Ten podły świat jest tak urządzony, że na nim najczulsze westchnienia nie zastąpią statystyki, zauważył w jednym z felietonów Bolesław Prus. Autor „Lalki” wiedział o czym pisze, bo dochód z wierszówek uzupełniał wynagrodzeniem za pracę w biurze statystycznym założonym przez kolejowego potentata Jana Blocha. Czy statystyka może rzucić nowe światło na ocenę elekcji władców Rzeczypospolitej?
Wolna elekcja nie cieszy się dobrą opinią polskiej historiografii. Choć jej potępienie wydaje się oparte na racjonalnej analizie wydarzeń towarzyszących kolejnym wyborom, to jednak niemały wpływ na ocenę ma oczywista przewaga historyka nad współczesnym świadkiem wydarzeń biorąca się z faktu, że dziejopis zna dalszy bieg wydarzeń. A ów dalszy bieg – upadek szlacheckiej Rzeczypospolitej – nie sprzyjał afirmacji instytucji ustrojowych polsko-litewskiego państwa. Historycy tworzący w XIX stuleciu tak zwaną szkołę krakowską, tacy jak przyjaciel i mentor Jana Matejki, Józef Szujski (1835–1883), czy jeszcze bardziej wpływowy z racji napisania wielokrotnie wznawianych „Dziejów Polski w zarysie” Michał Bobrzyński (1849–1935), nie szczędzili ostrych ocen instytucjom dawnej Rzeczypospolitej.
To ona właśnie miały, ich zdaniem, podsycać powszechną anarchię i jak nowotwór wyniszczać od środka organizm Rzeczypospolitej, aż wreszcie padł on ofiarą scentralizowanych, agresywnych mocarstw ościennych. Bardziej wyrozumiali byli wywodzący się z obozu pozytywistycznego historycy tworzący tak zwaną szkołę warszawską, która powstała w opozycji do pesymizmu badaczy krakowskich. Adolf Pawiński (1840–1896), Tadeusz Korzon (1839–1918), czy Władysław Smoleński (1851-1926) łagodzili zarzuty krakowian, wskazując że ostatnie trzy dekady istnienia Rzeczypospolitej szlacheckiej były czasami podnoszenia się z upadku. Choć reformy stanisławowskie miały nieprzejednanych i zarazem wpływowych przeciwników, długo spotykały się z niezrozumieniem lub obojętnością, to jednak zaowocowały Konstytucją 3 Maja. Choć Konstytucja przetrwała niewiele ponad rok, to jednak szybko urosła do rangi symbolu w myśl rady Jean-Jaquesa Rousseau wyrażonej w liście do Hugona Kołłątaja, skoro nie możecie zapobiec temu że was zjedzą, to chociaż spowodujcie, by was nie strawili. Polemika warszawian z krakowianami polegała więc nie tyle na gloryfikacji instytucji ustrojowych dawnej Rzeczypospolitej, co na podkreśleniu odrodzenia u kresu istnienia państwa, które zostało podzielone między sąsiadów nie dlatego, że było słabe, lecz dlatego że właśnie ową słabość zaczęło przezwyciężać.
Niezależnie od tego, które ze zreferowanych powyżej stanowisk przyjmiemy za słuszne, instytucje ustrojowe dawnej Rzeczypospolitej, a wśród nich dwie najbardziej charakterystyczne, liberum veto i wolne elekcja, stoją na przegranej pozycji. Mało który historyk zgadza się dziś z opinią XVII-wiecznego poety Macieja Sarbiewskiego: oni jedni [Polacy i Litwini] korzystają z dwu najpiękniejszych skarbów, jakie tylko może posiadać państwo: z wolności i wymowy, która jest identyczna ze swobodą słowa. Oni jedni wybierają sobie króla. Dla zwolenników szkoły krakowskiej opinia Sarbiewskiego byłaby krzyczącym wręcz potwierdzeniem całkowitej nieumiejętności dostosowania się dawnych Polaków i Litwinów do realiów epoki absolutyzmu i centralizacji. Do warszawian z kolei silniej niż opinia Sarbiewskiego przemawiała opinia twórców Konstytucji 3 Maja. W jej rozdziale VII., poświęconym władzy wykonawczej, czytamy: Doznane klęski bezkrólewiów, periodycznie rząd wywracających […] i zamknięcie na zawsze drogi wpływom mocarstw zagranicznych […] wskazały roztropności naszej oddanie tronu Polskiego prawem następstwa. Ponieważ jeszcze do niedawna nikt nie bronił wolnej elekcji, przeto krytyczna opinia reformatorów Rzeczypospolitej zadomowiła się tak w poglądach historyków, jak i w opinii społecznej kształtowanej przez szkolne i akademickie podręczniki. Z kolei piszący o tej instytucji historycy chętniej niż po Sarbiewskiego sięgali do krytycznych głosów Sebastiana Petrycego czy Piotra Skargi oraz do relacji cudzoziemców, dla których wolna elekcja króla stanowiła kuriozum. A jak wiadomo, począwszy od epoki Oświecenia Polacy chętnie leczyli lub potwierdzali swe narodowe kompleksy przeglądając się w obcych zwierciadłach opinii, nie bacząc na to, że nader często bywały one krzywe.
