„Jestem Polakiem”
150. rocznica urodzin Romana Dmowskiego

Ojciec Romana i sześciorga jego rodzeństwa prowadził niewielką firmę zajmującą się brukarstwem. Drobne przedsiębiorstwa stawały się wówczas sposobem zarobkowania dla szlachty pozbawionej majątku. Dmowski uczył się w coraz bardziej rusyfikowanej szkole, której stosunek do uczniów przypominał realia „Syzyfowych prac”. Po latach w listach do Stefana Żeromskiego wspominał, że powieść ożywiła w nim wspomnienia z dzieciństwa. Między innymi z powodu niechęci do nauki języka zaborcy i kłótni z nauczycielem, podczas której twierdził, że Warszawa leży w Polsce, a nie „Kraju Nadwiślańskim” powtarzał drugą, trzecią i czwartą klasę gimnazjum. Jego stosunek do nauki zmieniła rozmowa z ojcem – żałował później czasu straconego na powtarzaniu kolejnych klas. Dzięki bezpłatnej polskiej czytelni na warszawskiej Pradze i udziałowi w kółkach samokształceniowych zetknął się w okresie szkolnym z dziełami pozytywistów, kształtujących świadomość młodych.

W 1886 r., pomyślnie zakończywszy naukę w gimnazjum, rozpoczął studia na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Wybrał kierunek neutralny politycznie i niezwykle popularny w dobie pozytywistycznego postrzegania nauki – biologię. Interesowały go nauki przyrodnicze. Na uczelni radził sobie znacznie lepiej niż w gimnazjum. Okres studiów Dmowskiego to czas odradzania się oporu wobec zaborcy, zwłaszcza w obliczu narastającej rusyfikacyjnej oraz widocznej porażki pozytywizmu dystansującego się od bieżącej polityki. Ten pokoleniowy bunt nie był tylko prostym sprzeciwem wobec opresyjnego zaborcy i starszych, ale również tradycyjnie pojmowanej polityki, wciąż zdominowanej przez zachowawcze ziemiaństwo. Już na pierwszym roku studiów Dmowski wstąpił do Związku Młodzieży Polskiej („Zet”), założonego przez emigracyjnego publicystę Zygmunta Balickiego. Nieco później został szefem „Zetu” w Warszawie i członkiem emigracyjnej i zaborowej Ligi Polskiej. W tym samym czasie środowisko przeżyło rozłam spowodowany między innymi celowymi działaniami Dmowskiego dążącego do marginalizowania i wypychania z organizacji działaczy o poglądach socjalistycznych.

3 maja 1891 r. ulicami Warszawy przeszedł organizowany przez „Zet” pochód w rocznicę uchwalenia konstytucji. Była to pierwsza w Królestwie manifestacja patriotyczna od 1863 r. W tym czasie Dmowski dzięki stypendium Kasy Mianowskiego wyjechał oficjalnie w celach naukowych do Paryża. Jego rzeczywistym celem było zacieśnienie kontaktów z emigracyjnymi działaczami Ligi Polskiej, Janem Popławskim i Zygmuntem Balickim. Po drodze zetknął się z odmiennymi od kongresówki realiami życia politycznego Galicji, rozczarowującymi go ze względu na dominujące tendencje zachowawcze. 12 sierpnia 1892 r., wracając do kraju, został zatrzymany przez carską policję za udział w manifestacji trzeciomajowej półtora roku wcześniej. Pięciomiesięczny areszt na warszawskiej Cytadeli był dla Dmowskiego okazją do przemyślenia kolejnych kroków na politycznej drodze.

