Jan Olszewski

Dzieciństwo i młodość spędzał na Bródnie, czyli w dzielnicy kolejarzy na obrzeżach Warszawy, w domu wybudowanym przez rodziców w latach 30. W 1937 r. rozpoczął naukę w pobliskiej szkole powszechnej. Do dziewiątego roku życia marzył o pracy na kolei, gdzie obok ojca Ferdynanda zatrudniona była znaczna część rodziny. W pełni szczęśliwy pierwszy etap życia małego Jana przerwała agresja niemiecka 1 września 1939 r. Zaraz po wybuchu wojny poległ wuj Stefan, dowódca eskadry w bitwie powietrznej o stolicę.

U państwa Olszewskich mieścił się od początku oficjalnie lokal Stołecznego Komitetu Samopomocy Społecznej, następnie Rady Głównej Opiekuńczej, a zarazem lokal konspiracyjny kolejno Służby Zwycięstwu Polski, Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej, najważniejszej polskiej organizacji militarnej walczącej z okupantami. Pełnił funkcję punktu kolportażu podziemnego „Biuletynu Informacyjnego”, miejsca wykładów działającej w konspiracji szkoły podchorążych… Brat ojca Remigiusz dowodził placówką AK w Okuniewie na Mazowszu.

Jan Olszewski kontynuował naukę na tajnych kompletach. Na przełomie 1942 i 1943 r. wstąpił do Szarych Szeregów, harcerskiej organizacji ruchu oporu. Należał do najmłodszych drużyn zawiszackich, nosił pseudonim „Orlik”, a Powstaniu Warszawskim – wyznaczono go na łącznika. Jego wkład ograniczyło szybkie zakończenie walk po prawej stronie Wisły. Potem już jedynie obserwował zagładę lewobrzeżnej części miasta. 


Rodzina nie należała do wyjątków, ponosząc dotkliwe straty: 

Przyszłego adwokata uodporniły na komunizm – jak sam przyznawał – trzy czynniki: tradycja PPS – zawsze antyrosyjskiej, jeśli przez Rosję rozumieć panujący tam despotyczny porządek państwowy, opowieści ojca – naocznego świadka obu rewolucji z 1917 r. i zbrodni bolszewickich, oraz relacje na temat trwającej w latach 1939-1941 sowieckiej okupacji wschodnich terenów Rzeczypospolitej, w tym pochodzące od krewnych przybyłych do Warszawy po ataku Rzeszy Niemieckiej na ZSRS. Co więcej, Jan Olszewski miał świadomość działań sowieckiego kontrwywiadu wojskowego Smiersz, którzy aresztowali członków Państwa Podziemnego natychmiast po wkroczeniu Sowietów na Pragę we wrześniu 1944 r. W naturalny sposób przeszedł z Szarych Szeregów do konspiracji antykomunistycznej. Rychło uznał, że lepiej kontynuować czynny opór w ramach członkostwa w kole młodzieżowym Polskiego Stronnictwa Ludowego, partii skupiającej wtedy wszystkie siły opozycyjne wobec narzucanej ze Wschodu władzy komunistów. Wraz z zaprowadzeniem stalinizmu zaczęła panować atmosfera powszechnego terroru: 


Chodził do gimnazjum i liceum im. Leopolda Lisa-Kuli, też na Bródnie. Jeszcze w szkole odmówił wstąpienia do Związku Młodzieży Polskiej, a przecież wiadomo było, że brak „przynależności organizacyjnej” oznacza ciągnącą się za człowiekiem dyskryminację w każdym obszarze życia. Mimo rozmaitych kłopotów natury politycznej ukończył w 1953 r. prawo na Uniwersytecie Warszawskim, gdzie studiował od 1949 r. Uczęszczał na półjawne seminarium prof. Stanisława Batawii z zakazanej wówczas kryminologii. Według informacji uzyskanej w przyszłości przez Służbę Bezpieczeństwa:


Na skutek nakazu pracy trafił do Ministerstwa Sprawiedliwości. Opuścił je w 1954 r. dzięki zdaniu egzaminu na tzw. aspiranturę i przejściu do Zakładu Nauk Prawnych PAN. Rok później związał się z „Po Prostu” – wcześniej pismem ZMP, które przekształciło się już w tygodnik „studentów i młodej inteligencji” i należało do nurtu przemian destalinizacyjnych, a wkrótce stało się symbolem polskiej „odwilży”.

