Polska łamała tajemnice Rzeszy
czas czytania:
Rozmowa z prof. Jackiem Tebinką
II wojna światowa to czas bliskiej współpracy polsko-brytyjskiej i wspólnych zwycięstw w bitwie powietrznej o Anglię, Narvik czy Monte Cassino. To jednak nie wszystko. Duże znaczenie miały także kontakty służb specjalnych obu krajów. Mniej znane karty z historii współpracy polsko-brytyjskiej w tym okresie odsłania profesor Jacek Tebinka, kierownik Zakładu Myśli Politycznej i Historii Najnowszej w Instytucie Politologii na Uniwersytecie Gdańskim.
Natalia Pochroń: Kiedy mówimy o współpracy polsko-brytyjskiej z okresu II wojny światowej, na myśl przychodzi nam zwykle kwestia Polskich Sił Zbrojnych czy polskiego rządu na uchodźstwie. Tymczasem ta współpraca miała miejsce również na polu dywersji i sabotażu. Kiedy Polska znalazła się w kręgu zainteresowań brytyjskich służb specjalnych?
Prof. Jacek Tebinka: Tak naprawdę – już od chwili, gdy odrodziła się jako państwo, chociaż należy przyznać, że po roku 1920, kiedy Polska ukształtowała już swoje granice, to zainteresowanie znacząco spadło. Przełom nastąpił dopiero w marcu 1939 r., po ogłoszeniu przez Wielką Brytanię gwarancji bezpieczeństwa dla Polski. Brytyjczycy obawiali się, że kolejnym krokiem Niemców po zajęciu Czech i Moraw będzie agresja na Rumunię, a po niej również na Polskę. Ówczesny premier brytyjski Neville Chamberlain stworzył więc plan, by wciągnąć ją do gry dyplomatycznej, która polegałaby na otoczeniu III Rzeszy oraz stworzeniu „frontu wschodniego”, którego trzonem byłaby właśnie Polska. Trzeba jednak przy tym powiedzieć, że nie oznaczało to w żadnym wypadku chęci wciągania Polski do wojny, jak twierdził konserwatywny publicysta Stanisław Cat-Mackiewicz i rozgłosiła to później propaganda komunistyczna. Przeciwnie, Brytyjczycy chcieli jej zapobiec, „zaszachować” Hitlera potencjalną wojną na dwa fronty. Od tego też pomysłu zaczęła się współpraca polskich i brytyjskich służb specjalnych.
Prof. Jacek Tebinka: Tak naprawdę – już od chwili, gdy odrodziła się jako państwo, chociaż należy przyznać, że po roku 1920, kiedy Polska ukształtowała już swoje granice, to zainteresowanie znacząco spadło. Przełom nastąpił dopiero w marcu 1939 r., po ogłoszeniu przez Wielką Brytanię gwarancji bezpieczeństwa dla Polski. Brytyjczycy obawiali się, że kolejnym krokiem Niemców po zajęciu Czech i Moraw będzie agresja na Rumunię, a po niej również na Polskę. Ówczesny premier brytyjski Neville Chamberlain stworzył więc plan, by wciągnąć ją do gry dyplomatycznej, która polegałaby na otoczeniu III Rzeszy oraz stworzeniu „frontu wschodniego”, którego trzonem byłaby właśnie Polska. Trzeba jednak przy tym powiedzieć, że nie oznaczało to w żadnym wypadku chęci wciągania Polski do wojny, jak twierdził konserwatywny publicysta Stanisław Cat-Mackiewicz i rozgłosiła to później propaganda komunistyczna. Przeciwnie, Brytyjczycy chcieli jej zapobiec, „zaszachować” Hitlera potencjalną wojną na dwa fronty. Od tego też pomysłu zaczęła się współpraca polskich i brytyjskich służb specjalnych.
Jak ona przebiegała?
Kontakty wywiadowcze między polskim służbami specjalnymi, reprezentowanymi przez Oddział II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, a Secret Intelligence Service, czyli brytyjskim wywiadem cywilnym, zostały nawiązane jeszcze przed 1939 r. Nie były one jednak wówczas w żaden sposób zinstytucjonalizowane, sprowadzały się głównie do sporadycznej wymiany informacji dotyczących Związku Sowieckiego, w mniejszym stopniu także III Rzeszy. Sytuacja zmieniła się w marcu 1939 r. Wówczas współpraca ta nabrała zupełnie nowej dynamiki. Przebiegała ona głównie na dwóch płaszczyznach.
