Królewskie małżeństwo
z rozsądku

Urodziła się w 1523 roku w Krakowie i była córką Zygmunta Starego. Jej rodzeństwo albo umarło w młodości, albo zostało wydane za zagranicznych władców; natomiast ona, wraz z bratem Zygmuntem Augustem, została w kraju. Jej brat był ostatnim męskim Jagiellonem na tronie. Mimo że była siostrą króla, przez większą część życia pozostawała na marginesie wielkiej polityki. Miano oczywiście względem niej plany dynastyczne. Próbowano wydać Annę za mąż, podobnie jak jej siostry, jednak żaden z projektów ostatecznie nie doszedł do skutku. Wśród odrzuconych kandydatów znalazł się m. in. książę duński Magnus, którego mimo wielu posiadanych zalet odprawiono z kwitkiem. W chwili śmierci Zygmunta Augusta Anna miała blisko pięćdziesiąt lat. Nie była więc w wieku, w którym wychodzi się po raz pierwszy za mąż. Ponieważ jej brat umarł bezpotomnie, była de facto dziedziczką korony, co – jak się wkrótce okazało – chciała wykorzystać.

Zbliżała się pierwsza w dziejach Rzeczypospolitej Obojga Narodów wolna elekcja. Jednym z punktów, do których miał się zobowiązać przyszły król Polski, Henryk Walezy, było poślubienie Anny Jagiellonki. Nie był to jednak kluczowy element pacta conventa, czyli dokumentów będących zobowiązaniem króla, toteż Henryk Walezy nie planował realizacji tego punktu.  Wszedł nawet w konflikt z infantką i w trakcie swojego krótkiego panowania zezwolił na zagarnięcie części należących do niej ziem. Niebawem Walezy porzucił koronę i sprawa małżeństwa Anny znów była otwarta.

W Annie Jagiellonce nastąpiła tymczasem pewna ewolucja. Upokorzenie doznane ze strony Henryka Walezego uczyniło ją ostrożniejszą, ale nie bierną. Ucieczka króla dodatkowo wzmocniła jej pozycję. W czasie drugiego bezkrólewia co prawda nie występowała jawnie jako pretendentka do tronu, lecz gdy delegaci szlacheccy zapytali ją o gotowość objęcia władzy, miała odpowiedzieć, że woli być królową niż królewną. Była to jednoznaczna deklaracja polityczna, której możnowładcy nie mogli zbagatelizować. Anna zdawała sobie sprawę, że stała się depozytariuszką praw dynastycznych, swoistym żywym insygnium władzy, które można było przekazać tylko poprzez małżeństwo.

Ewolucja nastąpiła również w stanowisku szlachty, która postanowiła radykalniej podejść do kandydatów: w akcie elekcji zapisano status Anny Jagiellonki jako równorzędny, a miejscami wręcz nadrzędny wobec przyszłego męża, bez względu na to, kto miałby nim zostać. Tym samym ostatnia z rodu Jagiellonów nie została sprowadzona do roli królowej-małżonki, lecz była królem-elektem.

Akt małżeństwa i jednoczesnej koronacji Anny Jagiellonki oraz Stefana Batorego miał znaczenie dalece wykraczające poza sam ceremoniał dworski, był wydarzeniem bez precedensu w dziejach Rzeczypospolitej: po raz pierwszy koronowano równocześnie dwoje monarchów, co współcześni rozumieli wprost jako koronację „dwóch królów”. Tron Rzeczypospolitej miał niejako opierać się na podwójnym fundamencie: prawie elekcyjnym oraz symbolicznym dziedzictwie dawnej dynastii. W przekazach kronikarskich i publicystyce epoki wyraźnie podkreślano, że koronę można było otrzymać jedynie „w pakiecie z Anną”.

Symboliczny wymiar tej koncepcji wzmacniała tytulatura i forma koronacji. Anna została ukoronowana nie jako królowa-małżonka, lecz jako „król Polski”, a w dokumentach występowała równolegle z Batorym jako Regina et Princeps, podczas gdy on tytułowany był Rex et Princeps. Było to świadome podkreślenie jej samodzielnego statusu politycznego. Anna Jagiellonka próbowała nawet w pierwszych miesiącach po uzyskaniu władzy korzystać ze swoich prerogatyw. W początkowym okresie bardzo konsekwentnie egzekwowała zapisy, nakazując choćby, aby posłowie zagraniczni składali listy uwierzytelniające również jej, a nie wyłącznie królowi. Wręcz monopolizowała relacje z niektórymi grupami, np. z uczonymi Akademii Krakowskiej.

Początkowo taka formuła nawet działała i faktycznie „dwoje” królów prowadziło zbliżoną politykę. I tak na przykład w 1578 roku na dworze Anny odbyło się wesele Jana Zamoyskiego, w jego trakcie wystawiono Odprawę posłów greckich Jana Kochanowskiego. Zamoyski właśnie przy Batorym zaczął robić oszałamiającą karierę, jego wesele było manifestacją. Ten czas wspólnej polityki jednak przeminął. Energiczny i młody władca Stefan Batory znał się dobrze na sprawach wojskowych i administracyjnych i skutecznie odsunął Annę od realnych rządów. Z czasem jej pozycja pozostała wysoka w sensie ceremonialnym i symbolicznym, lecz coraz rzadziej przekładała się na decyzje polityczne.