Na łamach „Po Prostu” pisał przeważnie z Jerzym Ambroziewiczem i Walerym Namiotkiewiczem. Był coraz bardziej znanym współautorem artykułów przełamujących tabu i wywołujących wielkie społeczne poruszenie. Najgłośniejszy z nich – „Na spotkanie ludziom z AK”, mówił o przywróceniu zasług pokoleniu żołnierzy Armii Krajowej, nieludzko represjonowanym w okresie stalinowskim. Jako redaktor „Po Prostu” Jan Olszewski przeżył najbardziej dramatyczne chwile Października ’56, kiedy to przy okazji sprawy wyboru na pierwszego sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki rozstrzygała się kwestia sowieckiej interwencji zbrojnej, której udało się zapobiec w ostatniej chwili.

Po likwidacji tygodnika jesienią 1957 r. przez dwa lata utrzymywał się z zajęć dorywczych. Obowiązywał go zakaz druku, więc tylko sporadycznie – wykorzystując dawne kontakty – publikował drobne teksty pod pseudonimem lub cudzym nazwiskiem. Działał w Klubie Krzywego Koła, stanowiącym wciąż jeszcze miejsce nieskrępowanej dyskusji intelektualnej. Wykluczył kontynuowanie kariery dziennikarskiej kiedykolwiek w przyszłości. Jednocześnie nie zdecydował się na powrót do pracy naukowej, mimo otrzymania konkretnej propozycji od wybitnego socjologa prof. Stanisława Ossowskiego. Za to w 1959 r. zdał ze znakomitym rezultatem egzamin aplikacyjny i w 1962 r. podjął praktykę adwokacką. Od początku zakładał, że będzie reprezentował osoby represjonowane „za przekonania”. Za takim życiowym wyborem przemawiało również… szczególne zobowiązanie rodzinne. 

„W 1905 r. powstało Koło Obrońców Politycznych. […] Firmował to, oczywiście nieoficjalne, i prowadził Stanisław Patek […]. Bronił Stefana Okrzei, wygłosił na jego procesie obronę, która została odnotowana w annałach polskiej adwokatury. Nie wziął za to ani grosza, oni nie brali pieniędzy. Uważałem, że to jest dług i muszę go spłacić. Powiedziałem sobie: spróbuję”.

Przed sądami PRL Jan Olszewski występował do końca obowiązywania w Polsce komunizmu. Robił to w imieniu zarówno najbardziej znanych, jak i całkowicie anonimowych uczestników działań wymierzonych w panujący reżim. Podlegał licznym szykanom, obejmującym życie i zawodowe, i osobiste: w 1968 r. skazany w sfingowanym procesie na osiem miesięcy więzienia z zawieszeniem (ostatecznie rok później – uniewinniony), od 1968 do 1970 r. zawieszony w prawie do wykonywania zawodu – przez co nie mógł bronić studentów zaangażowanych w wydarzenia Marca ‘68, karany dyscyplinarnie, nękany, zastraszany… Zawsze kierował się przeświadczeniem, że na pomoc zasługuje „każdy prześladowany represją ze strony systemu komunistycznego z powodu swojej publicznej aktywności”. W sprawach politycznych nie przyjmował honorarium. Było tak, choć pochłaniały ogromną część jego czasu i energii. Po wprowadzeniu 13 grudnia 1981 r. stanu wojennego brał udział „w dziesiątkach, może setkach procesów działaczy »Solidarności« na terenie całego kraju”.

W pierwszej połowie lat 70. koncentrował się także na organizowaniu nurtu opozycji w kręgach intelektualno-inteligenckich. Znajdował się w niewielkim początkowo gronie inicjatorów, redaktorów i sygnatariuszy listów protestacyjnych przeciwko poczynaniom władzy. Uznał w końcu, że należy już zacząć szukać „odpowiedzi na pytania o przyszły kształt niepodległości”. Kiedy w roku 1975 władze zapowiedziały zmiany w ustawie zasadniczej, polegające na ustawowym umocnieniu zależności Polski od ZSRS, wziął udział w tzw. „akcji konstytucyjnej”, która przybrała formę niezliczonych zbiorowych i indywidualnych petycji wychodzących z najróżniejszych środowisk. W rezultacie razem ze Zdzisławem Najderem założył w ścisłej konspiracji Polskie Porozumienie Niepodległościowe. Jego istnienie ogłoszone zostało na łamach emigracyjnej prasy symbolicznie 3 maja 1976 r., w rocznicę uchwalenia Konstytucji 3 maja, istniało przez następne cztery lata. Skupiało swoje wysiłki na potajemnym zamawianiu i nielegalnym (poza cenzurą) powielaniu ekspertyz i prac programowych. Sam Jan Olszewski napisał jedną z najważniejszych publikacji drugiego obiegu wydawniczego, poradnik „Obywatel a Służba Bezpieczeństwa”.