Jedną z nich, stosunkowo mało znaną, była współpraca w dziedzinie operacji specjalnych między Oddziałem II a Military Intelligence Research. W ramach tej współpracy Polacy i Brytyjczycy wymieniali się m.in. informacjami dotyczącymi sprzętu niemieckiego czy planami działań w zakresie sabotażu i dywersji w przypadku agresji niemieckiej. Działania w tym obszarze kontynuowano po klęsce Polski w kampanii wrześniowej i przyniosły one znaczące efekty. Warto tutaj wspomnieć chociażby o wsparciu, jakiego Brytyjczycy udzielili Armii Krajowej – czy to w postaci przerzuconych pieniędzy i sprzętu wojskowego, czy szkolenia cichociemnych. Natomiast drugą płaszczyzną współpracy, znacznie bardziej znaną, choć początkowo dla strony brytyjskiej dość niespodziewaną, była kryptologia.
W dwudziestoleciu międzywojennym przodującą rolę w kryptologii odgrywali Brytyjczycy, ale to właśnie Polakom udało się złamać szyfr Enigmy. Dlaczego? W jakich okolicznościach do tego doszło?
Rzeczywiście, pod względem potencjału intelektualnego Brytyjczycy byli wiodącą siłą w kryptologii. Tyle tylko, że swoje wysiłki skupiali oni głównie na szyfrach dyplomatycznych, nie byli w stanie poradzić sobie z niemiecką wojskową maszyną szyfrującą. Temu zadaniu podołało natomiast trzech Polaków – Marian Rejewski, Henryk Zygalski i Jerzy Różycki. Tym, co pozwoliło im zyskać przewagę nad Brytyjczykami i Francuzami i – skrótowo mówiąc – złamać Enigmę, było odwołanie się do zasad kombinatoryki mechanicznej, niestosowanej dotąd w kryptologii. Dzięki niej Rejewskiemu udało się odkryć teoretyczne zasady działania niemieckiej maszyny szyfrującej, a następnie opracować metody odtwarzania kluczy szyfrowania depesz. Dzięki temu do końca 1933 r. polscy kryptolodzy wypracowali metodę stałego czytania niemieckich depesz, a w połowie 1934 r. dysponowali już kilkunastoma egzemplarzami replik Enigmy.
Brzmi to, z perspektywy kilkudziesięciu lat, jako łatwy sukces. Proszę jednak pamiętać, że Niemcy stale wprowadzali zmiany w swoim systemie szyfrowania, co sprawiało, że dotychczasowe ustalenia traciły wszelką wartość! To też wymagało nieustannej pracy nad ponownym łamaniem szyfrów. Z pewnością nie było to łatwe, niemniej te wszystkie wysiłki sprawiły, że Polacy jako jedyni na świecie byli wówczas w stanie czytać szyfrowane maszynowo niemieckie depesze. Był to sukces na skalę międzynarodową. Ta sztuka nie udała się ani brytyjskiemu, ani francuskiemu wywiadowi.
W pewnym momencie Polacy postanowili podzielić się swoim odkryciem z sojusznikami.
Tak, z czasem łamanie Enigmy zaczęło bowiem przerastać stronę polską – przede wszystkim finansowo. Kiedy w polskim Sztabie Głównym zorientowano się, że prawdopodobnie zabraknie czasu na wykonanie odpowiedniej liczby „bomb” i „płacht” przed ewentualnym atakiem Niemiec, podjęto decyzję o tym, by podzielić się wiedzą na temat Enigmy z zachodnimi sojusznikami. Doszło do tego na spotkaniu przedstawicieli brytyjskiego, francuskiego i polskiego wywiadu, które odbyło się 25 lipca 1939 na konferencji w Pyrach pod Warszawą. Chociaż minęło sporo czasu, zanim władze brytyjskie zdecydowały się przyznać priorytet działalności wywiadowczej, brytyjscy kryptolodzy zdawali sobie sprawę z ogromnej wagi informacji, które uzyskali od Polaków. Niewątpliwie okazały się one bardzo ważne z punktu widzenia prowadzenia wojny wywiadowczej w czasie II wojny światowej. Niestety, współpraca w tym obszarze nie była w stanie zapobiec niemieckiej agresji i klęsce, jaką ponieśliśmy we wrześniu 1939.
Szacuje się, że w przededniu wybuchu II wojny światowej polski wywiad posiadał 80-90% rozeznania rozmieszczenia jednostek Wehrmachtu nad polsko-niemiecką granicą. Czy wiedza ta pomogła w obronie przed agresją niemiecką?
