Artykuły
PRL 1944–1989
II Rzeczpospolita 1918-1939
II wojna światowa 1939-1945
Społeczeństwo
Cywilizacja
Nauczyciele
Dorośli
Licealiści
Studenci
Jak zniszczono Kresy
czas czytania:
Są takie obszary, które w świadomości zbiorowej budzą tęsknoty i sentymenty. Dla większości Polaków takim terenem są Kresy – ze względów historycznych i kulturowych, a w części wciąż więzów rodzinnych.
Trudnego, wręcz – jak w epilogu sama przyznaje – niewykonalnego w pełni zadania podjęła się Kate Brown, prowadząc długotrwałe badania w postsowieckich archiwach i odbywając długie podróże po samych Kresach oraz śladami deportacji i wywózek mieszkańców tych ziem w XX wieku. Amerykanka usiłująca zrozumieć historię wzlotu i upadku tego wielokulturowego obszaru na rubieżach Rzeczypospolitej, w książce „Kresy. Biografia krainy, której nie ma” zebrała bogatą dokumentację i podjęła próbę naukowego, zobiektywizowanego opisu i interpretacji problemu. Książka, interesująca w opisie i narracji, pozostawia jednak wiele pustych kart. Mimo dociekliwości autorki, brak w niej odpowiedzi na wiele pytań, które sama stawia.
Autorka stara się z dystansem naukowym prześledzić losy Polaków, Niemców, Żydów i Ukraińców zamieszkujących te tereny od początku wieku XX aż do jego końca. Zwraca też uwagę na przyporządkowanie religijne tych czterech nacji, co także stanowi klucz do dalszych badań. Nie wgłębia się jednak w historyczne, kulturowe i mentalne uwarunkowania współistnienia tych nacji na Kresach i dość powierzchownie podchodzi do duchowości kresowian, owianych legendą duchów przodków i przywiązania bardziej do ziemi niż do uwarunkowań cywilizacyjnych. Próbuje co prawda, choć bez większego sukcesu, zrekonstruować mentalność społeczności poszczególnych osad i motywy ich dawnych i obecnych zachowań, zręby tożsamości, jednak to zadanie wydaje się tylko fragmentarycznie wykonalne. Świadczy to o trafności tytułu traktującego o krainie, której nie ma nie tylko na mapie. Potwierdza to także tezy o skuteczności programowego jej wyniszczenia tak przez Sowietów, jak przez – wychodząc z innych założeń – hitlerowskie Niemcy podczas drugiej wojny światowej.
Książka warta jest jednak uważnego i wnikliwego odczytania. Nie stanowi ona porażki, jak w konkluzji sugeruje autorka, jaką dla każdego badacza jest niepełne rozwikłanie tej złożonej problematyki.
Autorka stara się z dystansem naukowym prześledzić losy Polaków, Niemców, Żydów i Ukraińców zamieszkujących te tereny od początku wieku XX aż do jego końca. Zwraca też uwagę na przyporządkowanie religijne tych czterech nacji, co także stanowi klucz do dalszych badań. Nie wgłębia się jednak w historyczne, kulturowe i mentalne uwarunkowania współistnienia tych nacji na Kresach i dość powierzchownie podchodzi do duchowości kresowian, owianych legendą duchów przodków i przywiązania bardziej do ziemi niż do uwarunkowań cywilizacyjnych. Próbuje co prawda, choć bez większego sukcesu, zrekonstruować mentalność społeczności poszczególnych osad i motywy ich dawnych i obecnych zachowań, zręby tożsamości, jednak to zadanie wydaje się tylko fragmentarycznie wykonalne. Świadczy to o trafności tytułu traktującego o krainie, której nie ma nie tylko na mapie. Potwierdza to także tezy o skuteczności programowego jej wyniszczenia tak przez Sowietów, jak przez – wychodząc z innych założeń – hitlerowskie Niemcy podczas drugiej wojny światowej.
Książka warta jest jednak uważnego i wnikliwego odczytania. Nie stanowi ona porażki, jak w konkluzji sugeruje autorka, jaką dla każdego badacza jest niepełne rozwikłanie tej złożonej problematyki.