Jako jeden z pięciu zaledwie adwokatów podjął się obron uczestników buntu społecznego z czerwca 1976 r. – fali strajków i demonstracji ulicznych na terenie kraju, stanowiących reakcję na drastyczne podwyżki cen. Wspominał o tamtym czasie, że zwrócił się do niego Antoni Macierewicz, który wraz z kolegami z „Czarnej Jedynki” – 1 Warszawskiej Drużyny Harcerzy im. Romualda Traugutta, przeprowadził „próbę zorganizowania młodej inteligencji wokół realnej pomocy” dla prześladowanych. Jan Olszewski uznał to za moment przełomowy: 


Dlatego czynnie popierał zabiegi Antoniego Macierewicza (w przeszłości drużynowego 1 WDH) i Piotra Naimskiego (dawniej komendanta) na rzecz powołania Komitetu Obrony Robotników. W założeniach – jawnej struktury, która w pierwszej kolejności osłoniłaby autorytetem swoich członków coraz szerszą akcję pomocową. Sam nie wszedł do KOR ze względu na przyjętą zasadę, że adwokaci nie powinni dawać władzy pretekstu do wykluczenia ich z zawodu.

Komitet, przekształcony po roku w Komitet Samoobrony Społecznej „KOR”, skupiał przedstawicieli różnych pokoleń, nurtów opozycyjnych i światopoglądowych. Z perspektywy lat Jan Olszewski tłumaczył, na czym polegał zasadniczy spór w łonie opozycji, mający przełożenie również na funkcjonowanie ruchu korowskiego: 

Pełnił funkcje doradcze dla gdańskich stoczniowców w trakcie wielkiego strajku w sierpniu 1980 r. Był współautorem statutu wolnych związków zawodowych, które wkrótce przybrały kształt „Solidarności”. Po powrocie z Wybrzeża od razu zaangażował się w działalność punktu konsultacyjnego, otwartego z myślą o udzielaniu porad dotyczących formowania nowych struktur. Przyczynił się do powołania Międzyzakładowego Komitetu Założycielskiego Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego „Mazowsze”, późniejszego Regionu Mazowsze. Na zebraniu 17 września w Gdańsku delegatów załóg robotniczych z całego kraju przekonał obecnych do przyjęcia formuły jednej ogólnopolskiej organizacji skupiającej wszystkie branże. Współprowadził postępowanie rejestracyjne „Solidarności” i „Solidarności” Rolników Indywidualnych. Był ekspertem Krajowej Komisji Porozumiewawczej / Komisji Krajowej „S” i mazowieckiej „S”. Należał do Rady Programowo-Konsultacyjnej Ośrodka Prac Społeczno-Zawodowych przy KPP. Jego głos okazywał się na tyle istotny, że mógł wpływać na rozwój wypadków, jak choćby w czasie tzw. kryzysu bydgoskiego, kiedy strona solidarnościowa odstąpiła od zamiaru proklamowania strajku generalnego.

Po ogłoszeniu stanu wojennego został doradcą w Sekretariacie Episkopatu Polski. Służył Kościołowi jako pośrednik w kontaktach z przywództwem podziemia. Z ramienia abp. Bronisława Dąbrowskiego podejmował u władz interwencje w sprawach represjonowanych. Występował w charakterze pełnomocnika oskarżycieli posiłkowych w toczącym się od 1984 do 1985 r. procesie zabójców ks. Jerzego Popiełuszki. Miał daleko idące zastrzeżenia wobec narastającego coraz bardziej w drugiej połowie lat 80. dążenia lewicowych elit podziemnej „Solidarności” do ugody z komunistami. Tak streszczał zajmowane przez siebie stanowisko: 