Dmowski, oczekując na wolności na wyrok sądu, przystąpił do tworzenia nowej organizacji, która 1 kwietnia 1893 r. przybrała nazwę Ligi Narodowej. Data może być traktowana jako symboliczny początek kształtowania się nowoczesnego obozu narodowego, którego programowym celem było reprezentowanie narodu polskiego we wszystkich trzech zaborach, a w dłuższej perspektywie – odzyskanie niepodległości. W tym samym roku Liga opublikowała deklarację programową „Nasz patriotyzm”, w której Dmowski podniósł naród do rangi wartości najwyższej i wskazał  konieczność prowadzenia walki wszelkimi legalnymi i nielegalnymi środkami we wszystkich trzech zaborach zależnie od panujących w nich warunków: „każdy czyn polityczny Polaka, bez względu na to, gdzie jest dokonywany i przeciw komu skierowany, musi mieć na widoku interesy całego narodu”. Tak zarysowany program mógł stawiać Dmowskiego na czele całego polskiego ruchu niepodległościowego. Niestety, jesienią 1893 r. został skazany na opuszczenie terytorium Królestwa Polskiego na okres pięciu lat. Władze carskie zgodziły się na osiedlenie się Dmowskiego w Mitawie (obecnie miasto na Łotwie). Siłą rzeczy, Dmowski został odsunięty od spraw organizacyjnych ruchu narodowego, poświęcał zatem więcej czasu na działalność publicystyczną i odwiedziny w nieodległym Wilnie u pewnej „pięknej pani”. Dmowski zakochał się, prawdopodobnie bez wzajemności, w Marii z Koplewskich Juszkiewiczowej, która kilka lat później została pierwszą żoną Józefa Piłsudskiego. Zdaniem części biografów ten romantyczny konflikt doprowadził do utrzymującej się do końca życia Piłsudskiego wrogości między politykami.

Po dwóch latach wygnania Dmowski dzięki pomocy przyjaciół nielegalnie wyjechał do Galicji. Osiadł we Lwowie, gdzie został asystentem słynnego profesora zoologii i powstańca styczniowego, Benedykta Dybowskiego. Jednocześnie wraz z Zygmuntem Balickim i Janem Ludwikiem Popławskim redagował ponadzaborowy „Przegląd Wszechpolski” i rozwijał działalność ruchu narodowego w Galicji. Dzięki Dmowskiemu i innym działaczom na przełomie wieków Liga Narodowa liczył sobie dziesiątki tysięcy zaprzysiężonych członków na ziemiach trzech zaborów.

W 1902 r. na łamach „Przeglądu Wszechpolskiego” zaczęły ukazywać się w odcinkach „Myśli nowoczesnego Polaka” wydane wkrótce później w formie książkowej. Dzieło Dmowskiego było czymś między manifestem ideowym a zaangażowaną publicystyką polityczną. Sam autor twierdził, że jej adresatem nie byli ci, „których do polskości trzeba pozyskiwać dopiero”, ale Polacy o już wykrystalizowanej tożsamości narodowej. Nie oznacza to więc, iż „Myśli” skierowane były wyłącznie do sympatyków szeroko pojętego ruchu narodowo-demokratycznego, lecz wszystkich dążących do budowania nowoczesnego narodu, np. ludowców. Mimo modernizacyjnego i krytycznego wobec idei polskiego romantyzmu wydźwięku wywodów Dmowskiego odwoływały się one do realistycznego spojrzenia na polską historię i źródła polskości: 


Charakterystyczny dla myśli Dmowskiego jest brak wyraźnego utożsamiania z całością narodowej ideologii szowinizmu. Wątki ocierające się o szowinizm pojawiały się w późnej twórczości Dmowskiego. Autor broszury, choć krytykował niektóre elementy dominującego wówczas darwinizmu społecznego, to nie odżegnywał się od postrzegania stosunków międzynarodowych jako permanentnej walki o przetrwanie i rozwój.

Ogólny wydźwięk „Myśli nowoczesnego Polaka” można określić jako słodko-gorzki. Dmowski był realistą krytykującym współczesne zacofanie narodowe i typowe dla polskiego charakteru wady narodowego, które sto lat wcześniej doprowadziły Polskę do upadku. Jednocześnie wierzył w prężność polskości i upowszechnianie się świadomości narodowej we wszystkich zaborach.

Kolejne lata to stały wzrost pozycji politycznej Dmowskiego i jego ugrupowania. Po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej odbył sławną podróż do Japonii, podczas której przekonywał tamtejszy rząd, że polskie powstanie antyrosyjskie, propagowane przez Józefa Piłsudskiego, jest pomysłem szkodliwym dla interesów Japończyków i Polaków. Dmowskiego fascynowały zwartość i patriotyzm japońskiego społeczeństwa oddanego realizacji interesów narodowych i autorytarne metody rządzenia cesarskiego rządu. 

Klęska Rosji w starciu z nowym mocarstwem uruchomiła rozwój ruchów rewolucyjnych o zabarwieniu lewicowym, których centrum stało się Królestwo Polskie. W tym okresie rywalizacja endecji i socjalistów weszła w niezwykle ostrą fazę. Dzięki radykalnej retoryce Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe zdobyło dominującą pozycję w Kongresówce i mandaty do nowo powstałej Dumy. W tym okresie w twórczości Dmowskiego pojawiają się wątki antysemickie, których polityczne ostrze jest wymierzone w jego socjalistycznych przeciwników.

