Od pierwszej audycji do głosu całej Polski. Historia Polskiego Radia
czas czytania:
18 kwietnia 1926 roku uruchomiono oficjalną Rozgłośnię Polskiego Radia w Warszawie. Jednak już w 1925 roku garstka pasjonatów przeprowadziła pionierską transmisję radiową, dając początek medium, które szybko stało się jednym z filarów życia społecznego odrodzonej Polski. Warto pamiętać, że radiofonia była wówczas zupełnie nowym zjawiskiem – pierwsze stacje nadawcze powstały w USA w 1920 roku, a w Europie (m.in. BBC) w 1922 – a więc niepodległa Polska dołączyła do tej radiowej rewolucji niedługo po pionierach.
Skromne początki
Pierwsza polska audycja radiowa została wyemitowana 1 lutego 1925 roku w Warszawie jako eksperyment techniczny. Tego dnia o godzinie 18:00 inżynier Roman Rudniewski ze studia Polskiego Towarzystwa Radiotechnicznego nadał komunikat: „Tu próbna stacja radionadawcza PTR, fala 385 metrów”. Datę tę uznaje się za symboliczny początek polskiej radiofonii. Początki były jednak bardzo skromne: tę pierwszą transmisję mogło usłyszeć tylko kilkudziesięciu posiadaczy radioodbiorników. W tamtym czasie radio było ciekawostką dostępną jedynie dla nielicznych entuzjastów techniki.
Mimo ograniczonego zasięgu pionierskie audycje PTR rozbudziły apetyt na stworzenie radia z prawdziwego zdarzenia, nadającego regularny program dla całego kraju. Władze szybko dostrzegły potrzebę powołania ogólnokrajowej rozgłośni. Już 18 sierpnia 1925 roku rząd Polski przyznał koncesję na nadawanie programu radiowego na terenie całej Polski. O pozwolenie to konkurowało dziesięć różnych firm (w tym PTR), ale zwyciężyła nowo utworzona spółka Polskie Radio – uzyskała dwudziestoletni monopol na prowadzenie radiofonii. Założycielami spółki byli dwaj wizjonerzy: dr Zygmunt Chamiec – z zawodu lekarz, a z zamiłowania menedżer – oraz inż. Tadeusz Sułowski – wybitny radiotechnik. To dzięki ich staraniom powstała instytucja, która miała zapewnić Polsce nowoczesną radiofonię.
Mimo ograniczonego zasięgu pionierskie audycje PTR rozbudziły apetyt na stworzenie radia z prawdziwego zdarzenia, nadającego regularny program dla całego kraju. Władze szybko dostrzegły potrzebę powołania ogólnokrajowej rozgłośni. Już 18 sierpnia 1925 roku rząd Polski przyznał koncesję na nadawanie programu radiowego na terenie całej Polski. O pozwolenie to konkurowało dziesięć różnych firm (w tym PTR), ale zwyciężyła nowo utworzona spółka Polskie Radio – uzyskała dwudziestoletni monopol na prowadzenie radiofonii. Założycielami spółki byli dwaj wizjonerzy: dr Zygmunt Chamiec – z zawodu lekarz, a z zamiłowania menedżer – oraz inż. Tadeusz Sułowski – wybitny radiotechnik. To dzięki ich staraniom powstała instytucja, która miała zapewnić Polsce nowoczesną radiofonię.
Osiem miesięcy po uzyskaniu koncesji spółka przystąpiła do działania. 18 kwietnia 1926 roku uruchomiono oficjalną Rozgłośnię Polskiego Radia w Warszawie. Pierwsze słowa, jakie popłynęły w eter, brzmiały: „Halo, halo, Polskie Radio Warszawa…” – tym powitaniem odezwała się do słuchaczy Janina Sztompkówna, pierwsza spikerka Polskiego Radia. Następnie wyemitowano inauguracyjny program, w którym dominowała muzyka Fryderyka Chopina, co podkreślało narodowy charakter nowej rozgłośni. Polska dołączyła tym samym do grona państw nadających własny program radiowy – w tamtych latach było to oznaką nowoczesności i prestiżu.
Społeczna rola radia
w II RP
Pojawienie się radia w latach 20. XX wieku miało ogromne znaczenie społeczne. Polska świeżo po odzyskaniu niepodległości potrzebowała mediów integrujących obywateli i budujących poczucie wspólnoty. Polskie Radio szybko stało się głosem całego kraju – pierwszym masowym medium docierającym do odbiorców ponad podziałami regionalnymi i społecznymi. Dzięki falom eteru mieszkańcy odległych zakątków mogli słuchać tego samego hejnału mariackiego z Krakowa i tych samych komunikatów z Warszawy, co sprzyjało umacnianiu jedności narodowej.