To rozeznanie rzeczywiście był duże, ale niepełne, a to dlatego, że część jednostek niemieckich została przerzucona nad granicę z Polską w ostatniej chwili. Nagle zmieniono też datę agresji niemieckiej. Zgodnie z pierwotnymi planami miała ona nastąpić już 26 sierpnia. Na skutek odmowy Włoch przystąpienia do wojny, jak i zawarcia sojuszu polsko-brytyjskiego, atak został przesunięty o tydzień. Dodatkowym problemem była polska koncepcja obrony wzdłuż granic, co w obliczu panowania Niemców w powietrzu i dużej mobilności armii niemieckiej okazało się całkowicie nieskuteczne. Tak więc nienajgorsze rozeznanie niemieckiego rozmieszczenia i potencjału we wrześniu 1939 r. na niewiele się zdało.
Jak w kolejnych miesiącach wojny wyglądała współpraca kryptologiczna między Polakami a Francuzami i Brytyjczykami? Wydaje się, że ci ostatni początkowo dość sceptycznie podchodzili do współpracy z polskimi kryptologami.
Nie do końca. Brytyjczycy zdawali sobie sprawę z potencjału polskich kryptologów. W odtajnionej przed kilkoma lat dokumentacji administracyjnej Rządowej Szkoły Kodów i Szyfrów (Government Code and Cypher School) z czasu II wojny światowej znalazła się depesza skierowana do Paryża. Okazuje się, że Brytyjczycy już na przełomie 1939 i 1940 roku starali się ściągnąć polskich ekspertów do Bletchley Park – miejsca stanowiącego ówcześnie siedzibę brytyjskich kryptologów. Władze francuskie oczywiście się na to nie zgodziły. Polscy kryptolodzy umieszczeni zostali we francuskim ośrodku o kryptonimie „Bruno”, gdzie razem z kryptologami francuskimi i hiszpańskimi zajmowali się łamaniem szyfrów. Wyzwanie okazało się jednak szybkie przekazywanie informacji alianckiemu dowództwu. Brak takiej „gorącej linii” sprawił, że część pozyskanej przez kryptologów wiedzy nie znalazła zastosowania na płaszczyźnie militarnej wiosną 1940 r
Przyniosła jednak aliantom wiedzę o sytuacji w okupowanej Polsce.
Tak, tutaj ciekawym wątkiem jest okres od jesieni 1940 do jesieni 1942, kiedy grupa polskich kryptologów działała w tajnym ośrodku Cadix na południu Francji. Polacy odczytywali wówczas meldunki nie tylko Wehrmachtu, ale także SS Polizei, które nie były szyfrowane za pomocą Enigmy. Dzięki temu zdobyli sporo informacji na temat zagłady ludności na ziemiach okupowanej Polski i Związku Sowieckiego– oddziały niemieckie Einsatzgruppen systematycznie meldowały bowiem do Berlina drogą radiową o ilości zabitych Żydów, komunistów i „bandytów”. Pozyskiwane w ten sposób informacje przekazywane były następnie dowództwu alianckiemu do Londynu. Co przy tym ciekawe, wywiad brytyjski również odczytywał te meldunki i posiadał informacje o zbrodniach dokonywanych w okupowanej Polsce. Nie zrobiono z nich jednak żadnego pożytku. Brytyjczycy walczyli wówczas o przetrwanie, wiadomości z Polski nie miały dla nich większego znaczenia. Co więcej, jedyną drogą do przerwania ludobójstwa było pokonanie Trzeciej Rzeszy i jej sojuszników.
Działalność polskich kryptologów we Francji niepokoiła jednak Londyn. Nic dziwnego: grupa Polaków, którzy znali jedną z największych tajemnic wojny, działała we Franci Vichy, czyli na terytorium pod kontrolą III Rzeszy! Wykrycie przez Berlin ich działalności miałoby katastrofalne konsekwencje. Takie ryzyko pojawiło się szczególnie jesienią 1942 r., kiedy to część polskich kryptologów została aresztowana przez Niemców. Na szczęście jednak nie udało im się wydobyć od Polaków informacji, które pozwoliłyby zorientować się, że alianci systematycznie łamią Enigmę
Wiele osób krytykuje dzisiaj generała Władysława Sikorskiego o to, że nie wykorzystał wystarczająco sukcesów Polaków – zarówno na płaszczyźnie wywiadowczej, jak i militarnej – do tego, aby wynegocjować więcej dla Polski. Czy słusznie?
