Miejsce Pamięci Narodowej w Łambinowicach

Na wystawie – oprócz zdjęć i plansz z opisami po polsku, niemiecku i angielsku – można obejrzeć kolekcję przedmiotów wykonanych i używanych przez więźniów. Jest wśród nich zrobiony przez nowozelandzkiego sanitariusza z trzonka szczoteczki do zębów sygnet z jednym z symboli jego ojczyzny – liściem paproci. – Ten sygnet trafił do nas od rodziny jeńca. Przyszedł zwykłą pocztą z Nowej Zelandii. To bardzo cenny eksponat, świadczący o tym jak przywiązani do symboli narodowych byli jeńcy – podkreśla dr Anna Witkiewicz z działu oświatowo-wystawienniczego muzeum.

Inne cenne okazy prezentowane na wystawie to m.in. brytyjskie ilustrowane wydanie „Wyspy Skarbów” Stevensona z pieczęcią obozowej cenzury dopuszczającą książkę do użytku przez więźniów. Ciekawym eksponatem – najprawdopodobniej nielegalnym – jest też popularna wśród brytyjskich marynarzy hazardowa gra planszowa „Korona i kotwica”.

– Gry planszowe były dość popularne w obozach, ale hazard był zakazany, stąd prawdopodobnie plansza i kości do gry były ukrywane. Walutą wykorzystywaną w grze były prawdopodobnie papierosy i żywność – zaznacza Witkiewicz.

Wystawie towarzyszą liczne multimedia – w tym zdjęcia, mapy i wspomnienia jeńców stalagu Lamsdorf. – Cześć z nich to czytane przez lektorów spisane relacje więźniów, ale mamy też zapisy wideo rozmów z powstańcami warszawskimi i więźniami powojennego obozu pracy – relacjononuje Kruk-Kuchcińska.

Forma ekspozycji ma zachęcać do jej odwiedzania młodzież szkolną. Dla młodych zwiedzających przygotowano warsztaty, podczas których będą oni mogli sprawdzić swoją wiedzę. Do tego celu służą „karty pracy” wypełniane po zwiedzaniu. – To forma ćwiczeń, i sprawdzenia wiedzy po obejrzeniu wystawy. Karty są przygotowane w dwóch wersjach – dla uczniów szkół podstawowych, oraz gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych. Jednorazowo w warsztatach może uczestniczyć do 30 uczniów – czyli pełna klasa szkolna – objaśnia Kruk-Kuchcińska.

Pierwsi jeńcy trafili do zorganizowanego na pruskim poligonie w Lamsdorf (ówczesna nazwa Łambinowic) obozu w czasie wojny prusko-francuskiej 1870–1871. Podczas I wojny światowej w Łambinowicach przebywało ok. 90 tys. jeńców wojennych z państw Ententy. Najwięcej – ok. 300 tys. jeńców – przetrzymywano w stalagach VIII B, 318/VIII F i 344 w czasie drugiej wojny światowej. Byli to żołnierze z 50 państw – m.in. Polacy, Brytyjczycy, Belgowie, Francuzi, Jugosłowianie, Grecy i Amerykanie. Największą grupą w obozie byli żołnierze Armii Czerwonej.

Po wojnie w Łambinowicach utworzono obóz pracy. Największą grupę osadzonych w nim stanowili mieszkańcy okolicznych miejscowości, którzy mieli zostać później przesiedleni w głąb Niemiec. Obóz miał także przyspieszyć weryfikację ludności śląskiej jako Polaków, oraz był miejscem izolacji dla osób podejrzanych o przynależność do organizacji prohitlerowskich. Na skutek nieludzkich warunków, a także zbrodniczej działalności części personelu w obozie poniosło śmierć około 1,5 tys. osadzonych.


*  *  *


Centralne Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu jest unikatową w skali europejskiej placówką, zajmującą się problematyką jeniecką i niektórymi zagadnieniami z zakresu najnowszej historii Polski. Muzeum prowadzi działalność naukowo-badawczą, dokumentacyjną, edukacyjną, wystawienniczą, wydawniczą, a także konserwatorską i upamiętniającą.

Placówka została założona w 1964 r. jako zamiejscowy oddział Okręgowego Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu. W 1965 r. stała się samodzielnym Muzeum Martyrologii Jeńców Wojennych w Łambinowicach, podległym Ministrowi Kultury i Sztuki. W roku 1973 zmieniono jej nazwę na Muzeum Martyrologii i Walki Jeńców Wojennych w Łambinowicach. Od 1984 r. placówka istnieje jako Centralne Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu, a od 1999 r. jest podporządkowana władzom samorządowym województwa opolskiego.

Muzeum ma dwie siedziby: w Łambinowicach i Opolu. Od momentu utworzenia siedzibą muzeum są tu obiekty pozostałe z dawnej zabudowy niemieckiego poligonu wojskowego (była komendantura Wehrmachtu i wartownia). Wzniesiono je w latach trzydziestych XX w. Po wojnie kilkakrotnie poddawano je modernizacji (lata: 1964, 1989–1993, 2003–2004). W obu budynkach, a także w zrekonstruowanym baraku Stalagu 318/VIII F/344 Lamsdorf jest prezentowana ekspozycja stała oraz wystawy czasowe. Muzeum w Łambinowicach znajduje się na terenie miejsca pamięci.

Działalność edytorska to jedna z najważniejszych dziedzin pracy Centralnego Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach-Opolu. Jej podstawą są badania naukowe prowadzone w muzeum od początku istnienia tej placówki. Profil tematyczny wszystkich publikacji odpowiada specyfice muzeum i dotyczy problematyki jenieckiej, szczególnie zaś żołnierzy polskich w latach II wojny światowej, a także niektórych zagadnień związanych z funkcjonowaniem po wojnie w Polsce (szczególnie na Śląsku Opolskim) obozów izolacyjnych.

Muzeum prowadzi również szerokie prace naukowo-badawcze. Ich zakres zmieniał się na przestrzeni lat. Do końca lat osiemdziesiątych XX w. dotyczył niemieckiego systemu jenieckiego podczas II wojny światowej. Po roku 1989 obszar badawczy uległ znacznemu poszerzeniu i obecnie obejmuje problematykę jeniecką okresu II wojny światowej ze szczególnym uwzględnieniem losów polskich żołnierzy w niemieckiej i radzieckiej niewoli oraz w obozach internowania w krajach neutralnych. Badania dotyczą ponadto wybranych zagadnień z historii najnowszej Polski, w tym przede wszystkim kwestii związanych z istnieniem powojennych obozów izolacyjnych na Śląsku Opolskim. Prac muzeum nie ogranicza cezura 1939–1945, uwzględniają one także przyczyny i skutki tragicznych wydarzeń II wojny światowej. Znaczącą pozycję zajmuje w nich historia obozów w Lamsdorf/Łambinowicach (1870–1946).