Leszek Czarny – waleczny książę, który bał się żony
czas czytania:
Dał się poznać jako świetny zarządca, a przede wszystkim jako wojownik. Skutecznie bronił granic przed najazdami Tatarów, Jaćwingów, Litwinów i Rusinów. Nie spodziewał się jednak, że najtrudniejszą walkę stoczy przeciwko własnej żonie.
Urodził się ok. 1240-1242 r. jako najstarszy syn księcia kujawskiego Kazimierza I i śląskiej księżniczki Konstancji. Kiedy Leszek osiągnął odpowiedni wiek, ojciec dopuścił go do rządów. Jednak w rodzinie nastąpił rozłam, którego przyczyną była śmierć matki księcia i powtórny ożenek ojca. Jego nowa wybranka, Eufrozyna Opolska, dążyła do odsunięcia synów męża od dziedziczenia. Odpowiedzią synów był bunt przeciwko ojcu i macosze. Dzięki pomocy możnych – niezadowolonych z rządów księcia kujawskiego – oraz zaangażowaniu książąt krakowsko-sandomierskiego, mazowieckiego i wielkopolskiego Leszkowi i jego młodszemu bratu Siemomysłowi udało się pokonać ojca i skłonić go do wydzielenia starszemu synowi własnej dzielnicy – księstwa sieradzkiego.
Leszek Czarny – książę sieradzki
Księstwo Leszka zwanego Czarnym prezentowało się bardzo skromnie. Ziemia sieradzka była słabo zaludniona i zacofana gospodarczo. To właśnie dzięki aktywnej polityce osadniczej Leszka region zaczął się dynamicznie rozwijać pod względem gospodarczym i demograficznym. Książę lokował wiele nowych miast i sprowadzał licznych osadników. Nie bez znaczenia była również współpraca władcy z Kościołem.
Po śmierci ojca w 1267 r. Leszek poszerzył swoje panowanie o księstwo łęczyckie, a sześć lat później również o księstwo inowrocławskie, pierwotnie należące do jego brata Siemomysła. Ten jednak utracił je na rzecz księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego. Po pięciu latach rządów Bolesława dzielnica trafiła we władzę Leszka, który ostatecznie przekazał ją z powrotem młodszemu bratu.
Po śmierci ojca w 1267 r. Leszek poszerzył swoje panowanie o księstwo łęczyckie, a sześć lat później również o księstwo inowrocławskie, pierwotnie należące do jego brata Siemomysła. Ten jednak utracił je na rzecz księcia wielkopolskiego Bolesława Pobożnego. Po pięciu latach rządów Bolesława dzielnica trafiła we władzę Leszka, który ostatecznie przekazał ją z powrotem młodszemu bratu.
Leszek Czarny i Bolesław Wstydliwy – owocna współpraca
Leszek Czarny nawiązał szczególnie bliską współpracę z Bolesławem V Wstydliwym, księciem krakowsko-sandomierskim. Dobre stosunki między książętami miały swój początek prawdopodobnie w 1260 r., kiedy Bolesław uciekł z Małopolski przed najazdem Mongołów i schronił się w zarządzanym przez Leszka Sieradzu. W konflikcie czesko-węgierskim o spadek po Babenbergach obaj byli stronnikami dynastii Arpadów i wspólnie brali udział w zbrojnych wyprawach przeciwko Przemyślidom.
Dobre stosunki z sieradzkim księciem skłoniły bezdzietnego Bolesława do wskazania Leszka jako potencjalnego dziedzica krakowskiego tronu, co potwierdził dokumentem wydanym w 1265 r. Nie wszyscy jednak byli zadowoleni z takiego obrotu spraw. Osiem lat później w księstwie krakowsko-sandomierskim wybuchł bunt możnych, którzy nie chcieli, by rządził nimi ktoś tak bezkompromisowy jak Leszek Czarny. Chaos wykorzystał książę opolsko-raciborski Władysław, który najechał księstwo Bolesława. Pomimo zwycięstwa nad najeźdźcą i buntownikami w bitwie pod Bogucinem Bolesław musiał odstąpić część terytorium graniczącego ze Śląskiem.