Generał Sikorski jest dziś niedoceniany, a jego wkład w działania aliantów podczas II wojny światowej często się podważa lub marginalizuje. Zupełnie niesłusznie. Mimo że nie zasłużył się zwycięstwami na polu walki, niemało zdziałał w obszarze dyplomacji. Jednym z jej największych osiągnięć była w dużej mierze udana walka na arenie międzynarodowej o to, żeby nie dopuścić do uznania układu niemiecko-sowieckiego i usankcjonowania rozbioru Polski. Oprócz utrzymania stosunków dyplomatycznych z wieloma państwami, Polakom udało się otworzyć nowe placówki, szczególnie w Ameryce Łacińskiej. To wszystko miało wymiar nie tylko symboliczny, ale i praktyczny, wyrażający się roztaczaniem opieki nad polskimi uchodźcami. Imponująca jest tu skala, jakiej polska dyplomacja udzieliła ludności pochodzenia żydowskiego. To jedna z najpiękniejszych, lecz niestety nieznanych kart polskiej dyplomacji z czasów II wojny światowej przypomniana ostatnio w specjalnym tomie Polskich Dokumentów Dyplomatycznych.
Dużym sukcesem Sikorskiego było również ułożenie relacji z ZSRR. Moim zdaniem osiągnął najwięcej, ile wówczas się dało. Najbardziej sporną kwestią była sprawa granicy ryskiej: wiele osób zarzucało mu, że nie doprowadził do jej uznania przez Moskwę. W moim przekonaniu nie było na to żadnych szans. Przeciwnicy Sikorskiego sądzili, że Rosja będzie bardziej skłonna do negocjacji, gdy jak poniesie porażki militarne. Jak się okazało jednak – z tych porażek zdołała się podnieść i przejść do kontrofensywy.
A krytyka układu Sikorski–Majski? Użyte w nim sformułowanie o „amnestii dla Polski” więźniów budzi chyba najwięcej kontrowersji, jeśli chodzi o działalność Sikorskiego.
Moim zdaniem również niesłusznie. Pośrednikiem w negocjacjach tego układu byli Brytyjczycy i wbrew różnym, powielanym później mitom, nie naciskali oni na generała Sikorskiego, by poszedł na ustępstwo, godząc się na takie sformułowanie. Sam gotów był na nie przystać i wbrew pozorom było to najlepsze rozwiązanie. Oczywiście, z punktu widzenia legalistycznego budzi ono wątpliwości - dla nas ludzie uwięzieni przez Rosjan byli niewinni. Ale dla Sikorskiego górę wzięły względy praktyczne. Zawarcie tego układu było korzystne chociażby z tego względu, że ambasada polska zyskała podstawę prawną, by upominać się o uwolnienie polskich obywateli. Należy zwrócić też uwagę na to, że nigdy wcześniej nie zdarzyło się, żeby Rosjanie wypuścili z Archipelagu Gułag tak dużą liczbę więźniów. Było to czymś niespotykanym przed 1953 r. Stalin poszedł na daleko idące ustępstwa, co spowodowane było sytuacją militarną i szukaniem nowych sojuszników po ataku III Rzeszy.
Sikorski kierował się więc względami pragmatycznymi, które - niezależnie od kwestii nazewnictwa - pozwoliły przywrócić wolność wielu Polakom. Jego podejście okazało się mniej trafne w 1943 r., po zerwaniu przez ZSRR stosunków dyplomatycznych z rządem polskim. Sikorski był przekonany, że Moskwa, mimo sukcesów militarnych, nie odegra większej roli w wyzwoleniu Polski. Nie doczekał już jednak fiaska swoich kalkulacji - w nocy z 4 na 5 lipca 1943 r. zginął w katastrofie lotniczej w Gibraltarze.
Temat tej katastrofy oraz śmieci generała Władysława Sikorskiego po dziś wzbudza wiele niejasności i jeszcze więcej kontrowersji. Co możemy na pewno powiedzieć na ten temat?
Śmierć przywódców w katastrofach zwykle rodzi wiele najróżniejszych opowieści i teorii spiskowych, często pozbawionych podstaw. Podobnie było ze sprawą śmierci generała Sikorskiego. W tym przypadku źródłem wszelkich teorii spiskowych, później jedynie różnie modyfikowanych, był Joseph Goebbels. Na jego polecenie propaganda hitlerowska stworzyła narrację, wedle której za śmierć Sikorskiego odpowiadali sowieccy agenci działający na polecenie Churchilla, który to chciał pozbyć się niewygodnego generała, będącego dlań przeszkodą w utrzymaniu dobrych relacjach brytyjsko-sowieckich.
Teoria taka, przy ograniczonym wówczas dostępie do informacji, miała duże szanse oddziaływania, szczególnie, że tak naprawdę nie udało się ustalić technicznych przyczyn tej tragedii. Dla zbadania jej okoliczności Brytyjczycy powołali specjalną komisję śledczą, która wprawdzie stwierdziła, że do żadnego sabotażu nie doszło, ale jednocześnie nie była w stanie wyjaśnić, co było przyczyną zablokowania sterów i katastrofy lotniczej. Jej niejasne okoliczności budzą wiele kontrowersji po dzień dzisiejszy.
