wśród rozstrzelanych także osoby narodowości albo pochodzenia żydowskiego (wskazywały na to odnalezione podczas powojennych ekshumacji opaski z gwiazdą Dawida), ale trudno we wszystkich przypadkach określić, jakie przyczyny zadecydowały o zamordowaniu w Palmirach. Ofiarami prowadzonych tam egzekucji padały także osoby nie mające jeszcze 18 lat.
Warto zwrócić uwagę na pierwszą wspomnianą grupę – polskie elity przywódcze, ponieważ jej los ukazuje cele niemieckiej polityki okupacyjnej na ziemiach polskich. Niemieckie władze już przed wybuchem wojny zaczęły przygotowywać plany eksterminacji polskich elit przywódczych, definiując je bardzo szeroko. Chociaż zazwyczaj mówiono o inteligencji, co sugeruje wykształcenie i zawód jako kluczowe kryterium, faktycznie uderzenie wymierzone było we wszelkie osoby aktywne w życiu politycznym, społecznym, kulturalnym, czy gospodarczym. Podstawę do działań eksterminacyjnych stanowiły przygotowywane specjalne listy gończe, które ostatecznie przybrały formę „Sonderfahndungsbuch”, czyli „Ksiąg Polaków ściganych listami gończymi”, zawierającymi ponad 8 tys. nazwisk. Pierwsze uderzenie, przeprowadzone przez Einsatzgruppen oraz formację złożoną z członków mniejszości niemieckiej w Polsce, jaką był Selbstschutz, nastąpiło jesienią 1939 r. na polskich ziemiach zachodnich, przede wszystkim na Pomorzu, w Wielkopolsce, na Górnym Śląsku, a także wobec działaczy polskich w Niemczech i w anektowanym Wolnym Mieście Gdańsku.
W Generalnym Gubernatorstwie przebieg wydarzeń był odmienny. Główna fala represji nastąpiła tam później niż na anektowanych przez Niemcy polskich ziemiach zachodnich, wiosną 1940 r., w ramach tzw. Akcji AB (Ausserordentliche Befriedungsaktion). Nie wiadomo, jakie czynniki o tym zadecydowały. Czy jesienią 1939 r. w Berlinie obawiano się jeszcze reakcji opinii międzynarodowej, szczególnie w krajach neutralnych i we Włoszech?
Warszawa odgrywała w przedwojennej Polsce rolę szczególną, mimo istnienia innych silnych ośrodków miejskich, jak Poznań, Kraków, czy Lwów. Liczyła przed wojną około 1,3 mln mieszkańców, stanowiąc centrum polskiego życia politycznego, ale także naukowego i kulturalnego. Bolesnych strat, zarówno ludzkich, jak i materialnych, doznała podczas obrony we wrześniu 1939 r., w wyniku ostrzału i bombardowań.
W pierwszej fazie okupacji nie było jeszcze zorganizowanego ruchu oporu, ale okupacyjne władze niemieckie od początku uruchomiły aparat represji. Ich skala była wtedy mniejsza niż na polskich ziemiach zachodnich, składały się na nią przede wszystkim prześladowania i eksterminacja inteligencji, egzekucje odwetowe i coraz brutalniejsze łapanki w Warszawie. Już w październiku pojawiły się na mieście listy straceń. Niemieckie władze okupacyjny prowadziły egzekucje od początku dwutorowo.
Czasem dokonywano rozstrzeliwań publicznych, które miały być widoczne i zastraszyć polskie społeczeństwo. Większość egzekucji przeprowadzano jednak w tajemnicy, co najwyżej informując rodzinę o śmierci. Tych utajnionych egzekucji dokonywano najpierw na skarpie wiślanej na tyłach Sejmu (Ogrody Sejmowe), a od grudnia 1939 r. samochody ze skazańcami wyruszały drogą w kierunku na Modlin, do Palmir.