To ona właśnie miały, ich zdaniem, podsycać powszechną anarchię i jak nowotwór wyniszczać od środka organizm Rzeczypospolitej, aż wreszcie padł on ofiarą scentralizowanych, agresywnych mocarstw ościennych. Bardziej wyrozumiali byli wywodzący się z obozu pozytywistycznego historycy tworzący tak zwaną szkołę warszawską, która powstała w opozycji do pesymizmu badaczy krakowskich. Adolf Pawiński (1840–1896), Tadeusz Korzon (1839–1918), czy Władysław Smoleński (1851-1926) łagodzili zarzuty krakowian, wskazując że ostatnie trzy dekady istnienia Rzeczypospolitej szlacheckiej były czasami podnoszenia się z upadku. Choć reformy stanisławowskie miały nieprzejednanych i zarazem wpływowych przeciwników, długo spotykały się z niezrozumieniem lub obojętnością, to jednak zaowocowały Konstytucją 3 Maja. Choć Konstytucja przetrwała niewiele ponad rok, to jednak szybko urosła do rangi symbolu w myśl rady Jean-Jaquesa Rousseau wyrażonej w liście do Hugona Kołłątaja, skoro nie możecie zapobiec temu że was zjedzą, to chociaż spowodujcie, by was nie strawili. Polemika warszawian z krakowianami polegała więc nie tyle na gloryfikacji instytucji ustrojowych dawnej Rzeczypospolitej, co na podkreśleniu odrodzenia u kresu istnienia państwa, które zostało podzielone między sąsiadów nie dlatego, że było słabe, lecz dlatego że właśnie ową słabość zaczęło przezwyciężać.
Niezależnie od tego, które ze zreferowanych powyżej stanowisk przyjmiemy za słuszne, instytucje ustrojowe dawnej Rzeczypospolitej, a wśród nich dwie najbardziej charakterystyczne, liberum veto i wolne elekcja, stoją na przegranej pozycji. Mało który historyk zgadza się dziś z opinią XVII-wiecznego poety Macieja Sarbiewskiego: oni jedni [Polacy i Litwini] korzystają z dwu najpiękniejszych skarbów, jakie tylko może posiadać państwo: z wolności i wymowy, która jest identyczna ze swobodą słowa. Oni jedni wybierają sobie króla. Dla zwolenników szkoły krakowskiej opinia Sarbiewskiego byłaby krzyczącym wręcz potwierdzeniem całkowitej nieumiejętności dostosowania się dawnych Polaków i Litwinów do realiów epoki absolutyzmu i centralizacji. Do warszawian z kolei silniej niż opinia Sarbiewskiego przemawiała opinia twórców Konstytucji 3 Maja. W jej rozdziale VII., poświęconym władzy wykonawczej, czytamy: Doznane klęski bezkrólewiów, periodycznie rząd wywracających […] i zamknięcie na zawsze drogi wpływom mocarstw zagranicznych […] wskazały roztropności naszej oddanie tronu Polskiego prawem następstwa. Ponieważ jeszcze do niedawna nikt nie bronił wolnej elekcji, przeto krytyczna opinia reformatorów Rzeczypospolitej zadomowiła się tak w poglądach historyków, jak i w opinii społecznej kształtowanej przez szkolne i akademickie podręczniki. Z kolei piszący o tej instytucji historycy chętniej niż po Sarbiewskiego sięgali do krytycznych głosów Sebastiana Petrycego czy Piotra Skargi oraz do relacji cudzoziemców, dla których wolna elekcja króla stanowiła kuriozum. A jak wiadomo, począwszy od epoki Oświecenia Polacy chętnie leczyli lub potwierdzali swe narodowe kompleksy przeglądając się w obcych zwierciadłach opinii, nie bacząc na to, że nader często bywały one krzywe.
