Michał Grabowski – zapomniany oficer epoki napoleońskiej
czas czytania:
Utalentowany, lubiany przez żołnierzy generał miał niestety wielkiego pecha. Michał Grabowski jest nieco zapomnianym bohaterem epopei napoleońskiej. Niesłusznie.
Był bliskim współpracownikiem księcia Józefa Poniatowskiego, wziął udział w kampaniach lat 1807 i 1812, pełnił funkcję komendanta placu w Gdańsku w latach 1808–1811. Poległ tragicznie w czasie bitwy pod Smoleńskiem w 1812 r. Warto zatem przypomnieć jego sylwetkę.
W Polsce przedrozbiorowej
Michał Grabowski przyszedł na świat w 1773 r. Jego rodzicami byli Elżbieta Grabowska z Szydłowskich oraz ostatni elekcyjny król Polski, Stanisław August Poniatowski. Co do ojcostwa króla zdania badaczy są podzielone. Ale przemawiają za nim dwie okoliczności. Po pierwsze wychowanie Michała w wierze katolickiej, podczas gdy Grabowscy przewodzili frakcji kalwińskiej, a także późniejsza troska monarchy o jego jak najlepsze wykształcenie. Tym można również tłumaczyć zażyłość Grabowskiego z „synowcem” Stanisława Augusta – Józefem Poniatowskim, który miał niebagatelny wpływ na przyszłość późniejszego generała. Prócz oczywistych związków z Poniatowskimi był też spokrewniony przez matkę z Kickimi, Sobolewskimi, a nawet z księciem Antonim Sułkowskim. Bratem Michała był Stanisław Grabowski, późniejszy minister Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia.
W wieku lat szesnastu rozpoczął służbę wojskową, otrzymując stopnień porucznika w 5. regimencie pieszym Wielkiego Księstwa Litewskiego, którym dowodził mąż jego matki Elżbiety, Jan Jerzy Grabowski. Po wstępnej edukacji w Wilnie został odesłany na naukę do francuskiej szkoły artyleryjskiej w Strasburgu. Trudno powiedzieć, ile czasu tam spędził i jak wyglądała jego nauka. Ale wydaje się, że Grabowski wyciągnął wiele z tego pobytu. Świadczyły o tym jego późniejsze zainteresowania fortyfikacjami Gdańska i współpraca z szefem inżynierów napoleońskich w nadmotławskim grodzie, Jeanem Gollem, w latach 1808–1810 oraz będące tego owocem memoriały o stanie gdańskich umocnień. Wziął udział w wojnie o obronę Konstytucji 3 maja już w stopniu majora.
W wieku lat szesnastu rozpoczął służbę wojskową, otrzymując stopnień porucznika w 5. regimencie pieszym Wielkiego Księstwa Litewskiego, którym dowodził mąż jego matki Elżbiety, Jan Jerzy Grabowski. Po wstępnej edukacji w Wilnie został odesłany na naukę do francuskiej szkoły artyleryjskiej w Strasburgu. Trudno powiedzieć, ile czasu tam spędził i jak wyglądała jego nauka. Ale wydaje się, że Grabowski wyciągnął wiele z tego pobytu. Świadczyły o tym jego późniejsze zainteresowania fortyfikacjami Gdańska i współpraca z szefem inżynierów napoleońskich w nadmotławskim grodzie, Jeanem Gollem, w latach 1808–1810 oraz będące tego owocem memoriały o stanie gdańskich umocnień. Wziął udział w wojnie o obronę Konstytucji 3 maja już w stopniu majora.
W 1794 r. wziął również udział w powstaniu kościuszkowskim. Komendant warszawski, gen. Mokronowski, wystawił mu świadectwo odwagi. Ale z powodu koligacji rodzinnych i pełnionej funkcji adiutanta króla nie cieszył się sympatią warszawiaków, miano nawet do niego strzelać. Po trzecim rozbiorze towarzyszył swojemu ojcu przez pewien czas w Grodnie, a potem w Petersburgu. Jednak jeszcze w 1795 r. wrócił do Warszawy.
