Obrona Westerplatte – pierwsza bitwa II wojny światowej

Obecne ujście Wisły to sztuczny przekop. Dawniej rzeka uchodziła bowiem do morza w Gdańsku. Nanoszone regularnie osady rzeczne i prądy morskie spowodowały powstanie licznych mielizn i wysepek, a w konsekwencji dwóch wysp: wschodniej Ost Platte (która z czasem połączyła się z lądem) oraz zachodniej West Platte (stąd nazwa Westerplatte). Zachodnia wyspa dwukrotnie stała się areną krwawych walk. W 1734 roku walczyły tam z Rosjanami wojska francuskie, popierające króla Stanisława Leszczyńskiego. Po raz drugi Westerplatte stało się sceną wydarzeń o znaczeniu międzynarodowym w okresie wojen napoleońskich. 

W 1840 roku w wyniku zatoru lodowego Wisła przerwała fragment wydmy nadmorskiej i stworzyła sobie nowe ujście: Wisłę Śmiałą. To spowodowało, że dawne ujście w Gdańsku (nazwane Martwą Wisłą) straciło na znaczeniu, a w latach 1845-1847 zostało zasypane, tworząc w ten sposób półwysep. Był on już wówczas wykorzystywany jako miejsce wypoczynku. Intensywny rozwój Westerplatte nastąpił w dwóch ostatnich dekadach XIX wieku. Zmienił się wówczas zasadniczo jego wygląd i charakter. Dotychczasowe niewielkie kąpielisko o lokalnym znaczeniu przekształciło się w znany kurort i uzdrowisko.

Wraz z przyznaniem terenu pod składnicę materiałów wojennych Polska otrzymała prawo ustanowienia tam straży umundurowanej i uzbrojonej. Jej zadanie brzmiało: „chronić wojskowe magazyny amunicyjne na terenie Składnicy, ochraniać załadunki i wyładunki ładunków wojskowych w Basenie Amunicyjnym oraz strzec terenu samej Składnicy”. Polska wnioskowała o 114 żołnierzy na tym terenie. Z wyliczeń Rady Ligi Narodów wynikało, że mogło ich być zaledwie 88. 

Prace budowlane na półwyspie trwały od 1924 roku. Budowę Basenu Amunicyjnego ukończono w listopadzie 1925. Wzdłuż nabrzeży ustawiono sześć dźwigów portowych. Latem 1925 roku ukończono budowę linii kolejowej prowadzącej do składnicy. Wybudowano też magazyny. Po przejęciu terenu przez władze polskie powstała m.in. stacja kolejowa, elektrownia i linia telefoniczna połączona z Pocztą Polską. Teren składnicy od strony kanału portowego ogrodzono murem ceglanym o wysokości dwóch metrów, a w pozostałej części płotem z drutu kolczastego.

Polityka III Rzeszy w latach trzydziestych XX wieku musiała doprowadzić do wojny. Stało się to w 1939 roku, a jedne z pierwszych (jeśli nie pierwsze) strzały padły na Westerplatte. Oddał je niemiecki pancernik „Schleswig-Holstein”, który 25 sierpnia zawinął do gdańskiego portu z „kurtuazyjną” wizytą. W rzeczywistości już następnego dnia miał zaatakować polskich żołnierzy. Nie doszło do tego tylko dlatego, że Adolf Hitler przesunął datę napaści na 1 września. Okręt cumował w odległości około 150 metrów od polskiej składnicy. Nocą z 31 sierpnia na 1 września został jednak przeholowany do Zakrętu Pięciu Gwizdków, skąd miał lepsze pole do ostrzału. Tej samej nocy na ląd zeszła przybyła na pokładzie kompania szturmowa Kriegsmarine, której zadaniem było zajęcie półwyspu. Do ataku wyznaczono również jednostki gdańskiej policji i miejscowego SS. Trudno jednoznacznie określić ich liczbę. Szacunki wahają się od nieco ponad pięciuset do ponad trzech tysięcy funkcjonariuszy.

Niepowodzenie pierwszych ataków musiało być dla Niemców szokiem. Następnego dnia po raz kolejny piechota próbowała wedrzeć się na półwysep, ale dobrze zamaskowane pozycje strzeleckie w wartowniach okazały się dla niej przeszkodą nie do przejścia. Dlatego do akcji wkroczyło lotnictwo. Niemcy postanowili zniszczyć nieznane im polskie pozycje z powietrza. Czterdzieści siedem samolotów Ju 87 zrzuciło 8 bomb pięćsetkilogramowych, 50 bomb dwustupięćdziesięciokilogramowych i 100 bomb stukilogramowych. Jedna z bomb trafiła bezpośrednio w wartownię nr 5, grzebiąc w niej siedmiu obrońców. 