Polityczni przeciwnicy Dmowskiego zaczęli wówczas postrzegać go jako polityka prorosyjskiego. Wczesne losy polityczne Dmowskiego, zwieńczone więzieniem i zesłaniem, zaprzeczają takim opiniom. W 1905 r. na łamach „Przeglądu Wszechpolskiego” Dmowski opublikował serię artykułów skrajnie krytycznych wobec Rosji. Przedstawił w nich Rosjan jako bezwolną masę żyjącą pod jarzmem zdegenerowanego azjatyckiego despotyzmu. Dmowski nie wierzył w powodzenie jakichkolwiek reform konstytucyjnych zmieniających ustrój imperium. Uważał, że mogą one jedynie opóźnić załamanie się rosyjskiej państwowości. Z punktu widzenia endecji nieracjonalne były  działania lewicy niepodległościowej Piłsudskiego, przeciwko którym społeczeństwo rosyjskie mogłoby się zjednoczyć w przypływie szowinistycznego resentymentu. Zasiadanie w rosyjskiej Dumie miało być więc jedynie narzędziem rozwijania ruchu narodowego w zaborze rosyjskim. W 1917 r. w prywatnym liście do Ignacego Jana Paderewskiego Dmowski brutalnie określił swoją działalność parlamentarną jako „fraternizowanie się z bydłem” w interesie Polski. W świetle jego pism można jedynie mówić o traktowaniu stojącego na skraju załamania imperium carów jako mniejszego zagrożenia dla polskiego interesu narodowego niż ze strony dynamicznych i ekspansywnych Niemiec.

Latem 1914 r. załamywał się porządek europejski. Dmowski już w 1912 r. ostrzegał przed wojną lokalną między Rosją a Niemcami i Austro-Węgrami, która niezależnie od końcowych rezultatów byłaby niekorzystna dla sprawy polskiej, ponieważ największe korzyści odniosłoby któreś z mocarstw dążących do zniszczenia polskich aspiracji. Polityczne kalkulacje Dmowskiego opierały się na założeniu katastrofalnego załamania porządku europejskiego. W lipcu 1914 r. przebywał w Londynie i przekonywał tamtejszych polityków, że Europa znajduje się u progu takiej sytuacji. Na wieść o mobilizacjach kolejnych armii postanowił wrócić do kraju. 1 sierpnia znalazł się w Niemczech, które tego dnia wypowiedziały wojnę Rosji. Jako jej obywatel cudem uniknął aresztowania i przez Szwecję dotarł do Petersburga przemianowanego na Piotrogród. Już kilka dni później w rozmowie z szefem rosyjskiego MSZ Siergiejem Sazonowem zaproponował polityczny plan przesunięcia granic Rosji na zachód, nie ujawniając jednocześnie, że jego celem jest pełna niepodległość Polski, a nie autonomia w ramach imperium.

Klęski Rosji i utrata przez nią kontroli nad „Krajem Nadwiślańskim” skłoniły jesienią 1915 r. Dmowskiego do wyjazdu na zachód. Niestety, zachodni alianci, nie chcąc zadrażniać stosunków ze wschodnim sojusznikiem, nie byli skłonni do poważnego podjęcia kwestii polskiej. Przełomem okazał się ogłoszony przez cesarzy Niemiec i Austro-Węgier Akt 5 listopada. Obietnica powstania quasi-niepodległego państwa polskiego uświadomiła zachodowi koszty nadmiernego liczenia się z interesami Rosji. Kilka miesięcy później w związku z chaosem, w jakim znalazła się Rosja po rewolucji lutowej, Dmowski mógł zostać poważnym partnerem Ententy. W marcu 1917 r. przekazał rządowi brytyjskiemu dwa memoriały dotyczące granic odrodzonej Polski. Przyszła granica z Niemcami pokrywała się z linią proponowaną na początku wojny w rozmowie z Sazonowem. Na wschodzie granica Polska miała odzyskać około 1/3 wschodnich ziem dawnej Rzeczypospolitej. Przywódca narodowej demokracji tym samym ujawniał prawdziwe cele swojej polityki: odzyskanie pełnej niepodległości w granicach wykraczających poza kadłubowe Królestwo Polskie i gwarantujących niezależność gospodarczą dzięki inkorporacji Górnego Śląska i dostępowi do morza. Gwarancją niepodległości Polski miał być sojusz z Wielką Brytanią. Kolejnym elementem planu Dmowskiego było utworzenie latem 1917 r. Komitetu Narodowego Polskiego, mającego być polityczną reprezentacją polskich interesów przed zachodnimi aliantami i zwierzchnikiem tworzonej we Francji Armii Polskiej.