Instytucja jedyna i niepowtarzalna?
Nie jest intencją piszącego te słowa bronienie wolnej elekcji, tym nie mniej warto podkreślić, że tron elekcyjny nie był w nowożytnej Europie jakimś niespotykanym kuriozum. W drodze elekcji w obrębie domu Habsburgów wybierano cesarzy, kardynałowie spośród siebie wybierali papieży, wybierano weneckich dożów a także (do 1660 roku) królów Danii. W Rzeczpospolitej wybierano króla – w obrębie rodu – począwszy od Jadwigi. Już w przywileju koszyckim z roku 1374 Ludwik Węgierski poczynił ustępstwa skarbowe na rzecz szlachty w zamian za uznanie praw swych córek do polskiego tronu. Wcześniej, kobiety od korony były w Polsce wykluczone, więc mający córki Kazimierz Wielki musiał honorować układy zawarte z Ludwikiem. Na podstawie przywileju koszyckiego na polskim tronie zasiadła najpierw Jadwiga, a potem jej mąż i równorzędny z nią władca państwa, Władysław Jagiełło. Kolejne następstwa tronu, aż po Zygmunta Augusta, wiązały się z negocjacjami z poddanymi, okupywanymi niekiedy mniej lub bardziej istotnymi ustępstwami władców.
Gdy w 1530 roku Zygmunt I, podobno za namową królowej Bony, ukoronował małego Zygmunta Augusta, w kraju zapanowało oburzenie. Trudno się temu zresztą dziwić, wszak był to okres zmagań powstającego właśnie ruchu egzekucyjnego z zasiadającą w senacie, wspieraną przez króla oligarchią. W tych okolicznościach trudno się dziwić, że koronację odczytano jako zamach na wolność i próbę oligarchizacji państwa. O sile oburzenia świadczy fakt, że król Zygmunt dwukrotnie – w 1530 i 1538 roku – musiał wydać dokumenty z solenną obietnica, że wybór „za życia króla” (vivente rege) już nigdy się nie powtórzy.
Za panowania Zygmunta Augusta, gdy z biegiem lat coraz bardziej prawdopodobna stała się jego bezpotomna śmierć, zwolennicy ruchu egzekucyjnego wystąpili z projektami ustawowego uregulowania przyszłego bezkrólewia. W 1554 roku zaproponowano aby nowy król wybierany był przez połączone izby parlamentu, przy czym izba poselska miała być powiększona, a senat liczebnie okrojony. Ponieważ polityczne intencje tej propozycji były aż nadto oczywiste, projekt nie znalazł biegu legislacyjnego. W konsekwencji, gdy latem 1572 roku zmarł bezpotomnie Zygmunt August, konieczna okazała się seria zjazdów senatorów, by wreszcie – w toku ostrych sporów – ustalić miejsce i procedurę wyboru nowego władcy.
To właśnie w drugiej połowie 1572 r. i potem na styczniowym sejmie konwokacyjnym w Warszawie w 1573 r. zapadły podstawowe rozstrzygnięcia, które uczyniły polską wersję wyboru władców jedyną i niepowtarzalną. Jedyna i niepowtarzalna była zasada viritim, pozwalająca na uczestnictwo w elekcji każdemu szlachcicowi. Nie miała ona wprawdzie znaczenia bezpośredniego, bo przecież ani w sejmie, ani na elekcji nie głosowano większością, ale sama możliwość uczestnictwa w elekcji tłumów szlachty ograniczać miała zapędy senatorskiej elity (już wówczas zresztą składającej się w znacznej części z byłych aktywistów ruchu egzekucyjnego). Drugą cechą wyjątkową polskich wolnych elekcji był fakt, że startować mógł w walce o urząd każdy – cudzoziemiec lub krajowiec – rzecz jasna, pod warunkiem, że był szlachcicem.