Miejsce egzekucji przygotowywano starannie, co już przed laty opisał Władysław Bartoszewski. Wycięto drzewa, by polanę powiększyć, a przed każdą egzekucją przygotowywano doły, w których grzebano ofiary. Więźniów przywożono przeważnie z Pawiaka, czyli więzienia położonego w Warszawie, przy ulicy Dzielnej, rzadziej z innych więzień. Transporty wyruszały rano, aby więźniowie mieli wrażenie, że jadą do obozu koncentracyjnego, co dodatkowo wzmacniano, pozwalając na zabranie bagażu lub wydając chleb na drogę, a niekiedy zwracając dokumenty i przedmioty z depozytu. Więźniowie orientowali się w sytuacji dopiero wtedy, gdy samochody zjeżdżały do lasu; wówczas starali się pozostawić jakiś ślad, informujący o ich losie. Czasu pozostało im niewiele. Auta stawały, więźniowie wysiadali i prowadzono ich na polanę, ustawiano gęsto obok siebie nad krawędzią dołu i zabijano z broni maszynowej. Dających znaki życia dobijano z pistoletów.
Pierwsze egzekucje miały zapewne miejsce 7 i 8 grudnia 1939 r.; objęły około 150 osób, o których niewiele wiadomo. Około tygodnia później, 14 grudnia, zastrzelono 46 osób, w tym mieszkańców Pruszkowa, ale znowu w większości nie zidentyfikowanych. Kolejna fala masowych egzekucji związana była z dekonspiracją i rozbiciem organizacji ruchu oporu Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa; podczas aresztowań, które nastąpiły, do więzienia trafiały nieraz, na zasadzie odpowiedzialności zbiorowej, całe rodziny. Wzięto także jako zakładników i aresztowano łącznie 255 Żydów, ze względu na żydowskie pochodzenie przywódcy organizacji, Andrzeja Kazimierza Kotta. Ich droga przez życie także zapewne zakończyła się w Palmirach. Byli wśród nich adwokaci, inżynierowie, lekarze, nauczyciele, rabini, ale także krawiec, piekarz, szklarz, robotnik.
Pierwsze miesiące zimowe 1940 r. przyniosły kolejne egzekucje, w tym w odwecie za zabójstwo niemieckiego burmistrza Legionowa. Strona polska nie orientowała się wówczas jeszcze, że miejscem straceń są Palmiry, dopiero wiosną pojawiły się informacje, że więźniowie wywożeni są w stronę Modlina, chociaż nie wiedziano jeszcze dokąd i w jakim celu.
30 marca 1940 r. Ludwik Landau, rygorystycznie prowadzący w Warszawie codzienne zapiski, wydane w latach 60. jako „Kronika wojny i okupacji” zapisał: „Zaburzenia antyżydowskie przerwały się tak nagle, jak to jest możliwe tylko z zajściami inscenizowanymi przez władze. Równocześnie zaczęły się aresztowania w jakichś masowych rozmiarach.” Powtórzył to dzień później podkreślając niepewność i niewiedzę w kwestii tego, jakie są przyczyny i cele aresztowań. Osoby ujęte w Warszawie częściowo wysyłano do obozów koncentracyjnych, a częściowo mordowano w Palmirach.
Kolejne egzekucje miały miejsce 2 i 23 kwietnia, w kwietniu i maju nasiliły się aresztowania w ramach akcji AB. Masowe rozstrzeliwania nasiliły się w czerwcu: 14, 20, 21. Dwie ostatnie objęły prawdopodobnie ponad 358 osób, które spoczęły w trzech masowych grobach. Tu znowu pada określenie „prawdopodobnie”, gdyż listy rozstrzelanych budziły wątpliwości, były niekompletne, niektórych (nie wiadomo ilu) więźniów dołączano z innych więzień do transportów.
Czerwcowe egzekucje dobrze odzwierciedlają cele akcji AB, chociaż wśród zamordowanych były także osoby aresztowane za udział w ruchu oporu. Zginęli wtedy Maciej Rataj – działacz ludowy, poseł do Sejmu i wieloletni jego marszałek, Mieczysław Niedziałkowski – działacz socjalistyczny, poseł na Sejm i dziennikarz, Janusz Kusociński – lekkoatleta, biegacz długodystansowy, złoty medalista z olimpiady w Los Angeles. Wszyscy trzej zaangażowani byli w działalność podziemną. Niedziałkowski pasował do kryteriów, według których miały być wybierane ofiary akcji AB, ale skazany został na śmierć, ponieważ Niemcy byli przekonani o jego konspiracyjnym zaangażowaniu. Rataj, także zaangażowany w działalność konspiracyjną, aresztowany najpierw 28 listopada 1939 r., a potem kolejny raz 30 marca 1940 r. po raz drugi wolności nie odzyskał.