Dobre stosunki z sieradzkim księciem skłoniły bezdzietnego Bolesława do wskazania Leszka jako potencjalnego dziedzica krakowskiego tronu, co potwierdził dokumentem wydanym w 1265 r. Nie wszyscy jednak byli zadowoleni z takiego obrotu spraw. Osiem lat później w księstwie krakowsko-sandomierskim wybuchł bunt możnych, którzy nie chcieli, by rządził nimi ktoś tak bezkompromisowy jak Leszek Czarny. Chaos wykorzystał książę opolsko-raciborski Władysław, który najechał księstwo Bolesława. Pomimo zwycięstwa nad najeźdźcą i buntownikami w bitwie pod Bogucinem Bolesław musiał odstąpić część terytorium graniczącego ze Śląskiem.
Leszek Czarny i Gryfina Halicka – kwestia polityki
i współżycia
Trudnym dla Leszka okresem okazało się jego małżeństwo z Gryfiną Halicką. Po sześciu latach od zwarcia ślubu Gryfina publicznie wyznała, że jej małżonek jest impotentem i że nie był w stanie przez te wszystkie lata spełnić swojego małżeńskiego obowiązku. Wyznanie Gryfiny doprowadziło do skandalu obyczajowego na dworze książęcym, a dla samego Leszka wiązało się z nie lada upokorzeniem. Nic dziwnego, że między małżonkami nastąpił rozłam. Gryfina starała się doprowadzić do unieważnienia małżeństwa. Prawdopodobnie jednak impotencja męża była tylko pretekstem. Prawdziwą motywacją Gryfiny mogła być jej ambicja. Rodzina księżnej miała daleko sięgające wpływy. Babcia Gryfiny była węgierską królową, siostra Kunegunda – żoną czeskiego króla Przemysła II Otokara, a siostra Anna – żoną bułgarskiego cara. Małżeństwo z władcą małego i ubogiego księstwa sieradzkiego mogło się dla niej wydawać niewystarczające.
Do rozwiązania małżeństwa ostatecznie nie doszło, a małżonkowie pogodzili się w 1275 r. dzięki mediacji Bolesława Wstydliwego. Problem impotencji Leszka Czarnego nie został jednak rozwiązany. By temu zaradzić, książę podjął drastyczne kroki – rozpoczął terapię, którą zalecił mu jego nadworny medyk Mikołaj z Polski, kształcony we Francji dominikanin. Leczenie obejmowało m.in. spożywanie żab oraz węży, a jego skuteczność pozostaje wątpliwa, ponieważ para nigdy nie doczekała się potomków.
Do rozwiązania małżeństwa ostatecznie nie doszło, a małżonkowie pogodzili się w 1275 r. dzięki mediacji Bolesława Wstydliwego. Problem impotencji Leszka Czarnego nie został jednak rozwiązany. By temu zaradzić, książę podjął drastyczne kroki – rozpoczął terapię, którą zalecił mu jego nadworny medyk Mikołaj z Polski, kształcony we Francji dominikanin. Leczenie obejmowało m.in. spożywanie żab oraz węży, a jego skuteczność pozostaje wątpliwa, ponieważ para nigdy nie doczekała się potomków.