Na salonach
W byłej stolicy byłego królestwa panowały wówczas dziwne nastroje. Niemożność pojęcia przyczyn upadku państwa, konieczność odnalezienia się w nowej sytuacji wpływały na hulaszczy tryb życia przedstawicieli warstw wyższych. Najbardziej znanym przedstawicielem tej postawy był Józef Poniatowski ze swoim otoczeniem spod Pałacu pod Blachą. W krąg „złotej młodzieży” wszedł i młody Grabowski. Stał się członkiem „Stowarzyszenia Pijaków” Stanisława Dąmbskiego. Miał jeszcze inne zalety, które sprawiły, że cieszył się popularnością na warszawskich salonach. Był bardzo dobrym tancerzem. Maria Radziwiłłowa pisała o nim, że miał „bardzo piękną fizjognomię w rodzaju rzymskim... układ arcysalonowy”. Teodor Żychliński twierdził zaś: „był on wraz ze swoim bratem Stanisławem ulubieńcem dam i duszą wszystkich zabaw”. Można stwierdzić, że swoim zachowaniem nie odbiegał od reszty młodych przedstawicieli polskiej arystokracji. Na plus wypada zapisać to, że nie zaciągnął się do żadnej z armii zaborczych.
Znowu w wojsku polskim
Kariera wojskowa Grabowskiego rozpoczęła się de facto na nowo w 1806 r. w chwili przybycia na ziemie polskie Napoleona i jego Wielkiej Armii. W styczniu 1807 r. Grabowski objął funkcję pułkownika 1. pułku piechoty w legii warszawskiej, dowodzonej przez księcia Józefa Poniatowskiego. Grabowski wystawił ów pułk własnym sumptem. Naturalnie nominacja ta spotkała się z oskarżeniami o nepotyzm. Ale Grabowski był wówczas jednym z nielicznych polskich wyższych oficerów, którzy mieli wykształcenie wojskowe oraz doświadczenie bojowe. Ignacy Lubowiecki, rzeczowy i bardzo wyważony w swoich opiniach, uznał tytułowego bohatera za jednego z młodszych, lecz zarazem najlepiej oświeconych wodzów polskich.
Pułk Grabowskiego wszedł w skład kombinowanego korpusu gen. Józefa Zajączka. Do jego zadań należały utrzymanie kontaktu między Ostródą a Warszawą i wypełnienie luki między korpusami marszałków Andrégo Masseny oraz Louisa Davouta, a także odpieranie ataków nieprzyjaciela oraz prowadzenie działań rozpoznawczych. Pułk wziął udział w licznych starciach z kozakami. W walkach tych odznaczył się Jan Krukowiecki, który później fatalnie miał zaważyć na życiu Grabowskiego.
Sam pułk wyróżniał się jednak swoją postawą. Po zakończeniu kampanii jego oficerowie i żołnierze zostali odznaczeni krzyżami Orderu Virtuti Militari. Jak wspomina Dembowski:
Sam pułk wyróżniał się jednak swoją postawą. Po zakończeniu kampanii jego oficerowie i żołnierze zostali odznaczeni krzyżami Orderu Virtuti Militari. Jak wspomina Dembowski:
Pułk 1 ustawiony był pod koszarami zwanymi litewskimi, orły salutowały, a ks. Józef, przypiąwszy krzyże, każdego żołnierza całował. Pułkownik Grabowski miał mowę, po czym wznoszono okrzyki: Niech żyje cesarz! Nazajutrz pułkownik Grabowski dał wielki obiad dla księcia Poniatowskiego, generałów i dekorowanych żołnierzy, którzy siedzieli u tegoż samego stołu […]. Jutro p. Michał daje wielki obiad dla ks. Józefa, generałów i dekorowanych żołnierzy, którzy u tegoż samego stołu siedzieć będą.
W czerwcu 1808 r. otrzymał on awans na generała brygady i przydział do III Legii gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, którego pułki skierowano do Gdańska. Poniatowski zamierzał rozbić spójność Legii Dąbrowskiego, dlatego też jego oddziały pomaszerowały za granice Księstwa, do Gdańska i do Hiszpanii. Wymarsz polskich oddziałów nad Motławę był również wynikiem decyzji Napoleona, który wskutek problemów na Półwyspie Iberyjskim był zmuszony ściągnąć siły francuskie, stacjonujące w Prusach i Księstwie.
Juliusz Kossak „Książę Józef Poniatowski na koniu”, akwarela na papierze, 1882 r. (Muzeum Narodowe w Kielcach)
Na peryferiach wojny
Gdańsk w tym czasie stał się w planach Napoleona twierdzą drugoplanową. Cesarza Francuzów coraz bardziej angażowała kwestia hiszpańska, a następnie wojna z Austrią. Ta ostatnia sprawiła, że z Gdańska odchodziły ostatnie oddziały francuskie, a pozostały tylko trzy pułki piechoty (dwa polskie oraz saski). W kwietniu 1809 r. miasto opuścili francuscy generałowie, Jean Rapp, głównodowodzący i gubernator miasta, i Jean Ménard, komendant placu. Ich obowiązki przejął właśnie Grabowski, który pełnił samodzielne dowództwo do drugiej połowy następnego roku. Dodajmy – ku swojej rozpaczy. Nie chciał bowiem zostawać na tyłach, ale wziąć udział w wojnie z Austrią. Pisał w tej sprawie do marszałków Davouta i Bernadotte’a. Kroki w tym zakresie poczynił również książę Józef. Bezskutecznie.