I wreszcie cecha trzecia, którą trudno uznać za wyjątkową, ale która miała ogromne znaczenie dla przyszłej oceny elekcji jako instytucji, czyli miejsce zjazdów – Warszawa. Wybór danej stolicy księstwa mazowieckiego wygląda logicznie z punktu widzenia geografii. Warszawa to mniej więcej środek kraju, więc Litwini nie będą mogli narzekać, że są wykluczani (inna sprawa, że narzekali, ale przynajmniej musieli szukać innych argumentów). Kraków zdecydowanie uprzywilejowywałby Koronę. Ale ówczesnym politykom nie tylko o geografię i sprawiedliwość chodziło, wybór Warszawy gwarantował bowiem liczną obecność szlachty mazowieckiej. Jak już wspomniano, wybór miejsca odegrał wielką rolę nie tyle w czasie samych elekcji, ile w ich ocenie w oczach późniejszych historyków.
Gdy w 1530 roku Zygmunt I, podobno za namową królowej Bony, ukoronował małego Zygmunta Augusta, w kraju zapanowało oburzenie. Trudno się temu zresztą dziwić, wszak był to okres zmagań powstającego właśnie ruchu egzekucyjnego z zasiadającą w senacie, wspieraną przez króla oligarchią. W tych okolicznościach trudno się dziwić, że koronację odczytano jako zamach na wolność i próbę oligarchizacji państwa. O sile oburzenia świadczy fakt, że król Zygmunt dwukrotnie – w 1530 i 1538 roku – musiał wydać dokumenty z solenną obietnica, że wybór „za życia króla” (vivente rege) już nigdy się nie powtórzy.
Za panowania Zygmunta Augusta, gdy z biegiem lat coraz bardziej prawdopodobna stała się jego bezpotomna śmierć, zwolennicy ruchu egzekucyjnego wystąpili z projektami ustawowego uregulowania przyszłego bezkrólewia. W 1554 roku zaproponowano aby nowy król wybierany był przez połączone izby parlamentu, przy czym izba poselska miała być powiększona, a senat liczebnie okrojony. Ponieważ polityczne intencje tej propozycji były aż nadto oczywiste, projekt nie znalazł biegu legislacyjnego. W konsekwencji, gdy latem 1572 roku zmarł bezpotomnie Zygmunt August, konieczna okazała się seria zjazdów senatorów, by wreszcie – w toku ostrych sporów – ustalić miejsce i procedurę wyboru nowego władcy.
To właśnie w drugiej połowie 1572 r. i potem na styczniowym sejmie konwokacyjnym w Warszawie w 1573 r. zapadły podstawowe rozstrzygnięcia, które uczyniły polską wersję wyboru władców jedyną i niepowtarzalną. Jedyna i niepowtarzalna była zasada viritim, pozwalająca na uczestnictwo w elekcji każdemu szlachcicowi. Nie miała ona wprawdzie znaczenia bezpośredniego, bo przecież ani w sejmie, ani na elekcji nie głosowano większością, ale sama możliwość uczestnictwa w elekcji tłumów szlachty ograniczać miała zapędy senatorskiej elity (już wówczas zresztą składającej się w znacznej części z byłych aktywistów ruchu egzekucyjnego). Drugą cechą wyjątkową polskich wolnych elekcji był fakt, że startować mógł w walce o urząd każdy – cudzoziemiec lub krajowiec – rzecz jasna, pod warunkiem, że był szlachcicem.
I wreszcie cecha trzecia, którą trudno uznać za wyjątkową, ale która miała ogromne znaczenie dla przyszłej oceny elekcji jako instytucji, czyli miejsce zjazdów – Warszawa. Wybór danej stolicy księstwa mazowieckiego wygląda logicznie z punktu widzenia geografii. Warszawa to mniej więcej środek kraju, więc Litwini nie będą mogli narzekać, że są wykluczani (inna sprawa, że narzekali, ale przynajmniej musieli szukać innych argumentów). Kraków zdecydowanie uprzywilejowywałby Koronę. Ale ówczesnym politykom nie tylko o geografię i sprawiedliwość chodziło, wybór Warszawy gwarantował bowiem liczną obecność szlachty mazowieckiej. Jak już wspomniano, wybór miejsca odegrał wielką rolę nie tyle w czasie samych elekcji, ile w ich ocenie w oczach późniejszych historyków.