Leszek Czarny – książę krakowsko-sandomierski
Bolesław Wstydliwy zmarł w 1279 r., a wraz z nim zakończyła się małopolska linia Piastów. Zgodnie z jego wolą, księstwa krakowskie i sandomierskie przypadły we władanie Leszkowi Czarnemu. Możnowładztwo przyjęło nowego seniora bez większych awantur, co nie oznaczało, że nie będzie miał on żadnych kłopotów. Swoje pretensje do schedy po Bolesławie Wstydliwym wysunął bowiem Lew Daniłowicz, książę halicki, który – wspierany przez siły litewskie i tatarskie – rok po objęciu tronu przez Leszka najechał księstwo. Daniłowiczowi nie udało się zdobyć Sandomierza, a oblężenie dało Leszkowi czas na to, by zebrać wystarczające siły. Następnie krakowski książę zadał wrogowi klęskę w bitwie pod Goźlicami. Leszek nie tylko odparł najazd, ale zorganizował też wyprawę odwetową na ziemie przygraniczne Daniłowicza.
Niedługo po pokonaniu księcia halickiego Leszek Czarny musiał się zmierzyć z nowym zagrożeniem. W 1282 r. jego ziemie najechał Konrad II, książę czerski. Leszkowi udało się go pokonać dzięki pomocy księcia płockiego Bolesława II i Władysława Łokietka (wówczas księcia kujawskiego), którzy najechali dzielnicę Konrada. W tym samym roku na ziemie Leszka napadli Jaćwingowie – pogański lud bałtycki. Krakowski książę powstrzymał zagrożenie, a następnie ruszył za wrogiem w pogoń i zdziesiątkował go w krwawej bitwie nad Narwią. Po tej porażce Jaćwingowie nigdy już się nie podnieśli. Wkrótce potem najazdu na księstwo krakowsko-sandomierskie dokonali także Litwini, lecz i oni ulegli księciu w bitwie pod Rowinami.
Niedługo po pokonaniu księcia halickiego Leszek Czarny musiał się zmierzyć z nowym zagrożeniem. W 1282 r. jego ziemie najechał Konrad II, książę czerski. Leszkowi udało się go pokonać dzięki pomocy księcia płockiego Bolesława II i Władysława Łokietka (wówczas księcia kujawskiego), którzy najechali dzielnicę Konrada. W tym samym roku na ziemie Leszka napadli Jaćwingowie – pogański lud bałtycki. Krakowski książę powstrzymał zagrożenie, a następnie ruszył za wrogiem w pogoń i zdziesiątkował go w krwawej bitwie nad Narwią. Po tej porażce Jaćwingowie nigdy już się nie podnieśli. Wkrótce potem najazdu na księstwo krakowsko-sandomierskie dokonali także Litwini, lecz i oni ulegli księciu w bitwie pod Rowinami.
Ksawery Pilati „Leszek Czarny”, ilustracja z książki J. I. Kraszewskiego „Wizerunki książąt i królów polskich”, 1888 r. (Wikimedia Commons)
Leszek Czarny w obliczu wewnętrznego zagrożenia
Można powiedzieć, że rok 1282 upłynął Leszkowi na udowadnianiu swoich nieprzeciętnych umiejętności militarnych. Nie zrobiło to jednak wrażenia na jego przeciwnikach w samym księstwie krakowsko-sandomierskim. Pozycja Leszka jako księcia krakowskiego nie była silna. Musiał się zmierzyć z wewnętrzną opozycją. Do jej czołowych przedstawicieli należał m.in. biskup krakowski Paweł z Przemankowa. Zalążkiem sporu między Pawłem a Leszkiem była niechęć tego ostatniego do zatwierdzenia szerokich uprawnień immunitetowych duchownego. Konflikt narastał i osiągnął swój szczyt, kiedy książę uwięził biskupa. Uwolnił go dopiero po interwencji polskiego duchowieństwa.
W tym samym czasie książę musiał walczyć również z opozycją możnowładczą i rycerską. Jeszcze w 1282 r. wojewoda sandomierski, wykorzystując nieobecność Leszka, wydał podległe mu grody księciu czerskiemu Konradowi II. Prawdziwe zagrożenie pojawiło się jednak dopiero pięć lat później, gdy rycerstwo i możnowładztwo wystąpiło zbrojnie przeciwko Leszkowi, chcąc osadzić na tronie krakowskim Konrada II. Zaskoczony Leszek uciekł na Węgry, ale jeszcze w tym samym roku powrócił i dzięki węgierskim posiłkom zdołał zadać przeciwnikowi druzgocącą klęskę. Książę wygnał przeciwników politycznych i od tej pory jego rządy miały znacznie stabilniejsze podstawy.