Kwiecień 1809 r. był w Gdańsku bardzo niespokojny. Garnizon został zredukowany do zaledwie 2500 ludzi. Tymczasem do Księstwa wkroczyli Austriacy, po Bałtyku pływały statki angielskie, a na Pomorzu Zachodnim zaczynał działać mjr Ferdinand von Schill. Pojawił się problem niewystarczającej liczby żołnierzy do obsadzenia fortyfikacji. Grabowski zorganizował więc gwardię miejską, która miała liczyć 600 ludzi.
W tym okresie Grabowski kierował również działalnością wywiadowczą gdańskiego garnizonu. Głównym polem jego obserwacji były Prusy Wschodnie aż do granicy z Rosją, a także Pomorze Gdańskie i Zachodnie. Grabowski przesyłał ciekawe i cenne materiały do swoich zwierzchników w Warszawie i Paryżu.
Kwiecień 1809 r. był w Gdańsku bardzo niespokojny. Garnizon został zredukowany do zaledwie 2500 ludzi. Tymczasem do Księstwa wkroczyli Austriacy, po Bałtyku pływały statki angielskie, a na Pomorzu Zachodnim zaczynał działać mjr Ferdinand von Schill. Pojawił się problem niewystarczającej liczby żołnierzy do obsadzenia fortyfikacji. Grabowski zorganizował więc gwardię miejską, która miała liczyć 600 ludzi.
W tym okresie Grabowski kierował również działalnością wywiadowczą gdańskiego garnizonu. Głównym polem jego obserwacji były Prusy Wschodnie aż do granicy z Rosją, a także Pomorze Gdańskie i Zachodnie. Grabowski przesyłał ciekawe i cenne materiały do swoich zwierzchników w Warszawie i Paryżu.
Osobnym problemem była zła sytuacja materialna polskich pułków w Gdańsku. Grabowski usilnie starał się o środki dla swoich oddziałów, ale Księstwo Warszawskie nie było w stanie na czas wywiązywać się z płatnością żołdu i zaopatrzenia, czego wynikiem były częste dezercje.
W maju 1810 r. wskutek problemów z żołdem i wyposażeniem w szeregach polskich pułków doszło do buntu. Podczas ćwiczeń pod Gdańskiem żołnierze odmówili wykonywania rozkazów. Wezwany przez podkomendnych Grabowski podjął brawurowe działanie – nakazał sformowanie pustego czworoboku z oficerami w środku, a następnie wydał komendę… ognia! Odwołał się w ten sposób do poczucia honoru swoich żołnierzy i wzbudził w nich wstyd. Ci natychmiast rzucili broń i wrócili pod rozkazy.
Grabowski, za co należy mu się pochwała, nie miał ochoty karać żołnierzy, rozumiejąc powody ich niezadowolenia. Zamierzał sprawę zatuszować. Warszawę i Paryż o wszystkim powiadomił nielubiący Grabowskiego francuski rezydent w Gdańsku, Nicolas Massias. Polski generał zwołał sąd, który wydał symboliczne wyroki. Za udział w buncie skazano bowiem jedynie dwóch żołnierzy, w tym jednego zaledwie na rok więzienia.
W Gdańsku polski komendant placu rozwinął ożywioną działalność propagandową. W prasie gdańskiej kazał publikować obszerne komunikaty o zwycięstwach wojsk polskich nad Austrią, a także odezwy wielkiego księcia warszawskiego Fryderyka Augusta oraz ministra wojny, Józefa Poniatowskiego. Polski dowódca organizował liczne uroczystości mające przypominać o związkach Gdańska z Księstwem Warszawskim – obchodzenie urodzin Fryderyka Augusta czy nabożeństwo żałobne i kazanie ku czci zmarłego męża stanu Stanisława Małachowskiego, marszałka Sejmu Wielkiego i pierwszego prezesa Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego. Uroczystościom tym towarzyszyły parady polskich oddziałów. Zwieńczeniem tej działalności była wizyta księcia Józefa Poniatowskiego w Gdańsku 14–19 sierpnia 1810 r. Oficjalnie wódz wojska polskiego przybył do miasta, by świętować urodziny Napoleona. Jak podejrzewają badacze dziejów napoleońskich, w tle mogły toczyć się rozmowy na temat związków gospodarczych i politycznych Wolnego Miasta z Księstwem.
