Ochłodzenie klimatu a historia

Niemniej przeszłość pozostawiła trochę śladów, na których podstawie można wnioskować o wcześniejszych zmianach klimatycznych. Są to m.in. ślady (lub ich brak) osadnictwa ludzkiego, zachowane opisy przebiegu granic lodowców, skamieniałe pnie drzew z zachowanymi słojami, pozostałości po dawnej florze i faunie, jak i wreszcie źródła pisane, które informują o niezwykłych zjawiskach klimatycznych. Na tej podstawie przyjmuje się, że okresy ociepleń to: średniowiecze (ok. lat 900–1300) oraz wiek XX. Natomiast lata chłodniejsze były podczas wędrówek ludów oraz w okresie nowożytnym. To ostatnie ochłodzenie nosi nawet miano małej epoki lodowcowej. Względnie duża liczba źródeł pisanych z tego okresu skłania to postawienia pytania – w jaki sposób ochłodzenie klimatu na północnej półkuli wpłynęło na historię?

Wiek XVII był zawsze uznawany przez historyków za wyjątkowo burzliwy. W Rzeczypospolitej to czas nieustających wojen ze Szwecją, Rosją, Turcją, a także wielkiego powstania (i wielu pomniejszych) na Ukrainie. Na początku tego wieku eksport zboża z Rzeczypospolitej osiągnął maksimum, by potem tylko spadać. Sama Rzeczpospolita zaś z jednego z najpotężniejszych państw w Europie zeszła do rangi drugorzędnej. Oczywiście nie należy przeceniać znaczenia klimatu przy próbach zrozumienia przyczyn tego stanu rzeczy. Jednak rzut oka na inne państwa europejskie ukazuje, że i gdzie indziej wiek XVII był niespokojny.

W Rosji jest to czas Wielkiej Smuty, a potem rebelii kozaków dońskich pod wodzą Stieńka Riazina (1670–1671). We Francji z kolei Ludwik XIV zmagał się z „Frondą” (1648), w Anglii zaś wybuchła wojna domowa między królem a parlamentem (1642). W Stambule pośród miejskich zamieszek zamordowano sułtana Ibrahima I. W 1644 r. władza dynastii Ming w Chinach znajdowała się w takim rozkładzie, że państwo zajęli półkoczowniczy Mandżurowie z północy. Burzliwe wydarzenia nie pozostały bez wpływu na zaludnienie na świecie. Rzeczpospolita straciła około 30–40 proc. ludności w czasach powstania Chmielnickiego i potopu. We Francji od początku XVII w. ubyło prawdopodobnie około 10–20 proc. mieszkańców.

Burzliwy charakter XVII w., a zwłaszcza lat czterdziestych i pięćdziesiątych można tłumaczyć na wiele sposobów. To czas formowania się państw w nowoczesnym tego słowa znaczeniu – państw scentralizowanych, z biurokracją, stałą armią i stabilną władzą, w których znaczenie stosunków feudalnych i arystokracji zaczęło upadać. Nie wszystkie państwa zdołały się zmodernizować, lecz wszędzie dały się odczuć zaburzenia spowodowane zmianami społecznymi i gospodarczymi, a także związane z agresją sąsiadów.

Istnieją teorie wiążące krwawe wydarzenia XVII w. ze zmianami klimatycznymi. Chociaż ogólny trend ochładzania się klimatu, poczynając od początku XVII w., pozostawał wówczas niezauważony, to mamy z tego okresu nadzwyczaj wiele relacji o niezwyczajnych zjawiskach pogodowych.

Dowiadujemy się np. o tym, że w Polsce saniami jeżdżono aż do kwietnia. W 1653 r. po Bałtyku podróżowano zaprzęgami czterokonnymi. W sierpniu 1640 r. w Niemczech wystąpił taki mróz, że ludzie zamarzali przy drogach. W 1658 r. król szwedzki Karol X, korzystając z tego, iż duńskie cieśniny zamarzły, przeprowadził po lodzie całą swoją armię wraz z armatami i taborami z Jutlandii aż na wyspę Zelandię i zdobył Kopenhagę. Cenną wskazówką pokazującą ochłodzenie klimatu są również obrazy holenderskich pejzażystów z epoki (Avercampa, van de Veldego), przedstawiające Holendrów z upodobaniem jeżdżących na łyżwach po zamarzniętych kanałach.