Wymienione z nazwiska trzy osoby są symbolami, gdyż są najbardziej znane, ale obok nich w masowych grobach znaleźli się politycy, wysocy urzędnicy państwowi, pracownicy wymiaru sprawiedliwości, inżynierowie, nauczyciele, ludzie kultury, lekarze, publicyści, działacze sportowi i sportowcy, działacze społeczni i spółdzielczy. Przypuszczać można jedynie, że w Palmirach, być może właśnie wtedy, zamordowany został Stefan Starzyński, ostatni przedwojenny prezydent Warszawy, aresztowany w październiku 1939 roku, w listopadzie osadzony na Pawiaku, skąd został zabrany i słuch o nim zaginął. Rodziny zamordowanych nierzadko wywożono do obozów koncentracyjnych.
Czerwcowe egzekucje miały największą skalę, ale w kolejnych miesiącach roku 1940 mordowano w Palmirach kolejne grupy więźniów: w końcu sierpnia, 17 września – prawie 200 osób, urzędnicy, dziennikarz, lekarze, osoby zaangażowane w działalność konspiracyjną. Niewiele wiadomo o późniejszych egzekucjach. Były wśród ich ofiar kobiety, ksiądz, osoby z opaską z gwiazdą Dawida. Egzekucje w ramach odwetu za akcje Polskiego Państwa Podziemnego wykonano w 1941 r., nadal ofiarami nie byli tylko mieszkańcy Warszawy. Jeszcze w czerwcu 1944 r. miał zostać rozstrzelany w Palmirach jeden z żołnierzy konspiracyjnego „Parasola”.
Chociaż groby były przez sprawców starannie maskowane, egzekucji nie udało się utrzymać w tajemnicy, mimo wszelkich środków ostrożności podejmowanych przez władze niemieckie. Wiedzieli o nich okoliczni mieszkańcy, polscy pracownicy służby leśnej, którzy oznaczali miejsca, w których znajdowały się zamaskowane groby. Na podstawie tych informacji przeprowadzono po wojnie prace ekshumacyjne. Odnaleziono wówczas 24 masowe groby, nie wiadomo jednak, czy wszystkie. Trudno określić dokładną liczbę ofiar, zidentyfikować udało się tylko część z nich, w oparciu o znalezione przy zabitych dokumenty, wykazy niektórych transportów, zeznania świadków. Znana jest tożsamość jedynie połowy zamordowanych. Bezpośredni sprawcy nie ponieśli nigdy odpowiedzialności, skazany na karę śmierci został odpowiadający za przeprowadzenie egzekucji do-wódca Policji Bezpieczeństwa i SD na dystrykt warszawski, SS-Standartenführer Josef Meisinger. Już w czasie wojny jego brutalność budziła wątpliwości nawet we władzach niemieckich.
W Palmirach utworzono po wojnie cmentarz, na którym pochowano także osoby zamordowane w innych miejscach koło Warszawy. Od 1973 r. istniało tam Muzeum Walki i Męczeństwa, poświęcone zarówno historii popełnionych tam zbrodni i powojennej ekshumacji, jak i walkom partyzanckim w Puszczy Kampinoskiej. W 2011 r. zastąpiło je nowe Muzeum – Miejsce Pamięci Palmiry, wraz z multimedialną ekspozycją.
Bibliografia:
Ausserordentliche Befriedungsaktion 1940 – akcja AB na ziemiach polskich: materiały z sesji naukowej (6–7 listopada 1986 r.), wstęp i red. Zygmunt Mańkowski, Warszawa 1992.
Bartoszewski Władysław, Palmiry: 1940–1941, Warszawa 1969, 1976.
Warszawski pierścień śmierci 1939–1944, Warszawa 1970.
Landau Ludwik, Kronika lat wojny i okupacji, t. 1–3, Warszawa 1962.
Specjalna księga gończa dla Polski. Sonderfahndungsbuch Polen, Poznań 2019, wstęp i oprac. Maria Rutowska, Anna Ziółkowska.
Sonderfahndungsbuch Polen. Specjalna księga gończa dla Polski, wstęp i oprac. Grzegorz Bębnik, Katowic –Warszawa 2019.
Wardzyńska Maria, Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce. Intelligenzaktion, Warszawa 2009.
Piotr Madajczyk