Jak doświadczenia wojennej współpracy polsko-brytyjskiej przekładają się na współczesne stosunki między tymi krajami?
Doświadczenia te wpływają na współczesne stosunki polsko-brytyjskie w niewielkim stopniu, a to z tej przyczyny, że historia Polski jest w Wielkiej Brytanii raczej mało znana. Z kolei u Polaków funkcjonuje wiele mitów, ciągle żywych, a dziś dodatkowo podsycanych przez media społecznościowe, które niestety ułatwiają powielanie stereotypów bez jakiegokolwiek krytycznego komentarza.
Jeden z nich głosi, że Brytyjczycy wciągnęli Polskę do wojny po to, by zyskać na czasie. Kolejny dotyczy wspomnianej wcześniej śmierci Sikorskiego i przekonania, że Brytyjczycy ukrywają informacje w tej sprawie. Do tego dochodzi narracja o zdradzie Polski przez Wielką Brytanię i USA w Jałcie. To daleko idące uproszczenie. Mało kto ma czas i chęci, żeby dowiedzieć się na ten temat czegoś więcej. Tymczasem lektura dokumentacji dyplomatycznej z tego okresu pokazuje, że sytuacja była o wiele bardziej skomplikowana i bez użycia siły zbrojnej odsunięcie perspektywy dominacji ZSRR w Polsce było w zasadzie niemożliwe. Ciekawe przy tym, że Churchill rozważał wiosną 1945 r. takie posunięcie. Było to jednak kompletnie nierealne, nie było wówczas woli politycznej do tego, by prowadzić nową wojnę, tylko po to, by wyzwolić państwa Europy Środkowo-Wschodniej spod sowieckiej dominacji.
Rozmawiała Natalia Pochroń
Kontakty wywiadowcze między polskim służbami specjalnymi, reprezentowanymi przez Oddział II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, a Secret Intelligence Service, czyli brytyjskim wywiadem cywilnym, zostały nawiązane jeszcze przed 1939 r. Nie były one jednak wówczas w żaden sposób zinstytucjonalizowane, sprowadzały się głównie do sporadycznej wymiany informacji dotyczących Związku Sowieckiego, w mniejszym stopniu także III Rzeszy. Sytuacja zmieniła się w marcu 1939 r. Wówczas współpraca ta nabrała zupełnie nowej dynamiki. Przebiegała ona głównie na dwóch płaszczyznach.
Jedną z nich, stosunkowo mało znaną, była współpraca w dziedzinie operacji specjalnych między Oddziałem II a Military Intelligence Research. W ramach tej współpracy Polacy i Brytyjczycy wymieniali się m.in. informacjami dotyczącymi sprzętu niemieckiego czy planami działań w zakresie sabotażu i dywersji w przypadku agresji niemieckiej. Działania w tym obszarze kontynuowano po klęsce Polski w kampanii wrześniowej i przyniosły one znaczące efekty. Warto tutaj wspomnieć chociażby o wsparciu, jakiego Brytyjczycy udzielili Armii Krajowej – czy to w postaci przerzuconych pieniędzy i sprzętu wojskowego, czy szkolenia cichociemnych. Natomiast drugą płaszczyzną współpracy, znacznie bardziej znaną, choć początkowo dla strony brytyjskiej dość niespodziewaną, była kryptologia.
W dwudziestoleciu międzywojennym przodującą rolę w kryptologii odgrywali Brytyjczycy, ale to właśnie Polakom udało się złamać szyfr Enigmy. Dlaczego? W jakich okolicznościach do tego doszło?
Rzeczywiście, pod względem potencjału intelektualnego Brytyjczycy byli wiodącą siłą w kryptologii. Tyle tylko, że swoje wysiłki skupiali oni głównie na szyfrach dyplomatycznych, nie byli w stanie poradzić sobie z niemiecką wojskową maszyną szyfrującą. Temu zadaniu podołało natomiast trzech Polaków – Marian Rejewski, Henryk Zygalski i Jerzy Różycki. Tym, co pozwoliło im zyskać przewagę nad Brytyjczykami i Francuzami i – skrótowo mówiąc – złamać Enigmę, było odwołanie się do zasad kombinatoryki mechanicznej, niestosowanej dotąd w kryptologii. Dzięki niej Rejewskiemu udało się odkryć teoretyczne zasady działania niemieckiej maszyny szyfrującej, a następnie opracować metody odtwarzania kluczy szyfrowania depesz. Dzięki temu do końca 1933 r. polscy kryptolodzy wypracowali metodę stałego czytania niemieckich depesz, a w połowie 1934 r. dysponowali już kilkunastoma egzemplarzami replik Enigmy.
