Marcin Bielski – pisarz i żołnierz

Niewiele wiemy o wczesnych latach życia Marcina Bielskiego. Urodził się w 1495 roku. Młodość spędził na dworach – najpierw księcia mazowieckiego Janusza, następnie zaś magnata Piotra Kmity. U tego ostatniego Bielski zabawił znacznie dłużej. Piotr Kmita zdobył sławę na wojnach z Moskwą, Tatarami i Krzyżakami. Ceniony przez władców jako rycerz, szybko dorobił się intratnych urzędów (został m.in. wojewodą krakowskim). Był też miłośnikiem nauki i sztuki – jego księgozbiór należał do  największych w ówczesnej Polsce. Niewykluczone, że godziny spędzone w bibliotece Kmity stanowiły dla Bielskiego podstawę wyrobienia intelektualnego.

Podczas pobytu na dworze magnata Bielski nie skupiał się wyłącznie na książkach. Ważną część jego życia stanowiła służba wojskowa. Traktował ją poważnie, czemu dał później wyraz na kartach swojego dzieła, pisząc: „Lepsza zbroja, rohatynka, szabla i siekierka, niźli kufel albo karta, w biesiadzie fryjerka [staropolskie określenie rozpustnej kobiety]”. Szczegółowy opis najazdu tatarskiego z 1524 roku w jednym z dzieł Bielskiego pozwala wnosić, że osobiście brał on udział w walkach. Zdobyte wówczas doświadczenie przydało się później. W 1531 roku Bielski dołączył do wyprawy hetmana Tarnowskiego, mającej na celu odparcie najazdu Mołdawian. Ale siły mołdawskie okazały się większe, niż przypuszczano. Wojska polskie zostały osaczone za taborami. Tarnowski należał jednak do grona najlepszych dowódców ówczesnych czasów i poprowadził żołnierzy do spektakularnego zwycięstwa. Kilka lat później odnajdujemy Bielskiego jako towarzysza jazdy w chorągwi rotmistrza Balickiego. W 1534 roku po raz kolejny uczestniczył w walkach z Tatarami. 

Wydanie pierwszej pracy rozbudziło zapał pisarski Bielskiego. Szczególnie fascynowała go przeszłość. W bibliotece Akademii Krakowskiej nie brakowało zaś dzieł historycznych. Podczas pracy nad własnym dziełem Bielski zapoznał się między innymi z pismami antycznego historyka Józefa Flawiusza, ale też współczesnego sobie kronikarza Johanna Cariona. Znane były mu również dzieła rodzime, takie jak „Kronika Polska” Miechowity czy „O starożytnościach Polaków” Decjusza. Wreszcie w 1551 roku, a więc po kilkunastu latach wytężonej pracy, monumentalne dzieło Bielskiego zostało wydane. Zatytułował je „Kronika wszystkiego świata”. Rozpoczynała się ona od historii Starego Testamentu. Następnie poprzez historię starożytną i średniowieczną dochodziła do czasów współczesnych autorowi. Styl był niejednolity. Fakty historyczne w kronikarskim stylu łączyły się z legendami, przypowieściami, a nawet ciekawostkami przyrodniczymi (jak rozmiar olbrzymiej ryby wyrzuconej na brzeg w Holandii). Dzieło przysporzyło Bielskiemu sławy, ale też kłopotów. Na kartach „Kroniki” napisał bowiem, że w 1505 roku na karę śmierci za rozbój skazany został niejaki Myszkowski. Dwóch współczesnych Bielskiemu Myszkowskich, piastujących wysokie urzędy, pozwało pisarza za nadszarpnięcie ich dobrego imienia. Bielski dowodził na rozprawie, że doszło do błędu osoby przepisującej, gdyż pierwotnie napisane miało być „Mysowski”. We wstępie do drugiego wydania pisarz przeprosił ród Myszkowskich.

W momencie publikacji „Kroniki” Bielski nie mieszkał już w Krakowie. Razem z żoną osiadł w rodzinnej wsi Biała (od której wzięło się jego nazwisko). Z dworzanina stał się zatem ziemianinem. Cenił otaczającą go przyrodę, czemu dawał wyraz w swojej poezji. Kiepsko jednak dogadywał się z miejscową szlachtą. Narzekał na sąsiadów „co się w biesiadach trunkowych kochają”. Często odwiedzał więc oddalony o dobę drogi Kraków. Pochłonięty podróżami, czytaniem i pracą nad własną twórczością, zaniedbywał gospodarstwo. Wydatki rosły, bo państwo Bielscy doczekali się licznego potomstwa – syna Joachima (który kontynuował później pisarską działalność ojca) oraz trzech córek: Heleny, Zofii i Konstancji. Dochody płynące z wsi były jednak na tyle duże, że Bielski mógł kontynuować swoją pracę literacką i nawet wysłać syna na studia w Akademii Krakowskiej.