Już pod koniec lat 20. na antenie pojawiły się audycje kulturalne, edukacyjne i religijne, służące podnoszeniu świadomości społeczeństwa. Polskie Radio nadawało odczyty i pogadanki, audycje rolnicze dla mieszkańców wsi, komunikaty gospodarcze oraz prognozy pogody. Od 1927 roku w każdą niedzielę transmitowano msze święte z katedry poznańskiej, a gdy w 1932 powstało Radio Watykańskie, zaczęto przekazywać Polakom papieskie błogosławieństwa i orędzia prosto z Watykanu. Takie programy nie tylko zaspokajały duchowe potrzeby słuchaczy, ale również wzmacniały ich więź z państwem.
Co istotne, aż do końca lat 30. Polskie Radio było względnie wolne od nachalnej propagandy. Historycy podkreślają, że na antenie dominowały kultura, edukacja i rozrywka zamiast politycznych przekazów. Poprzez różnorodne programy – od koncertów muzyki poważnej po słuchowiska i audycje dla dzieci – budowano przywiązanie oraz szacunek dla państwa i jego instytucji. Radio stało się także sprzymierzeńcem w walce z analfabetyzmem: było szybsze niż prasa i docierało nawet do tych, którzy nie potrafili czytać. Dla wielu Polaków głośnik odbiornika stał się oknem na świat – to z radia po raz pierwszy mogli usłyszeć wielką literaturę (w formie słuchowisk), relacje z wydarzeń politycznych czy transmisje sportowe.
Co istotne, aż do końca lat 30. Polskie Radio było względnie wolne od nachalnej propagandy. Historycy podkreślają, że na antenie dominowały kultura, edukacja i rozrywka zamiast politycznych przekazów. Poprzez różnorodne programy – od koncertów muzyki poważnej po słuchowiska i audycje dla dzieci – budowano przywiązanie oraz szacunek dla państwa i jego instytucji. Radio stało się także sprzymierzeńcem w walce z analfabetyzmem: było szybsze niż prasa i docierało nawet do tych, którzy nie potrafili czytać. Dla wielu Polaków głośnik odbiornika stał się oknem na świat – to z radia po raz pierwszy mogli usłyszeć wielką literaturę (w formie słuchowisk), relacje z wydarzeń politycznych czy transmisje sportowe.
Jak słuchano radia
w pierwszych latach?
W początkach istnienia radioodbiorniki były dobrem luksusowym i technologiczną ciekawostką. Pierwsze aparaty to często proste detektory kryształkowe (tzw. detefony), wymagające słuchawek i długiej anteny. Jeden z pionierów wspominał, jak zimą 1925 roku przy czterdziestostopniowym mrozie razem z kuzynem wspinał się na drzewo, by zawiesić drut antenowy – gdy wreszcie uruchomił radio, usłyszał w słuchawkach hejnał z wieży Mariackiej, co było dla niego niezapomnianym przeżyciem. Inny słuchacz opowiadał o swoim pierwszym maleńkim, kryształkowym odbiorniku podłączonym do tubowego głośnika, z którego wydobywał się „skrzeczący głos” – mimo to sam cud słyszenia głosu z eteru budził ogromną ekscytację.
Na początku program nadawano tylko przez kilka godzin dziennie, wyłącznie na żywo, wieczorami. Audycje gromadziły przed odbiornikami całe rodziny, a nawet sąsiadów – jeśli w okolicy był tylko jeden aparat, mieszkańcy zbierali się wokół niego, aby wspólnie słuchać koncertów i wiadomości. Liczba abonentów (zarejestrowanych odbiorników) rosła dynamicznie: z niespełna 5 tysięcy słuchaczy w 1926 roku do ponad 1,1 miliona w 1939 roku. W praktyce oznaczało to jeszcze większą liczbę słuchających – pod koniec lat 30. radio regularnie docierało do około 6 milionów obywateli, co stanowiło połowę ówczesnej ludności miejskiej Polski.
Na niedzielne audycje rozrywkowe czekano z niecierpliwością, a ulice miast pustoszały, gdy zaczynały się ulubione programy. Jednym z fenomenów tego okresu była nadawana od 1933 roku audycja „Wesoła Lwowska Fala” – pełen humoru program lwowskiej rozgłośni, którego bohaterowie Szczepcio i Tońcio bawili słuchaczy do łez. Słuchowisko to gromadziło przed radioodbiornikami około 6 milionów słuchaczy w całej Polsce – mniej więcej połowę ówczesnych mieszkańców miast. Tak ogromna popularność radia pokazuje, jak szybko stało się ono nieodłączną częścią codziennego życia – nowym domownikiem dostarczającym informacji, muzyki i rozrywki.