„Zacofanie” i bieda
Przełom XIX i XX wieku zastaje Kresy z największą gęstością zaludnieni – a jednocześnie najszerzej rozprzestrzenionym analfabetyzmem, biedą i największymi ograniczeniami rozwojowymi, będącymi konsekwencją wcześniejszych carskich ukazów. Na to nakładają się zniszczenia spowodowane pierwszą wojną światową i rosyjską wojną domową, a później wojną polsko-bolszewicką. W 1921 r. traktat ryski ustanowił granice, przecinające wpół obszar kresowy. Ta część, która znalazła się po stronie sowieckiej, z góry była skazana na fatalne potraktowanie. Powodów było wiele, a jako pierwszy podawano zacofanie tych terenów. „Zacofanie” stanowiło słowo klucz, a raczej wytrych, do dalszych posunięć wobec nieokiełznanej wielokulturowej i wielowyznaniowej ludności pogranicza, która dla planów sowieckich stanowiła element niepewny, a ze względu na panującą biedę także zbyt słaby jako fundament nowego państwa. Rozpoczęła się więc wieloetapowa akcja faktycznego unicestwienia krainy – pod hasłami wydobycia jej z zacofania, poprawy bytu mieszkańców, organizowania szkolnictwa, kultury itd.
Wieloetapowa akcja
Pierwszy etap zniszczeń nie budził jeszcze poważnych podejrzeń wśród mieszkańców – co najwyżej niepokoje w związku z nową organizacją życia, ale też obietnice poprawy, poszanowania narodowości i wyznania, a więc i nadzieję , że nowa formuła zbliży ludzi o podobnej tożsamości.
Dla uporządkowania i okiełznania kresowej społeczności, chcąc rozwikłać ich zachowania i poznać przydatność dla swych planów, Sowieci posługiwali się kryteriami narodowo-religijnymi, wykorzystując przy tym animozje między nacjami i wyznaniami. Wstępny projekt z początku lat dwudziestych zakładał zebranie danych statystycznych i zorganizowanie osad osobno dla Polaków, Niemców, Żydów, Ukraińców, uzasadniając to lepszymi możliwościami przygotowania szkół, ośrodków kultu i innego zaplecza dla poszczególnych mniejszości. Dane były jednak zmieniane, a niektórzy sami, ze względów koniunkturalnych lub religijnych, przyznawali się do innej niż własna nacji, nie zdając sobie sprawy, że działają niekiedy na zgubę własnej rodziny i przyszłości. Ponadto teren ten sprawiał wiele trudności funkcjonariuszom nowej władzy ze względu na kłopoty komunikacyjne, bagna i lasy, których jeszcze nie rozpoznano, a także niezrozumiałe dla władzy ludowej wierzenia i symbole, które były nicią porozumienia dla tubylców, a dla pomysłów komunistycznych kodem całkowicie niepojętym. Trzeba było kilku lat do wtłoczenia mieszkańców w nowe, narodowe ramy, potrzeba było wielu zdeterminowanych funkcjonariuszy, których pozbyto się dopiero w drugim etapie rewolucyjnych przemian. Największą pracę (agitacyjno-statystyczno-rachunkową) przy powstaniu Polskiego Rejonu Autonomicznego Marchlewsk, którego dotyczy większość dociekań autorki, wykonał Saulewicz, aresztowany wraz z końcem Marchlewszczyzny w 1935 r. i stracony w roku 1937.
Drugim, nieudanym etapem lat dwudziestych była agitacja antyreligijna, prowadzona zarówno bezpośrednio, przez wędrownych propagandzistów, jak i za pośrednictwem narzędzi, które miały torować drogę do dobrobytu, takich jak szkoła.
Trzeci etap to wielka transformacja 1928 r. – zerwanie z NEP-em i resztkami kapitalizmu. Wielka kolektywizacja, opisywana w książce, to jeden z najważniejszych pomysłów komunizmu, który okazał się także jednym z ważniejszych narzędzi terroru w Związku Radzieckim, choć skolektywizowane gospodarstwa miały być tylko wyższą formą rolnictwa, kształtowanego w fabrykę rolną.
Polacy, ale też inne nacje kresowe, dość długo stawiali opór kołchozowej rzeczywistości, dlatego, mimo szykan i biedy, więcej z nich zachowało życie w czasie wielkiego głodu na Ukrainie lat trzydziestych – tej samej, która przez wieki była spichlerzem Europy. Zapłacili za to okrutną cenę masowej zsyłki, nazywanej eufemistycznie przesiedleniem, do dalekiej, nieznanej krainy – Kazachstanu. Masowa deportacja na puste stepy zamieszkałe przez inne, koczownicze, nieokiełznane dotąd ludy Kazachów, nastąpiła w 1935 r. W tamten rejon deportowano także dużą grupę Niemców.