Brzmi to, z perspektywy kilkudziesięciu lat, jako łatwy sukces. Proszę jednak pamiętać, że Niemcy stale wprowadzali zmiany w swoim systemie szyfrowania, co sprawiało, że dotychczasowe ustalenia traciły wszelką wartość! To też wymagało nieustannej pracy nad ponownym łamaniem szyfrów. Z pewnością nie było to łatwe, niemniej te wszystkie wysiłki sprawiły, że Polacy jako jedyni na świecie byli wówczas w stanie czytać szyfrowane maszynowo niemieckie depesze. Był to sukces na skalę międzynarodową. Ta sztuka nie udała się ani brytyjskiemu, ani francuskiemu wywiadowi.
W pewnym momencie Polacy postanowili podzielić się swoim odkryciem z sojusznikami.
Tak, z czasem łamanie Enigmy zaczęło bowiem przerastać stronę polską – przede wszystkim finansowo. Kiedy w polskim Sztabie Głównym zorientowano się, że prawdopodobnie zabraknie czasu na wykonanie odpowiedniej liczby „bomb” i „płacht” przed ewentualnym atakiem Niemiec, podjęto decyzję o tym, by podzielić się wiedzą na temat Enigmy z zachodnimi sojusznikami. Doszło do tego na spotkaniu przedstawicieli brytyjskiego, francuskiego i polskiego wywiadu, które odbyło się 25 lipca 1939 na konferencji w Pyrach pod Warszawą. Chociaż minęło sporo czasu, zanim władze brytyjskie zdecydowały się przyznać priorytet działalności wywiadowczej, brytyjscy kryptolodzy zdawali sobie sprawę z ogromnej wagi informacji, które uzyskali od Polaków. Niewątpliwie okazały się one bardzo ważne z punktu widzenia prowadzenia wojny wywiadowczej w czasie II wojny światowej. Niestety, współpraca w tym obszarze nie była w stanie zapobiec niemieckiej agresji i klęsce, jaką ponieśliśmy we wrześniu 1939.
Szacuje się, że w przededniu wybuchu II wojny światowej polski wywiad posiadał 80-90% rozeznania rozmieszczenia jednostek Wehrmachtu nad polsko-niemiecką granicą. Czy wiedza ta pomogła w obronie przed agresją niemiecką?
To rozeznanie rzeczywiście był duże, ale niepełne, a to dlatego, że część jednostek niemieckich została przerzucona nad granicę z Polską w ostatniej chwili. Nagle zmieniono też datę agresji niemieckiej. Zgodnie z pierwotnymi planami miała ona nastąpić już 26 sierpnia. Na skutek odmowy Włoch przystąpienia do wojny, jak i zawarcia sojuszu polsko-brytyjskiego, atak został przesunięty o tydzień. Dodatkowym problemem była polska koncepcja obrony wzdłuż granic, co w obliczu panowania Niemców w powietrzu i dużej mobilności armii niemieckiej okazało się całkowicie nieskuteczne. Tak więc nienajgorsze rozeznanie niemieckiego rozmieszczenia i potencjału we wrześniu 1939 r. na niewiele się zdało.
Jak w kolejnych miesiącach wojny wyglądała współpraca kryptologiczna między Polakami a Francuzami i Brytyjczykami? Wydaje się, że ci ostatni początkowo dość sceptycznie podchodzili do współpracy z polskimi kryptologami.
Nie do końca. Brytyjczycy zdawali sobie sprawę z potencjału polskich kryptologów. W odtajnionej przed kilkoma lat dokumentacji administracyjnej Rządowej Szkoły Kodów i Szyfrów (Government Code and Cypher School) z czasu II wojny światowej znalazła się depesza skierowana do Paryża. Okazuje się, że Brytyjczycy już na przełomie 1939 i 1940 roku starali się ściągnąć polskich ekspertów do Bletchley Park – miejsca stanowiącego ówcześnie siedzibę brytyjskich kryptologów. Władze francuskie oczywiście się na to nie zgodziły. Polscy kryptolodzy umieszczeni zostali we francuskim ośrodku o kryptonimie „Bruno”, gdzie razem z kryptologami francuskimi i hiszpańskimi zajmowali się łamaniem szyfrów. Wyzwanie okazało się jednak szybkie przekazywanie informacji alianckiemu dowództwu. Brak takiej „gorącej linii” sprawił, że część pozyskanej przez kryptologów wiedzy nie znalazła zastosowania na płaszczyźnie militarnej wiosną 1940 r
Przyniosła jednak aliantom wiedzę o sytuacji w okupowanej Polsce.