Jądro ciemności
Szlachta stanowiła co najmniej 20 proc. ludności tej prowincji. Była to w ogromnej większości szlachta uboga, a więc – wedle późniejszych opinii – łatwo dająca sobą powodować. Śledzący przebieg elekcji Henryka Walezego w 1573 roku papieski nuncjusz Commendoni cieszył się, że trwający przy katolicyzmie Mazurzy będą przeciwwagą protestantów. Z kolei protestanci posługiwali się w agitacji stereotypami wyśmiewającymi Mazurów. Czynili to na tyle umiejętnie, że choć w owej epoce nie znano jeszcze ani Internetu, ani internetowych trolli, to za pomocą pism ulotnych doprawiono Mazowszanom iście gombrowiczowską „gębę”, której nigdy się już nie pozbyli.
Mieszkańcy Mazowsza mieli być zuchwali i skłonni do zwad, ale jednocześnie tchórzliwi; gadatliwi, głupi, zabobonni i wreszcie ograniczeni. Ich ubóstwo pociągało za sobą ciasnotę politycznych horyzontów. Gdy pies usiądzie na jednem dziedzictwie, ogon musi położyć na drugim, kpiono. W piosence ludowej śpiewano: Jestem ja Mazur, Mazur bogaty; świcą się na mnie prześlicne saty; […]. mam ja i żupan żółty od świenta, co w nim mój pradziad pasał cielenta […] Mam tez sabelkę, ostro toconą, w kilku potrzebach już wyscyrbioną; nieram ja nio wywijał, jakem się z chłopami bijał. Dodajmy do tego „kijaszek” i „szyszak z łubinu świerkowego”, a będziemy mieć złośliwą opinię o wyglądzie mieszkańca Mazowsza. Jego charakter nie był lepszy. Jak pisał w drugiej połowie XVII wieku sandomierzanin Wespazjan Kochowski, Złego od ciemnej gwiazdy ukąsił Mazura / Wąż w nogę: z niej łakomie gdy się krwi napije,-/ Wąż zdycha od posoki; Mazur nadal żyje.
Nietrudno znaleźć podobne, mniej lub bardziej złośliwe przysłowia i wierszyki odmalowujące w krzywym zwierciadle przywary mieszkańców innych dzielnic Rzeczypospolitej. Te o Mazurach zrobiły jednak ogólnokrajową karierę,a przyczynili się do tego krytyczni wobec wolnej elekcji historycy, którzy przenieśli owe anegdoty z domeny etnografii historycznej do głównego nurtu historii politycznej.
Nic dziwnego, że karierę w historiografii zrobiły takie opinie, jak zapisana przez sympatyzującego z protestantyzmem Marcina Bielskiego, który tak opisuje w „Kronice polskiej” wybór Henryka Walezego, Mazurzy najwięcej głosami swymi na książę andegaweńskie zagęścili; acz go i wymówić dobrze nie umieli i zwali Gaweńskim książęciem, a Ernest inaczej u nich nie był jedno Rdest. Cytat ten jest „żelaznym” elementem każdej pracy historycznej mówiącej nie tylko o pierwszej elekcji, ale o wolnych elekcjach w ogóle. Czy tacy ludzie jak Mazurzy mogli dokonywać racjonalnych politycznych wyborów? Odpowiedź jest oczywista, tak jak i wyrok skazujący wolną elekcję na wieczne potępienie. Ale odpowiedzi oczywiste nie zawsze są słuszne, a do ich weryfikacji posłużyć powinna ta okropna, nudna, statystyka.
Mieszkańcy Mazowsza mieli być zuchwali i skłonni do zwad, ale jednocześnie tchórzliwi; gadatliwi, głupi, zabobonni i wreszcie ograniczeni. Ich ubóstwo pociągało za sobą ciasnotę politycznych horyzontów. Gdy pies usiądzie na jednem dziedzictwie, ogon musi położyć na drugim, kpiono. W piosence ludowej śpiewano: Jestem ja Mazur, Mazur bogaty; świcą się na mnie prześlicne saty; […]. mam ja i żupan żółty od świenta, co w nim mój pradziad pasał cielenta […] Mam tez sabelkę, ostro toconą, w kilku potrzebach już wyscyrbioną; nieram ja nio wywijał, jakem się z chłopami bijał. Dodajmy do tego „kijaszek” i „szyszak z łubinu świerkowego”, a będziemy mieć złośliwą opinię o wyglądzie mieszkańca Mazowsza. Jego charakter nie był lepszy. Jak pisał w drugiej połowie XVII wieku sandomierzanin Wespazjan Kochowski, Złego od ciemnej gwiazdy ukąsił Mazura / Wąż w nogę: z niej łakomie gdy się krwi napije,-/ Wąż zdycha od posoki; Mazur nadal żyje.