W 1988 r. należał do grona twórców Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie. Niedługo potem odmówił objęcia przy „okrągłym stole” z ramienia tzw. strony społecznej funkcji przewodniczącego podstolika ds. reformy prawa i sądów. Zgodził się jedynie na pełnienie usług eksperckich przy rozmowach stricte technicznych. Nie chciał kandydować na posła w głosowaniu 4 czerwca 1989 r. Z perspektywy kilku lat wyjaśniał: 

Wystartował dopiero w pierwszych po II wojnie światowej wolnych wyborach z 27 października 1991 r., z listy Porozumienia Obywatelskiego Centrum. Desygnowany w grudniu na urząd premiera przez prezydenta elekta Lecha Wałęsę, w pewnym momencie złożył rezygnację z uwagi na brak porozumienia w zakresie personalnej obsady poszczególnych ministerstw. Ostatecznie jednak 23 grudnia doszło do powołania gabinetu. Działania rządu okazywały się kluczowe dla dalszego funkcjonowania państwa w ogóle. Wśród największych osiągnięć można wymienić przygotowanie budżetu, wdrożenie nowego programu gospodarczego czy zatrzymanie złodziejskiej prywatyzacji majątku narodowego.

Za główny postulat w zakresie polityki zagranicznej Jan Olszewski uznawał członkostwo Polski w Sojuszu Północnoatlantyckim. Warunkiem suwerenności i otwarcia możliwości akcesu było pozbycie się rosyjskich wojsk, wciąż stacjonujących w różnych częściach kraju. Tymczasem Lech Wałęsa wysunął koncepcję NATO-bis, mającego zastąpić rozwiązany Układ Warszawski. Istniały uzasadnione obawy, że w trakcie wizyty w Moskwie podpisze z Rosją umowę międzynarodową z dokumentem zawierającym zapis o przekształceniu poradzieckich baz w przedsięwzięcia handlowe o specjalnym statusie, faktycznie wyłączone spod jurysdykcji polskiego państwa. Reakcja premiera polegająca na wysłaniu już na miejsce szyfrowanego telegramu ze stanowiskiem Rady Ministrów zablokowała te zmiany. Doraźnie zawiązana koalicja doprowadziła do upadku gabinetu Olszewskiego w nocy z 4 na 5 czerwca. Jan Olszewski podkreślił w wieczornym telewizyjnym orędziu do narodu: „Dawni współpracownicy komunistycznej policji politycznej mogą być zagrożeniem bezpieczeństwa dla wolnej Polski. Naród powinien wiedzieć, że nieprzypadkowo właśnie w chwili, kiedy możemy oderwać się ostatecznie od komunistycznych powiązań, stawia się nagły wniosek o odwołanie rządu”.

Wkrótce objął kierownictwo nowo powołanej partii – Ruchu dla Rzeczypospolitej. Dwukrotnie jeszcze uzyskał mandat posła – III i IV kadencji (1997-2005). Uczestniczył w pracach Społecznej Komisji Konstytucyjnej, współtworzył Obywatelski Projekt Konstytucji RP z 1994 r. Kandydował w wyborach prezydenckich z 1995 r., uzyskując niespełna siedem procent głosów poparcia. W tymże roku został założycielem i przewodniczącym Ruchu Odbudowy Polski. Od 2006 do 2010 r. był doradcą prezydenta Lecha Kaczyńskiego. Działał na rzecz likwidacji Wojskowych Służb Informacyjnych – struktury wywiadu i kontrwywiadu wywodzącej się z komunistycznego wojskowego aparatu bezpieczeństwa i pełnego uwolnienia państwa spod rosyjskich wpływów.

Po 1992 r. – przez niemal dwie dekady – wciąż koncentrował swoje wysiłki na budowie niepodległej Rzeczypospolitej… Został odznaczony 3 maja 2009 r. Orderem Orła Białego przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego. O Janie Olszewskim powiedział Antoni Macierewicz w przemowie wygłoszonej w trakcie Mszy św. pogrzebowej w archikatedrze św. Jana Chrzciciela w Warszawie:



Justyna Błażejowska – historyk, doktor nauk humanistycznych, pracownik Biura Badań Historycznych IPN. Autorka książek: Papierowa rewolucja. Z dziejów drugiego obiegu wydawniczego w Polsce 1976–1989/1990 (2010); Harcerską drogą do niepodległości. Od „Czarnej Jedynki” do Komitetu Obrony Robotników. Nieznana historia KOR-u i KSS „KOR” (2016); Ta historia wciąż trwa. Wspomnienia Jana Olszewskiego (2019) i in.