Pozbyto się w ten sposób niepewnych elementów z pogranicza i przystąpiono do nowej organizacji życia w stepach, gdzie Polacy zaczęli uprawę czego się tylko dało, by przetrwać, zaś Kazachowie mieli zaprzestać wędrówek ze swoim bydłem. Odtąd nikt już nie mógł być u siebie.
dr Małgorzata Bartyzel
Kate Brown, „Kresy. Biografia krainy, której nie ma: jak zniszczono wielokulturowe pogranicze”, tłum. Aleksandra Czwojdrak, Wydawnictwo UJ, Kraków 2013, s. 341.
Dla uporządkowania i okiełznania kresowej społeczności, chcąc rozwikłać ich zachowania i poznać przydatność dla swych planów, Sowieci posługiwali się kryteriami narodowo-religijnymi, wykorzystując przy tym animozje między nacjami i wyznaniami. Wstępny projekt z początku lat dwudziestych zakładał zebranie danych statystycznych i zorganizowanie osad osobno dla Polaków, Niemców, Żydów, Ukraińców, uzasadniając to lepszymi możliwościami przygotowania szkół, ośrodków kultu i innego zaplecza dla poszczególnych mniejszości. Dane były jednak zmieniane, a niektórzy sami, ze względów koniunkturalnych lub religijnych, przyznawali się do innej niż własna nacji, nie zdając sobie sprawy, że działają niekiedy na zgubę własnej rodziny i przyszłości. Ponadto teren ten sprawiał wiele trudności funkcjonariuszom nowej władzy ze względu na kłopoty komunikacyjne, bagna i lasy, których jeszcze nie rozpoznano, a także niezrozumiałe dla władzy ludowej wierzenia i symbole, które były nicią porozumienia dla tubylców, a dla pomysłów komunistycznych kodem całkowicie niepojętym. Trzeba było kilku lat do wtłoczenia mieszkańców w nowe, narodowe ramy, potrzeba było wielu zdeterminowanych funkcjonariuszy, których pozbyto się dopiero w drugim etapie rewolucyjnych przemian. Największą pracę (agitacyjno-statystyczno-rachunkową) przy powstaniu Polskiego Rejonu Autonomicznego Marchlewsk, którego dotyczy większość dociekań autorki, wykonał Saulewicz, aresztowany wraz z końcem Marchlewszczyzny w 1935 r. i stracony w roku 1937.
Drugim, nieudanym etapem lat dwudziestych była agitacja antyreligijna, prowadzona zarówno bezpośrednio, przez wędrownych propagandzistów, jak i za pośrednictwem narzędzi, które miały torować drogę do dobrobytu, takich jak szkoła.
Trzeci etap to wielka transformacja 1928 r. – zerwanie z NEP-em i resztkami kapitalizmu. Wielka kolektywizacja, opisywana w książce, to jeden z najważniejszych pomysłów komunizmu, który okazał się także jednym z ważniejszych narzędzi terroru w Związku Radzieckim, choć skolektywizowane gospodarstwa miały być tylko wyższą formą rolnictwa, kształtowanego w fabrykę rolną.
Polacy, ale też inne nacje kresowe, dość długo stawiali opór kołchozowej rzeczywistości, dlatego, mimo szykan i biedy, więcej z nich zachowało życie w czasie wielkiego głodu na Ukrainie lat trzydziestych – tej samej, która przez wieki była spichlerzem Europy. Zapłacili za to okrutną cenę masowej zsyłki, nazywanej eufemistycznie przesiedleniem, do dalekiej, nieznanej krainy – Kazachstanu. Masowa deportacja na puste stepy zamieszkałe przez inne, koczownicze, nieokiełznane dotąd ludy Kazachów, nastąpiła w 1935 r. W tamten rejon deportowano także dużą grupę Niemców.
Pozbyto się w ten sposób niepewnych elementów z pogranicza i przystąpiono do nowej organizacji życia w stepach, gdzie Polacy zaczęli uprawę czego się tylko dało, by przetrwać, zaś Kazachowie mieli zaprzestać wędrówek ze swoim bydłem. Odtąd nikt już nie mógł być u siebie.
dr Małgorzata Bartyzel
Kate Brown, „Kresy. Biografia krainy, której nie ma: jak zniszczono wielokulturowe pogranicze”, tłum. Aleksandra Czwojdrak, Wydawnictwo UJ, Kraków 2013, s. 341.