Nietrudno znaleźć podobne, mniej lub bardziej złośliwe przysłowia i wierszyki odmalowujące w krzywym zwierciadle przywary mieszkańców innych dzielnic Rzeczypospolitej. Te o Mazurach zrobiły jednak ogólnokrajową karierę,a przyczynili się do tego krytyczni wobec wolnej elekcji historycy, którzy przenieśli owe anegdoty z domeny etnografii historycznej do głównego nurtu historii politycznej.
Nic dziwnego, że karierę w historiografii zrobiły takie opinie, jak zapisana przez sympatyzującego z protestantyzmem Marcina Bielskiego, który tak opisuje w „Kronice polskiej” wybór Henryka Walezego, Mazurzy najwięcej głosami swymi na książę andegaweńskie zagęścili; acz go i wymówić dobrze nie umieli i zwali Gaweńskim książęciem, a Ernest inaczej u nich nie był jedno Rdest. Cytat ten jest „żelaznym” elementem każdej pracy historycznej mówiącej nie tylko o pierwszej elekcji, ale o wolnych elekcjach w ogóle. Czy tacy ludzie jak Mazurzy mogli dokonywać racjonalnych politycznych wyborów? Odpowiedź jest oczywista, tak jak i wyrok skazujący wolną elekcję na wieczne potępienie. Ale odpowiedzi oczywiste nie zawsze są słuszne, a do ich weryfikacji posłużyć powinna ta okropna, nudna, statystyka.
Kto bywał na elekcjach?
Duża liczba szlachty, przetrzebienie źródeł historycznych w wyniku licznych wojen i przede wszystkim spalenie większej części Archiwum Skarbu Koronnego podczas powstania warszawskiego nie pozwala zidentyfikować uczestników elekcji zapisanych w suffragiach. Choć ich listy wydano, choć korzystali z nich autorzy herbarzy i genealodzy, mało kto je analizował.
W szczątkach Archiwum Skarbu Koronnego, które przetrwały powstanie warszawskie zachowały się rejestry podatku pogłównego z lat 1662-1676 dla części województw koronnych. Poborcy tego podatku odróżniali szlachtę posiadającą poddanych od szlachty drobnej, bo stawki podatkowe dla tych grup różniły się. Zachowała się też księga z rejestrami z położonego najbliżej elekcyjnego pola województwa mazowieckiego, którego mieszkańcy stanowili większość obecnych na elekcjach Mazurów. Liczba podatników zestawiona z uczestnikami elekcji pozwala wyciągnąć dwa główne wnioski. Po pierwsze, aktywność Mazurów na elekcjach nie była specjalnie duża. Poza elekcją 1697 roku i wyjątkowymi przypadkami – takimi jak masowy udział szlachty różańskiej w elekcji Michała Korybuta Wiśniowieckiego – wybór monarchy mobilizował najwyżej 10 proc. podatników. Wyjątkami są ziemie położone w bezpośrednim sąsiedztwie pola elekcyjnego: warszawska, czerska, wyszogrodzka i zakroczymska. Po drugie, ziemie najliczniej zamieszkane przez drobną szlachtę leżały daleko od Warszawy i z reguły były słabo reprezentowane.
O tym, kto na Woli bywał przekonać się można na przykładzie elekcji Michała Korybuta Wiśniowieckiego. W 1669 roku na polu elekcyjnym zjawiło się 1875 elektorów z województwa mazowieckiego. Spośród nich udało się zidentyfikować 1294 osoby, czyli 69 proc. obecnych. 34 proc. z nich to szlachta bogata, posiadająca poddanych, która w skali całego województwa mazowieckiego stanowiła jedynie 14 proc. podatników. Można tym samym uznać, że skład społeczny uczestników elekcji różnił się istotnie od struktury społecznej szlachty województwa. Na elekcję przybywali głównie ci, którzy brali udział w życiu sejmikowym i zagadnienia polityczne nie były im obce. Od czasu do czasu pojawiały się zorganizowane przez możnych protektorów grupy, ale aż do elekcji Augusta II Sasa w 1697 roku było to zjawisko niezwykłe.