W tym samym czasie książę musiał walczyć również z opozycją możnowładczą i rycerską. Jeszcze w 1282 r. wojewoda sandomierski, wykorzystując nieobecność Leszka, wydał podległe mu grody księciu czerskiemu Konradowi II. Prawdziwe zagrożenie pojawiło się jednak dopiero pięć lat później, gdy rycerstwo i możnowładztwo wystąpiło zbrojnie przeciwko Leszkowi, chcąc osadzić na tronie krakowskim Konrada II. Zaskoczony Leszek uciekł na Węgry, ale jeszcze w tym samym roku powrócił i dzięki węgierskim posiłkom zdołał zadać przeciwnikowi druzgocącą klęskę. Książę wygnał przeciwników politycznych i od tej pory jego rządy miały znacznie stabilniejsze podstawy.
Trzeci najazd mongolski
na Polskę
Na przełomie 1287 i 1288 r. na wschodzie pojawiło się znane zagrożenie. Mongołowie ze Złotej Ordy – zachodniej części imperium mongolskiego – po raz trzeci najechali polskie ziemie. Dwie mongolskie armie, wspierane przez siły ruskich książąt, uderzyły na księstwo Leszka Czarnego. Książę nie ryzykował walnego starcia z Mongołami. Zamiast tego postanowił bronić się w dobrze ufortyfikowanych zamkach i grodach, co okazało się skuteczne, lecz nie zapobiegło spustoszeniu Małopolski.
30 września 1288 r. Leszek Czarny zmarł w Krakowie, nie pozostawiwszy po sobie żadnego potomka. Gryfina była przy nim do końca i wspierała męża w czasie buntu możnowładztwa. Osobie księcia poświęcone jest łacińskie epitafium z końca XIII wieku – Migravit Baro.
30 września 1288 r. Leszek Czarny zmarł w Krakowie, nie pozostawiwszy po sobie żadnego potomka. Gryfina była przy nim do końca i wspierała męża w czasie buntu możnowładztwa. Osobie księcia poświęcone jest łacińskie epitafium z końca XIII wieku – Migravit Baro.
Jędrzej Gumiński
Bibliografia:
Źródła:
Jan Długosz, Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Księga 7 i 8, Warszawa 2009.
Literatura:
· Balcer Oswald, Genealogia Piastów, Kraków 2005.
· Szczur Stanisław, Historia Polski – średniowiecze, Kraków 2002.
· Targański Tomasz, Piastowie. Walka o tron 1138-1320, Kraków 2022.
· Wiszewski Przemysław, Ikonografia i polityka – czy Leszek Czarny dążył do zjednoczenia Polski?, „Acta Universitatis Wratislaviensis” No 2478, Wrocław 2002.
· Żmudzki Paweł, Studium podzielonego Królestwa - Leszek Czarny, Warszawa 2000.
Jan Długosz, Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego. Księga 7 i 8, Warszawa 2009.
Literatura:
· Balcer Oswald, Genealogia Piastów, Kraków 2005.
· Szczur Stanisław, Historia Polski – średniowiecze, Kraków 2002.
· Targański Tomasz, Piastowie. Walka o tron 1138-1320, Kraków 2022.
· Wiszewski Przemysław, Ikonografia i polityka – czy Leszek Czarny dążył do zjednoczenia Polski?, „Acta Universitatis Wratislaviensis” No 2478, Wrocław 2002.
· Żmudzki Paweł, Studium podzielonego Królestwa - Leszek Czarny, Warszawa 2000.