Przyczyn małej epoki lodowcowej upatruje się przede wszystkim w dwóch czynnikach. Po pierwsze, jest to czas, gdy zaobserwowano wyjątkowo mało plam na słońcu. Lata 1643–1715 noszą nazwę „minimum Maundera”. Liczba zaobserwowanych plam nie przekracza 25 w roku. W normalnych latach zawiera się zwykle przedziale 20–120. Jest to ważne, gdyż liczba i rozmiar plam świadczą o aktywności słońca oraz ilości promieniowania, które wyrzuca w kosmos. Choć zmiany w promieniowaniu sygnalizowane przez plamy są bardzo niewielkie, mają one wpływ na stopień „podgrzania” Ziemi. 

Drugim czynnikiem były erupcje wulkaniczne. Mamy z połowy XVII w. sporo relacji o tym, że niebo wyglądało, jakby pokrył je popiół, słońce zaś wydawało się bladożółte lub wręcz czerwone. I rzeczywiście, wiemy o zwiększonej aktywności wulkanicznej około roku 1600 i 1640. Wulkany podczas erupcji wyrzucają do atmosfery wielkie ilości popiołu i tlenku siarki.

Skutkiem tych wydarzeń nie było tylko ogólne obniżenie temperatury. W XVII w. nader często występowało zjawisko zwane El Niño. Polega ono na odwróceniu kierunku wiatrów nad Pacyfikiem. O ile normalnie amerykańskie wybrzeże tego oceanu jest suche, a Azja Wschodnia zraszana wilgotnym monsunem, o tyle w trakcie El Niño prawidłowość ta odwraca się, powodując katastrofalne powodzie w na zachodnim wybrzeżu Ameryki oraz susze i klęski głodu w gęsto zaludnionej Azji. Ponieważ klimat Ziemi stanowi jedność, również inne rejony świata doświadczają niezwyczajnej pogody.

Większość ludności w XVII w., niezależnie od rejonu utrzymywała się z pracy na roli. Rolnictwo zaś jest niezwykle wrażliwe na anomalie pogodowe. Przypomnijmy sobie owych ludzi, którzy zamarzali na drogach w sierpniu w Niemczech. Ten przymrozek na pewno nie wyszedł na zdrowie również lokalnym uprawom. Klęska nieurodzaju w jednym roku przekłada się też zwykle na mniejszą ilość ziarna do zasiania w roku następnym, a jeśli i kolejne zbiory nie będą udane...

Z tych względów niektórzy historycy uważają, że klimat miał niebagatelny wpływ na wydarzenia XVII w. Powszechny głód i postępujące zubożenie pchały ludzi do czynów radykalnych. Spokojne życie z roli stawało się dla wielu niemożliwe. W ówczesnych realiach zaciągnięcie się do armii było rozwiązaniem sensownym – ekwipunek nie kosztował już zbyt wiele (pieszemu wystarczał muszkiet lub pika), a w zbrojnej bandzie stosunkowo łatwo było zdobyć produkty potrzebne do życia.


Zainteresowanie współczesnymi zmianami klimatycznymi spowodowało ukazanie się w ostatnich latach wielu wolnych od ideologii, poważnych prac poświęconych historii klimatu w średniowieczu i epoce nowożytnej. Wynika z nich jedna konkluzja generalna: klimat, podobnie jak i sam człowiek, podlega stałym zmianom. Średnie temperatury raz rosną, raz spadają, a przyczyny tych zjawisk wcale nie są oczywiste, jak chcieliby niektórzy zwolennicy tezy, że to dopiero rewolucja przemysłowa i przemiany cywilizacyjne ostatnich 250 lat wywołały zmiany klimatu.

Łukasz Wojtach

Bibliografia:

Wolfgang Behringer, Climactic Change and Witch Hunting, „Climactic Change” 1999, nr 43.
Kazimierz Maślankiewicz, Wulkany i człowiek, Warszawa 1976. 
Pierre Madl, The El-Niño (ENSO) Phenomenon, „Environmental Physics” 2000, nr 437.
Stanisława Namaczyńska, Kronika klęsk elementarnych w Polsce i w krajach sąsiednich w latach 1648–1696, Lwów 1937.
Geoffrey Parker, The World Crisis: Climate, Collapse and Recovery in the Seventeenth Century, „American Historical Review” 2008, nr 113.
Krzysztof Strużewski, Klęski elementarne a zmiany klimatu na przestrzeni epoki nowożytnej.