W szczątkach Archiwum Skarbu Koronnego, które przetrwały powstanie warszawskie zachowały się rejestry podatku pogłównego z lat 1662-1676 dla części województw koronnych. Poborcy tego podatku odróżniali szlachtę posiadającą poddanych od szlachty drobnej, bo stawki podatkowe dla tych grup różniły się. Zachowała się też księga z rejestrami z położonego najbliżej elekcyjnego pola województwa mazowieckiego, którego mieszkańcy stanowili większość obecnych na elekcjach Mazurów. Liczba podatników zestawiona z uczestnikami elekcji pozwala wyciągnąć dwa główne wnioski. Po pierwsze, aktywność Mazurów na elekcjach nie była specjalnie duża. Poza elekcją 1697 roku i wyjątkowymi przypadkami – takimi jak masowy udział szlachty różańskiej w elekcji Michała Korybuta Wiśniowieckiego – wybór monarchy mobilizował najwyżej 10 proc. podatników. Wyjątkami są ziemie położone w bezpośrednim sąsiedztwie pola elekcyjnego: warszawska, czerska, wyszogrodzka i zakroczymska. Po drugie, ziemie najliczniej zamieszkane przez drobną szlachtę leżały daleko od Warszawy i z reguły były słabo reprezentowane.
O tym, kto na Woli bywał przekonać się można na przykładzie elekcji Michała Korybuta Wiśniowieckiego. W 1669 roku na polu elekcyjnym zjawiło się 1875 elektorów z województwa mazowieckiego. Spośród nich udało się zidentyfikować 1294 osoby, czyli 69 proc. obecnych. 34 proc. z nich to szlachta bogata, posiadająca poddanych, która w skali całego województwa mazowieckiego stanowiła jedynie 14 proc. podatników. Można tym samym uznać, że skład społeczny uczestników elekcji różnił się istotnie od struktury społecznej szlachty województwa. Na elekcję przybywali głównie ci, którzy brali udział w życiu sejmikowym i zagadnienia polityczne nie były im obce. Od czasu do czasu pojawiały się zorganizowane przez możnych protektorów grupy, ale aż do elekcji Augusta II Sasa w 1697 roku było to zjawisko niezwykłe.
Ortega y Gasset na Woli
Warto zadać sobie pytanie, czy rzeczywiście wolscy elektorzy byli gorsi od dzisiejszych wyborców. Niech rzuci w nich kamieniem ten z czytelników, który idąc na wybory orientuje się w zawiłościach regulacji podatkowych, instytucji europejskich i polityki walutowej. Czyż nie głosujemy dziś na tego kandydata, który ładniej się prezentuje na niebieskim tle i sprawniej wykonuje gesty świadczące o pewności swych racji?
Zmarły w 1955 r. hiszpański filozof Jose Ortega y Gasset utyskiwał na dominację we współczesnym świecie „człowieka masowego”. Wykształcony w jednej dziedzinie specjalista wobec polityki, sztuki, obyczajów społecznych i towarzyskich, a także wobec innych nauk przyjmuje postawę najgłupszego prymitywa; ale robi to z przekonaniem i pewnością siebie […]. Cywilizacja, czyniąc go specjalistą, spowodowała zarazem to, że w pełni z siebie zadowolony zamknął się hermetycznie we własnej ograniczoności, a z kolei wewnętrzne poczucie zadufania i własnej wartości prowadzi go do tego, iż pragnie dominować w dziedzinach nie mających nic wspólnego z jego wąską dziedziną. Jeśli tak zachowują się wyborcy dzisiejsi, to czy mamy prawo potępiać wyborców sprzed 400 lat? Czy nie grzeszymy zadufaniem?
Prof. Michał Kopczyński
Zmarły w 1955 r. hiszpański filozof Jose Ortega y Gasset utyskiwał na dominację we współczesnym świecie „człowieka masowego”. Wykształcony w jednej dziedzinie specjalista wobec polityki, sztuki, obyczajów społecznych i towarzyskich, a także wobec innych nauk przyjmuje postawę najgłupszego prymitywa; ale robi to z przekonaniem i pewnością siebie […]. Cywilizacja, czyniąc go specjalistą, spowodowała zarazem to, że w pełni z siebie zadowolony zamknął się hermetycznie we własnej ograniczoności, a z kolei wewnętrzne poczucie zadufania i własnej wartości prowadzi go do tego, iż pragnie dominować w dziedzinach nie mających nic wspólnego z jego wąską dziedziną. Jeśli tak zachowują się wyborcy dzisiejsi, to czy mamy prawo potępiać wyborców sprzed 400 lat? Czy nie grzeszymy zadufaniem?
Prof. Michał Kopczyński