Na początku program nadawano tylko przez kilka godzin dziennie, wyłącznie na żywo, wieczorami. Audycje gromadziły przed odbiornikami całe rodziny, a nawet sąsiadów – jeśli w okolicy był tylko jeden aparat, mieszkańcy zbierali się wokół niego, aby wspólnie słuchać koncertów i wiadomości. Liczba abonentów (zarejestrowanych odbiorników) rosła dynamicznie: z niespełna 5 tysięcy słuchaczy w 1926 roku do ponad 1,1 miliona w 1939 roku. W praktyce oznaczało to jeszcze większą liczbę słuchających – pod koniec lat 30. radio regularnie docierało do około 6 milionów obywateli, co stanowiło połowę ówczesnej ludności miejskiej Polski.
Na niedzielne audycje rozrywkowe czekano z niecierpliwością, a ulice miast pustoszały, gdy zaczynały się ulubione programy. Jednym z fenomenów tego okresu była nadawana od 1933 roku audycja „Wesoła Lwowska Fala” – pełen humoru program lwowskiej rozgłośni, którego bohaterowie Szczepcio i Tońcio bawili słuchaczy do łez. Słuchowisko to gromadziło przed radioodbiornikami około 6 milionów słuchaczy w całej Polsce – mniej więcej połowę ówczesnych mieszkańców miast. Tak ogromna popularność radia pokazuje, jak szybko stało się ono nieodłączną częścią codziennego życia – nowym domownikiem dostarczającym informacji, muzyki i rozrywki.
Dynamiczny rozwój
W ciągu kilkunastu lat przed wybuchem drugiej wojny światowej Polskie Radio przeszło imponujący rozwój – od jednej warszawskiej stacji do sieci rozgłośni pokrywających cały kraj. Już w 1927 roku Polska jako pierwsza w Europie rozpoczęła międzynarodową wymianę audycji radiowych. Dzięki temu możliwe stały się transmisje na żywo z ważnych wydarzeń sportowych – słuchacz nad Wisłą mógł poczuć emocje meczu rozgrywanego na innym kontynencie czy śledzić przebieg igrzysk, nie ruszając się z domu. Prawdziwą sensacją okazały się radiowe relacje z Konkursów Chopinowskich. Już pierwszy konkurs w 1927 roku był szeroko transmitowany, dzięki czemu melomani w całym kraju mogli przeżywać zmagania pianistów w Warszawie.
Polskie Radio od początku stawiało też na rozwój ośrodków regionalnych – uznano, że programu ogólnopolskiego nie da się tworzyć wyłącznie w Warszawie. Jeszcze w latach 20. powstały rozgłośnie w Krakowie, Poznaniu, Katowicach i Wilnie. W kolejnych latach dołączyły Lwów, Łódź i Toruń. Łącznie we wrześniu 1939 roku działało dziesięć rozgłośni Polskiego Radia, dzięki czemu nawet odległe regiony miały swój wkład w tworzenie programu i własne audycje lokalne.
Polskie Radio od początku stawiało też na rozwój ośrodków regionalnych – uznano, że programu ogólnopolskiego nie da się tworzyć wyłącznie w Warszawie. Jeszcze w latach 20. powstały rozgłośnie w Krakowie, Poznaniu, Katowicach i Wilnie. W kolejnych latach dołączyły Lwów, Łódź i Toruń. Łącznie we wrześniu 1939 roku działało dziesięć rozgłośni Polskiego Radia, dzięki czemu nawet odległe regiony miały swój wkład w tworzenie programu i własne audycje lokalne.
Kamieniem milowym było uruchomienie radiostacji w Raszynie pod Warszawą w 1931 roku. Nadajnik o mocy 120 kW – wówczas najsilniejszy w Europie – pokrywał zasięgiem około 90 procent terytorium kraju. Ta imponująca konstrukcja budziła podziw na świecie i stanowiła miarę polskich ambicji. Dwie dwustumetrowe anteny stały się symbolem nowoczesności II Rzeczypospolitej, a Polacy mogli odbierać Program Pierwszy Polskiego Radia niemal w każdej miejscowości. W drugiej połowie lat 30. radio nadawało już przez cały dzień (od 6:15 rano do północy), a pojawienie się możliwości nagrywania audycji sprawiło, że część programów można było zachować i odtwarzać ponownie.