Emigracyjne wysiłki Dmowskiego  zostały uwieńczone sukcesem w przełomowych momentach roku 1918. W styczniu w trzynastym punkcie słynnego orędzia prezydent USA powtórzył główne założenie memorandów Dmowskiego: 


W czerwcu dążenie do stworzenia niepodległej Polski zadeklarowała Ententa. Jesienią 1918 r. Dmowski wbrew części swego środowiska zawarł polityczny kompromis z kontrolowanym przez Józefa Piłsudskiego rządem w Warszawie. Dzięki tej współpracy polityków zażegnano ryzyko ostrego starcia stronnictw już u zarania niepodległości, a Komitet Narodowy Polski stał się reprezentantem polskich interesów przed aliantami. Potwierdzeniem roli środowiska narodowego było jego zwycięstwo w wyborach do Sejmu Ustawodawczego w styczniu 1919 r. Mimo uzyskania mandatu Dmowski pozostał we Francji aby zabiegać o sprawę polskich granic. 29 stycznia 1919 r. przed przedstawicielami zwycięskich mocarstw wygłosił imponujące pięciogodzinne exposé dotyczące całości polskich żądań. Dmowski swoje improwizowane przemówienie przedstawił po angielsku i francusku: „Mówiłem tedy na przemian w dwóch językach [...] co sprawiło, że przemówienie moje trwało podwójną ilość czasu”. Złożenie podpisu pod Traktatem Wersalskim 28 czerwca 1919 r. stanowiło uwieńczenie najbardziej intensywnego okresu działalności Romana Dmowskiego.

Dla Dmowskiego słowo pisane zawsze było najważniejszym narzędziem działania. Przez swoją publicystykę polityczną niemal do końca życia starał się kształtować poglądy czytelników. Również do końca pozostawał wierny zasadzie wyrażonej we wstępie do „Myśli nowoczesnego Polaka”, według której pragnął zmuszać do myślenia i zadawania pytań inspirowanych stawianymi tezami. Zdolność inspirowania wydaje się jedną z najważniejszych cech przywódcy działającego w skrajnie trudnych warunkach: braku własnego państwa przed 1914 r. i zdominowaniu sceny politycznej przez siły przeciwne endecji po roku 1926. Warto podkreślić, że nawet jego oponenci doceniali osobistą bezinteresowność lidera endecji. Piłsudczyk Stanisław Cat-Mackiewicz stwierdził: „Dmowski nigdy nie przekroczył granic interesu narodowego”.

Być może ze względu na swoją niezłomność i przywiązanie do wartości stał się bohaterem części środowisk opozycyjnych w PRL. W roku 1984 jeden z działaczy podziemnej „Solidarności”, Aleksander Hall, stwierdzał, że poza polskimi wysiłkami na rzecz odzyskania wolności „potrzebna jest także sprzyjająca koniunktura międzynarodowa”. Teza ta przypomina oczekiwanie Dmowskiego na przełom w polityce międzynarodowej latem 1914 r. Jednocześnie podkreślał, że dominacji sowieckiej nie należy porównywać wprost z czasami zaborów. Mimo to „zachowują trwałość ogólne zasady formułowane przez Dmowskiego. Polityka polska musi „trzymać rękę na pulsie” międzynarodowych wydarzeń, próbując je przewidzieć i w miarę możliwości wpływać na ich kształtowanie się zgodnie z polskimi interesami. Musimy pamiętać, że nie jesteśmy buntującymi się niewolnikami, lecz narodem, który ma swą godność i dumę”. Nawet krytycznie nastawiony wobec idei narodowodemokratycznej Adam Michnik w eseju „Rozmowa w Cytadeli” przyznawał Dmowskiemu wiele racji:
 

Po upływie stu pięćdziesięciu lat od narodzin i siedemdziesięciu pięciu od śmierci Romana Dmowskiego udzielona przez niego lekcja patriotyzmu, opartego na dumie narodowej i realistycznym podejściu do spraw polityki, jest być może najważniejszą częścią pozostawionego przez niego dziedzictwa ideowego.