W wyniku nalotu doszło do sytuacji, która do dziś budzi najwięcej kontrowersji. Pewne jest, że mjr Sucharski nakazał spalić tajne szyfry, aby nie trafiły w ręce wroga. Zdaniem niektórych doznał on załamania nerwowego, a nawet miał ogłosić kapitulację i wywiesić białą flagę. Sprzeciwić się temu miał jego zastępca, kpt. Franciszek Dąbrowski. Czy rzeczywiście tak było? Trudno jednoznacznie rozstrzygnąć.

W kolejnych dniach Niemcy kontynuowali ataki. Próbowali ostrzału z Zatoki Gdańskiej, ale nie był on tak skuteczny, jak zakładali. Ponadto jeden źle odmierzony pocisk wpadł między cysterny oleju w Gdańsku-Letniewie, trzy dalsze zaś eksplodowały dokładnie w środku kanału portowego. W wyniku niefortunnych ostrzeliwań zaniechano działań zaczepnych od strony morza. Niemcy byli jednak przekonani o istnieniu na Westerplatte bardzo nowoczesnych urządzeń obronnych. Ich zdaniem bunkry były połączone przejściami podziemnymi. Coraz rzadsze, ale zarastające nadal teren walk drzewa uniemożliwiały im prawidłową ocenę sytuacji. Dlatego też postanowiono użyć cystern z benzyną i miotaczy ognia. 6 września  o godzinie 3.00  Niemcy dokonali pierwszej próby podpalenia lasu poprzez wtoczenie torem kolejowym cysterny wypełnionej benzolem. Operacja nie powiodła się, bowiem wagon-cysterna dotarł tylko do własnych ubezpieczeń, gdzie się zatrzymał i uległ eksplozji. Niemieckie oddziały zdążono wcześniej wycofać. Zapalenie lasu za pomocą miotaczy ognia przez pionierów również się nie powiodło. Około godziny 15.45 Niemcy wznowili próbę podpalenia lasu. Tym razem dwa wagony-cysterny wypełnione benzolem dotarły na przewidziane miejsce, lecz słabo rozwijający się ogień wygasł po piętnastu minutach.

„Westerplatte broni się nadal!” – słowa spikera Polskiego Radia podczas pierwszych dni września  dodawały nadziei nie tylko tysiącom polskich żołnierzy toczącym nierówną walkę z niemiecką agresją, ale także całemu polskiemu społeczeństwu. Załoga, która miała wytrzymać od sześciu do dwunastu godzin, zaciekle odpierała ataki przez siedem dni.

Trwająca niemal siedem dni obrona obrosła do dziś wieloma mitami. Powstały już na ten temat liczne opracowania, filmy, audycje, a nawet sztuki teatralne. Wszystko rozbija się o to, jakie właściwie rozkazy miała składnica? W powszechnej opinii mowa jest o tym, że mieli wytrzymać sześć (ewentualnie dwanaście godzin). Tyle że dotyczyło to lokalnej prowokacji ze strony Niemców w Gdańsku. Sytuacja z 1 września była zupełnie inna. Majora Sucharskiego dzień przed atakiem najprawdopodobniej odwiedził szef Wydziału Wojskowego Komisariatu Generalnego RP w Wolnym Mieście ppłk Wincenty Sobociński. Przekazał mu jakieś informacje, bo zgodnie z wojskową hierarchią nie miał prawa wydawać Sucharskiemu rozkazów. Czy poinformował go o tym, że odsiecz dla Westerplatte nie przyjdzie? Czy wydał mu dyspozycję walki przez dwanaście godzin? Na ten temat napisano już wiele, a nadal nie ma pewności co do przebiegu wydarzeń. Być może to właśnie był powód, dla którego mjr Sucharski chciał zakończyć obronę po ataku na wartownię nr 5. Bez nowych źródeł nie da się tego jednoznacznie rozstrzygnąć. Są dziś tacy, którzy twierdzą, że nawet kapitulacja 7 września była zbyt pochopna…. 

W różnych opracowaniach padają też różne liczby zabitych. Według najnowszych badań na półwyspie zginęło piętnastu żołnierzy, z czego jeden zmarł w gdańskim szpitalu. Niemcy po kapitulacji zabrali ponadto radiotelegrafistę, który nigdy nie powrócił. Po ostatnich badaniach archeologicznych wiemy na pewno, że na oddanym w 2022 roku cmentarzu na Westerplatte spoczywa dziewięciu obrońców i ich dowódca (którego prochy złożono na starym cmentarzu w 1971 roku). Ciało jednego żołnierza złożone zostało na cmentarzu na gdańskiej Zaspie. Gdzie są pozostali?