Tak, tutaj ciekawym wątkiem jest okres od jesieni 1940 do jesieni 1942, kiedy grupa polskich kryptologów działała w tajnym ośrodku Cadix na południu Francji. Polacy odczytywali wówczas meldunki nie tylko Wehrmachtu, ale także SS Polizei, które nie były szyfrowane za pomocą Enigmy. Dzięki temu zdobyli sporo informacji na temat zagłady ludności na ziemiach okupowanej Polski i Związku Sowieckiego– oddziały niemieckie Einsatzgruppen systematycznie meldowały bowiem do Berlina drogą radiową o ilości zabitych Żydów, komunistów i „bandytów”. Pozyskiwane w ten sposób informacje przekazywane były następnie dowództwu alianckiemu do Londynu. Co przy tym ciekawe, wywiad brytyjski również odczytywał te meldunki i posiadał informacje o zbrodniach dokonywanych w okupowanej Polsce. Nie zrobiono z nich jednak żadnego pożytku. Brytyjczycy walczyli wówczas o przetrwanie, wiadomości z Polski nie miały dla nich większego znaczenia. Co więcej, jedyną drogą do przerwania ludobójstwa było pokonanie Trzeciej Rzeszy i jej sojuszników.
Działalność polskich kryptologów we Francji niepokoiła jednak Londyn. Nic dziwnego: grupa Polaków, którzy znali jedną z największych tajemnic wojny, działała we Franci Vichy, czyli na terytorium pod kontrolą III Rzeszy! Wykrycie przez Berlin ich działalności miałoby katastrofalne konsekwencje. Takie ryzyko pojawiło się szczególnie jesienią 1942 r., kiedy to część polskich kryptologów została aresztowana przez Niemców. Na szczęście jednak nie udało im się wydobyć od Polaków informacji, które pozwoliłyby zorientować się, że alianci systematycznie łamią Enigmę
Wiele osób krytykuje dzisiaj generała Władysława Sikorskiego o to, że nie wykorzystał wystarczająco sukcesów Polaków – zarówno na płaszczyźnie wywiadowczej, jak i militarnej – do tego, aby wynegocjować więcej dla Polski. Czy słusznie?
Generał Sikorski jest dziś niedoceniany, a jego wkład w działania aliantów podczas II wojny światowej często się podważa lub marginalizuje. Zupełnie niesłusznie. Mimo że nie zasłużył się zwycięstwami na polu walki, niemało zdziałał w obszarze dyplomacji. Jednym z jej największych osiągnięć była w dużej mierze udana walka na arenie międzynarodowej o to, żeby nie dopuścić do uznania układu niemiecko-sowieckiego i usankcjonowania rozbioru Polski. Oprócz utrzymania stosunków dyplomatycznych z wieloma państwami, Polakom udało się otworzyć nowe placówki, szczególnie w Ameryce Łacińskiej. To wszystko miało wymiar nie tylko symboliczny, ale i praktyczny, wyrażający się roztaczaniem opieki nad polskimi uchodźcami. Imponująca jest tu skala, jakiej polska dyplomacja udzieliła ludności pochodzenia żydowskiego. To jedna z najpiękniejszych, lecz niestety nieznanych kart polskiej dyplomacji z czasów II wojny światowej przypomniana ostatnio w specjalnym tomie Polskich Dokumentów Dyplomatycznych.
Dużym sukcesem Sikorskiego było również ułożenie relacji z ZSRR. Moim zdaniem osiągnął najwięcej, ile wówczas się dało. Najbardziej sporną kwestią była sprawa granicy ryskiej: wiele osób zarzucało mu, że nie doprowadził do jej uznania przez Moskwę. W moim przekonaniu nie było na to żadnych szans. Przeciwnicy Sikorskiego sądzili, że Rosja będzie bardziej skłonna do negocjacji, gdy jak poniesie porażki militarne. Jak się okazało jednak – z tych porażek zdołała się podnieść i przejść do kontrofensywy.
A krytyka układu Sikorski–Majski? Użyte w nim sformułowanie o „amnestii dla Polski” więźniów budzi chyba najwięcej kontrowersji, jeśli chodzi o działalność Sikorskiego.