W maju 1810 r. wskutek problemów z żołdem i wyposażeniem w szeregach polskich pułków doszło do buntu. Podczas ćwiczeń pod Gdańskiem żołnierze odmówili wykonywania rozkazów. Wezwany przez podkomendnych Grabowski podjął brawurowe działanie – nakazał sformowanie pustego czworoboku z oficerami w środku, a następnie wydał komendę… ognia! Odwołał się w ten sposób do poczucia honoru swoich żołnierzy i wzbudził w nich wstyd. Ci natychmiast rzucili broń i wrócili pod rozkazy.
Grabowski, za co należy mu się pochwała, nie miał ochoty karać żołnierzy, rozumiejąc powody ich niezadowolenia. Zamierzał sprawę zatuszować. Warszawę i Paryż o wszystkim powiadomił nielubiący Grabowskiego francuski rezydent w Gdańsku, Nicolas Massias. Polski generał zwołał sąd, który wydał symboliczne wyroki. Za udział w buncie skazano bowiem jedynie dwóch żołnierzy, w tym jednego zaledwie na rok więzienia.
W Gdańsku polski komendant placu rozwinął ożywioną działalność propagandową. W prasie gdańskiej kazał publikować obszerne komunikaty o zwycięstwach wojsk polskich nad Austrią, a także odezwy wielkiego księcia warszawskiego Fryderyka Augusta oraz ministra wojny, Józefa Poniatowskiego. Polski dowódca organizował liczne uroczystości mające przypominać o związkach Gdańska z Księstwem Warszawskim – obchodzenie urodzin Fryderyka Augusta czy nabożeństwo żałobne i kazanie ku czci zmarłego męża stanu Stanisława Małachowskiego, marszałka Sejmu Wielkiego i pierwszego prezesa Rady Ministrów Księstwa Warszawskiego. Uroczystościom tym towarzyszyły parady polskich oddziałów. Zwieńczeniem tej działalności była wizyta księcia Józefa Poniatowskiego w Gdańsku 14–19 sierpnia 1810 r. Oficjalnie wódz wojska polskiego przybył do miasta, by świętować urodziny Napoleona. Jak podejrzewają badacze dziejów napoleońskich, w tle mogły toczyć się rozmowy na temat związków gospodarczych i politycznych Wolnego Miasta z Księstwem.
Generał chce walczyć
z Rosją
Od jesieni 1810 r. Grabowski zaczął się starać o przeniesienie. W liście do zwierzchników pisał, że doświadczył mało walki i przez to stracił nie tylko szansę awansu, ale także szczęście służenia pod rozkazami księcia Poniatowskiego. Innym powodem była zawiedziona nadzieja na otrzymanie Legii Honorowej, o którą starali się dla niego zarówno marszałek Davout, jak i gen. Rapp. Na początku 1811 r. starania polskiego generała przyniosły skutek. W marcu opuścił Gdańsk, do którego nigdy nie powrócił.
Po przyjeździe do Księstwa objął funkcję komendanta placu w Modlinie. Pod koniec 1811 r. został komendantem departamentu płockiego. W tym samym roku posłował do Drezna z memoriałem przedstawiającym palące potrzeby kraju, w tym wojska.
Po przyjeździe do Księstwa objął funkcję komendanta placu w Modlinie. Pod koniec 1811 r. został komendantem departamentu płockiego. W tym samym roku posłował do Drezna z memoriałem przedstawiającym palące potrzeby kraju, w tym wojska.
Przed kampanią rosyjską spełniło się jego marzenie – otrzymał upragnione dowództwo w służbie czynnej, obejmując II brygadę 18. Dywizji Piechoty w V Korpusie Wielkiej Armii (tworzyła go właśnie armia Księstwa Warszawskiego). W składzie brygady znalazł się Jan Krukowiecki, dowódca 2. pułku piechoty. Już na początku kampanii doszło między dwoma oficerami do kłótni. Grabowski anulował rozkaz Krukowieckiego, który odpowiedział, iż jego zwierzchnik nie miał prawa ingerować w dowodzenie pułkiem. Kłótnia między oficerami zakończyła się niemal bijatyką. Grabowski wyzwał adwersarza na pojedynek, któremu zapobiegli dowódca dywizji, gen. Karol Kniaziewicz, i adiutant księcia Poniatowskiego, mjr Ludwik Kicki. Podjęto wówczas decyzję, że pojedynek zostanie dozwolony po pierwszej bitwie z nieprzyjacielem. Tymczasem na postoju w Grodnie 4 lipca 1812 r. Michał Grabowski złożył podpis pod aktem Konfederacji Generalnej – po rozpoczęciu wojny Napoleona z Rosją Sejm Księstwa Warszawskiego proklamował przywrócenie Królestwa Polskiego i przyłączenie do niego ziem zabranych w wyniku rozbiorów.