Radio stało się też prężnym ośrodkiem kultury. W Polskim Radiu narodziły się nowe formy sztuki – choćby Teatr Polskiego Radia, zapoczątkowany 29 listopada 1925 roku słuchowiskiem „Warszawianka” Stanisława Wyspiańskiego. Na antenie występowały największe sławy tamtych lat: swoje utwory przygotowywali dla radia pisarze pokroju Jerzego Szaniawskiego czy Marii Kuncewiczowej, a w słuchowiskach grali wybitni aktorzy, m.in. Stefan Jaracz i Aleksander Zelwerowicz. Polskie Radio utrzymywało też własne orkiestry i chóry – Orkiestra Symfoniczna PR pod batutą Grzegorza Fitelberga gwarantowała wysoki poziom koncertów transmitowanych na żywo. Na falach eteru rozbrzmiewała zarówno muzyka poważna, jak i lżejsza rozrywka oraz folklor, co kształtowało gust muzyczny słuchaczy.
Audycje dla dzieci pojawiły się już w lutym 1926 roku – początkowo były to czytane bajki i wiersze. W kolejnych latach powstawały też słuchowiska satyryczne, radiowe quizy i inne nowe formy rozrywki, co sprawiło, że przedwojenna radiofonia znacząco wpłynęła na kulturę masową II RP.
Radio stało się też prężnym ośrodkiem kultury. W Polskim Radiu narodziły się nowe formy sztuki – choćby Teatr Polskiego Radia, zapoczątkowany 29 listopada 1925 roku słuchowiskiem „Warszawianka” Stanisława Wyspiańskiego. Na antenie występowały największe sławy tamtych lat: swoje utwory przygotowywali dla radia pisarze pokroju Jerzego Szaniawskiego czy Marii Kuncewiczowej, a w słuchowiskach grali wybitni aktorzy, m.in. Stefan Jaracz i Aleksander Zelwerowicz. Polskie Radio utrzymywało też własne orkiestry i chóry – Orkiestra Symfoniczna PR pod batutą Grzegorza Fitelberga gwarantowała wysoki poziom koncertów transmitowanych na żywo. Na falach eteru rozbrzmiewała zarówno muzyka poważna, jak i lżejsza rozrywka oraz folklor, co kształtowało gust muzyczny słuchaczy.
Audycje dla dzieci pojawiły się już w lutym 1926 roku – początkowo były to czytane bajki i wiersze. W kolejnych latach powstawały też słuchowiska satyryczne, radiowe quizy i inne nowe formy rozrywki, co sprawiło, że przedwojenna radiofonia znacząco wpłynęła na kulturę masową II RP.
Dziedzictwo
pierwszych lat
Tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej radio stało się w Polsce wszechobecne – nadawało niemal całą dobę, docierało do większości obywateli, a własne odbiorniki miało ponad milion osób. We wrześniu 1939 roku radiowcy do końca – nawet gdy na stolicę spadały bomby – przekazywali komunikaty z oblężonej Warszawy, nadając m.in. słynne przemówienia prezydenta Stefana Starzyńskiego, a po zajęciu miasta przez wroga zeszli do podziemia. Niemieckie władze okupacyjne zakazały Polakom słuchania radia, konfiskując odbiorniki, lecz pamięć o „Polskim Radiu Warszawa” przetrwała lata wojny. Po 1945 roku radiofonia została odbudowana i szybko powróciła do swojej roli – kontynuując przedwojenne tradycje.
Od 1925 roku Polskie Radio towarzyszyło Polakom w najważniejszych momentach – jako pierwsze medium potrafiło uchwycić dźwięk oraz emocje wielkich wydarzeń historycznych. Dziś nadal się rozwija jako nadawca publiczny – działają ogólnopolskie oraz liczne stacje cyfrowe i internetowe, docierając do słuchaczy w kraju i za granicą. Historia narodzin polskiej radiofonii pokazuje, jak wielką rolę odegrało radio w integracji społeczeństwa, rozwoju kultury i budowaniu nowoczesnej tożsamości Polaków. To więcej niż tylko medium – to część naszego dziedzictwa narodowego.
Tomasz Wilczyński
Od 1925 roku Polskie Radio towarzyszyło Polakom w najważniejszych momentach – jako pierwsze medium potrafiło uchwycić dźwięk oraz emocje wielkich wydarzeń historycznych. Dziś nadal się rozwija jako nadawca publiczny – działają ogólnopolskie oraz liczne stacje cyfrowe i internetowe, docierając do słuchaczy w kraju i za granicą. Historia narodzin polskiej radiofonii pokazuje, jak wielką rolę odegrało radio w integracji społeczeństwa, rozwoju kultury i budowaniu nowoczesnej tożsamości Polaków. To więcej niż tylko medium – to część naszego dziedzictwa narodowego.
Tomasz Wilczyński