Moim zdaniem również niesłusznie. Pośrednikiem w negocjacjach tego układu byli Brytyjczycy i wbrew różnym, powielanym później mitom, nie naciskali oni na generała Sikorskiego, by poszedł na ustępstwo, godząc się na takie sformułowanie. Sam gotów był na nie przystać i wbrew pozorom było to najlepsze rozwiązanie. Oczywiście, z punktu widzenia legalistycznego budzi ono wątpliwości - dla nas ludzie uwięzieni przez Rosjan byli niewinni. Ale dla Sikorskiego górę wzięły względy praktyczne. Zawarcie tego układu było korzystne chociażby z tego względu, że ambasada polska zyskała podstawę prawną, by upominać się o uwolnienie polskich obywateli. Należy zwrócić też uwagę na to, że nigdy wcześniej nie zdarzyło się, żeby Rosjanie wypuścili z Archipelagu Gułag tak dużą liczbę więźniów. Było to czymś niespotykanym przed 1953 r. Stalin poszedł na daleko idące ustępstwa, co spowodowane było sytuacją militarną i szukaniem nowych sojuszników po ataku III Rzeszy.
Sikorski kierował się więc względami pragmatycznymi, które - niezależnie od kwestii nazewnictwa - pozwoliły przywrócić wolność wielu Polakom. Jego podejście okazało się mniej trafne w 1943 r., po zerwaniu przez ZSRR stosunków dyplomatycznych z rządem polskim. Sikorski był przekonany, że Moskwa, mimo sukcesów militarnych, nie odegra większej roli w wyzwoleniu Polski. Nie doczekał już jednak fiaska swoich kalkulacji - w nocy z 4 na 5 lipca 1943 r. zginął w katastrofie lotniczej w Gibraltarze.
Temat tej katastrofy oraz śmieci generała Władysława Sikorskiego po dziś wzbudza wiele niejasności i jeszcze więcej kontrowersji. Co możemy na pewno powiedzieć na ten temat?
Śmierć przywódców w katastrofach zwykle rodzi wiele najróżniejszych opowieści i teorii spiskowych, często pozbawionych podstaw. Podobnie było ze sprawą śmierci generała Sikorskiego. W tym przypadku źródłem wszelkich teorii spiskowych, później jedynie różnie modyfikowanych, był Joseph Goebbels. Na jego polecenie propaganda hitlerowska stworzyła narrację, wedle której za śmierć Sikorskiego odpowiadali sowieccy agenci działający na polecenie Churchilla, który to chciał pozbyć się niewygodnego generała, będącego dlań przeszkodą w utrzymaniu dobrych relacjach brytyjsko-sowieckich.
Teoria taka, przy ograniczonym wówczas dostępie do informacji, miała duże szanse oddziaływania, szczególnie, że tak naprawdę nie udało się ustalić technicznych przyczyn tej tragedii. Dla zbadania jej okoliczności Brytyjczycy powołali specjalną komisję śledczą, która wprawdzie stwierdziła, że do żadnego sabotażu nie doszło, ale jednocześnie nie była w stanie wyjaśnić, co było przyczyną zablokowania sterów i katastrofy lotniczej. Jej niejasne okoliczności budzą wiele kontrowersji po dzień dzisiejszy.
Jak doświadczenia wojennej współpracy polsko-brytyjskiej przekładają się na współczesne stosunki między tymi krajami?
Doświadczenia te wpływają na współczesne stosunki polsko-brytyjskie w niewielkim stopniu, a to z tej przyczyny, że historia Polski jest w Wielkiej Brytanii raczej mało znana. Z kolei u Polaków funkcjonuje wiele mitów, ciągle żywych, a dziś dodatkowo podsycanych przez media społecznościowe, które niestety ułatwiają powielanie stereotypów bez jakiegokolwiek krytycznego komentarza.
Jeden z nich głosi, że Brytyjczycy wciągnęli Polskę do wojny po to, by zyskać na czasie. Kolejny dotyczy wspomnianej wcześniej śmierci Sikorskiego i przekonania, że Brytyjczycy ukrywają informacje w tej sprawie. Do tego dochodzi narracja o zdradzie Polski przez Wielką Brytanię i USA w Jałcie. To daleko idące uproszczenie. Mało kto ma czas i chęci, żeby dowiedzieć się na ten temat czegoś więcej. Tymczasem lektura dokumentacji dyplomatycznej z tego okresu pokazuje, że sytuacja była o wiele bardziej skomplikowana i bez użycia siły zbrojnej odsunięcie perspektywy dominacji ZSRR w Polsce było w zasadzie niemożliwe. Ciekawe przy tym, że Churchill rozważał wiosną 1945 r. takie posunięcie. Było to jednak kompletnie nierealne, nie było wówczas woli politycznej do tego, by prowadzić nową wojnę, tylko po to, by wyzwolić państwa Europy Środkowo-Wschodniej spod sowieckiej dominacji.
Rozmawiała Natalia Pochroń