Z powodu odwrotu armii rosyjskiej i niemożności jej początkowego dogonienia przez Wielką Armię termin pierwszej bitwy się odwlekał. Doszło do niej w połowie sierpnia 1812 r. pod Smoleńskiem. Według różnych relacji Grabowski i Krukowiecki mieli wzywać się do stanięcia na czele szturmu w tzw. Wyłomie Zygmuntowskim. Według polskich pamiętnikarzy Michał Grabowski miał polec na samym początku szturmu, a Krukowiecki został ciężko ranny. Nie wiedzieli oni, co się stało z ciałem. Rosjanie twierdzili, że Grabowskiego zabił grenadier pułku tobolskiego.
Z powodu odwrotu armii rosyjskiej i niemożności jej początkowego dogonienia przez Wielką Armię termin pierwszej bitwy się odwlekał. Doszło do niej w połowie sierpnia 1812 r. pod Smoleńskiem. Według różnych relacji Grabowski i Krukowiecki mieli wzywać się do stanięcia na czele szturmu w tzw. Wyłomie Zygmuntowskim. Według polskich pamiętnikarzy Michał Grabowski miał polec na samym początku szturmu, a Krukowiecki został ciężko ranny. Nie wiedzieli oni, co się stało z ciałem. Rosjanie twierdzili, że Grabowskiego zabił grenadier pułku tobolskiego.
Rozwiązanie niejasności zdaje się przynosić relacja oficera ordynansowego marszałka Davouta, Anatole’a de Montesquiou. Ten, zapewne na polecenie marszałka, zbadał okoliczności śmierci Polaka, którego zresztą znał osobiście. Grabowski miał dotrzeć do wyłomu i odeprzeć na czele swojego pułku kontratak Rosjan. Ciężko ranny w oba ramiona padł wśród zabitych i rannych. Rany i krwotok, paraliżujące ruchy ramion, sprawiły, że nie mógł się samodzielnie poruszać. Jeden z polskich oficerów rozpoznał go i ułożył go przy szopie na przedmieściach, gdzie nie toczyły się już walki i generał miał być bezpieczny:
Jednak pech, do którego sam się w życiu przyznawał, domagał się ofiary i dopadł ją. Gdy wrócił oficer-wybawca, który w międzyczasie pobiegł szukać pomocy, znalazł nieszczęsnego generała na miejscu; jednak szopa stanęła w ogniu i niemal całe ciało Grabowskiego pochłonęły płomienie.
Śmierć generała lubianego przez żołnierzy spowodowała powszechny smutek.
Michał Grabowski był utalentowanym oficerem administracyjnym, któremu faktycznie w życiu towarzyszył pech. W świetle relacji gdańskiego prezydenta, Gottlieba Hufelanda, był on nieco zbyt rygorystyczny w przestrzeganiu regulaminu. Jednak gdańszczanin podkreślał, że polski generał cieszył się niesamowitą sympatią i poważaniem swoich rodaków. Rapp w pisanych dekadę po wydarzeniach pamiętnikach określił Grabowskiego mianem wspaniałego człowieka. Klemens Kołaczkowski tak wspominał poległego pod Smoleńskiem: „Zginął jenerał Grabowski, żałowany przez wszystkich. Był to oficer pełen talentu i odwagi”.
Te słowa najpełniej oddają opinię współczesnych o pechowym generale.
Cezary Wołodkowicz
Michał Grabowski był utalentowanym oficerem administracyjnym, któremu faktycznie w życiu towarzyszył pech. W świetle relacji gdańskiego prezydenta, Gottlieba Hufelanda, był on nieco zbyt rygorystyczny w przestrzeganiu regulaminu. Jednak gdańszczanin podkreślał, że polski generał cieszył się niesamowitą sympatią i poważaniem swoich rodaków. Rapp w pisanych dekadę po wydarzeniach pamiętnikach określił Grabowskiego mianem wspaniałego człowieka. Klemens Kołaczkowski tak wspominał poległego pod Smoleńskiem: „Zginął jenerał Grabowski, żałowany przez wszystkich. Był to oficer pełen talentu i odwagi”.
Te słowa najpełniej oddają opinię współczesnych o pechowym generale.
Cezary Wołodkowicz
