Historia pomnika Adama Mickiewicza
w Warszawie
czas czytania:
W Wigilię 1898 r. został odsłonięty pomnik Adama Mickiewicza w Warszawie. Pomysłodawcą pomnika był Henryk Hugon Wróblewski – dziennikarz „Gazety Radomskiej”. W ten sposób chciał upamiętnić setną rocznicę urodzin wieszcza.
Początkowo miała być to jedynie skromna marmurowa tablica umieszczona na ścianie archikatedry oraz zbiórka pieniędzy na stypendium imienia Adama Mickiewicza dla studentów uniwersytetu, poświęcających się studiom nad językiem lub literaturą polską. Pomysł Wróblewskiego spodobał się dziennikarzom „Kuriera Warszawskiego”, którzy zaapelowali o budowę pomnika w katedrze oraz nadanie jego imienia jednej z warszawskich ulic. Z kolei redaktorzy „Głosu” proponowali wystawienie Mickiewiczowi pomnika na jednym ze skwerów.
Gdy wiadomość o pomyśle dotarła do Henryka Sienkiewicza, ten w liście otwartym do Lucjana Wrotnowskiego napisał:
„Dowiaduję się, że Szanowny Pan stoisz na czele życzliwego mi grona osób, które zamierza zająć się obchodem rocznicy mojej dwudziestopięcioletniej pracy pisarskiej. Dziękuję wam całem sercem i pozostaję na zawsze wdzięcznym. Pozwólcie jednak powiedzieć sobie, że jest to czas Mickiewiczowski, w którym wszystkie nasze siły i środki powinniśmy poświęcić sprawie pomnika dla największego naszego poety. Jeśli będzie nam dano doprowadzić tę sprawę do szczęśliwego końca, będzie to zarazem najwyższą nagrodą mojej 25-letniej pracy na niwie literatury polskiej”.
Ale nie wszyscy byli zachwyceni pomysłem budowy pomnika Adamowi Mickiewiczowi. Bolesław Prus, który w jednej ze swoich „Kronik tygodniowych” napisał: „jaki ma cel wznoszenie pomnika poecie, którego każdy utwór jest i będzie piękniejszym od najudatniejszej rzeźby, a z pewnością przetrwa niejeden pomnik?...”.
24 lutego 1897 r. w domu Henryka Sienkiewicza odbyło się pierwsze spotkanie, którego celem było przedyskutowanie pomysłu budowy pomnika Mickiewicza. Zdecydowano wówczas, że należy poprosić władze miasta o pozwolenie na jego wzniesienie. Wybrano także miejsce, gdzie miałby stanąć przyszły monument, czyli skwer Konstantynowski [dziś skwer Adama Mickiewicza] na Krakowskim Przedmieściu. Trzy miesiące później namiestnik cara Mikołaja II Romanowa, generał-gubernator warszawski książę Aleksander Imeretyński, udzielił poparcia na wystawienie pomnika wielkiemu poecie. Wiadomo, że chodziło mu tylko o to, by zneutralizować rodzącą się patriotyczną konspirację w postaci PPS i Ligi Narodowej, „a w dalszej perspektywie – rezygnację Polaków z wszelkich form oporu przeciwko rusyfikacji”. Gdy Henryk Sienkiewicz miał w ręku pozytywną odpowiedź, rozpoczął zbiórkę pieniędzy, która dzięki hojności darczyńców, zakończyła się niezwykle szybko. Zawiązał się Komitet Budowy Pomnika, w skład którego weszli: doktor Karol Benni, hrabia Feliks Czacki, Wojciech Gerson, Ludwik Górski, Ludwik Jenike, Aleksander Kłobukowski, Leopold Kronenberg, Kazimierz Natanson, Henryk Sienkiewicz, Ludwik Szwede i Zygmunt Wasilewski. Jego prezesem urzędowym – na wyraźne żądanie generała-gubernatora – został lojalista książę Michał Radziwiłł. Komitet pracował bez wynagrodzenia w nieistniejącym dziś Pałacu Kronenberga w Warszawie [dziś w jego miejscu stoi Hotel Sofitel Victoria]. Z powodu braku czasu, nie został rozpisany konkurs na budowę pomnika. 8 maja 1897 r. komitet większością głosów wybrał neoklasycystyczny projekt Cypriana Godebskiego, który podczas swojej wizyty w Warszawie zaaprobował car Mikołaj II Romanow.
Posąg Mickiewicz był już gotowy 24 lipca 1897 r. Ponad czterometrową, brązową figurę wieszcza i górne ozdoby pomnika odlano w zakładzie Filipa Lippiego w Pistoi. Pozostałe brązowe ornamenty, które miały zostać zamontowane na dole pomnika, zostały wykonane w warszawskiej pracowni Braci Łopieńskich.
27 września ruszyły prace przy budowie monumentu. Najpierw ze skweru została usunięta fontanna, która obecnie stoi się na placu Bankowym przed Kinem Muranów. Wylewanie fundamentów zakończono na wiosnę 1898 r. 6 maja o godzinie 9:00, Komitet Budowy Pomnika złożył akt erekcyjny, zredagowany przy udziale Henryka Sienkiewicza. Cokół i kolumna na której stoi Mickiewicz zostały wykute z różowego i szarego granitu przywiezionego z kopalni Innocentego Pirovano w Baveno we włoskim Piemoncie. Za wybór materiałów budowlanych odpowiedzialny był Stanisław Witkiewicz. Taras i schody wykonane zostały z granitu pochodzącego z kopalni Szczeniawskiego w Gniewaniu na Podolu, a granitowa podstawa kraty z budulca ze Szląska Pruskiego. Kratę zaprojektował Zenon Chrzanowski, a wykuto ją pod kierunkiem p. Kraetchmara w firmie Stanisława Zielezińskiego.
W uroczystości odsłonięcia pomnika Mickiewicza mogło wziąć udział tylko 12 tysięcy osób. Na tyle bowiem zgodziły się carskie władze. Do wstępu na teren uroczystości upoważniały specjalne bilety. Polska Partia Socjalistyczna z Józefem Piłsudskim na czele wzywała do antyrządowej kontrmanifestacji. Ich zdaniem oficjalne obchody będą „ubliżaniem godność narodowej i obelgą dla pamięci Mickiewicza, gdyby społeczeństwo wzięło udział w takim obchodzie, jakim go chciał mieć rząd”. Natomiast Roman Dmowski i jego Liga Narodów nawoływali do wzięcia udziału w uroczystościach. „Nam zależy na tem, żeby obchód wypadł jak najuroczyściej, żeby jak najbardziej odpowiadał znaczeniu Mickiewicza dla narodu, rząd zaś chciałby, żeby dzień 24 grudnia przeszedł niepostrzeżenie”.
23 grudnia w archikatedrze warszawskiej odbyła się msza, która zapoczątkowała uroczystości odsłonięcia pomnika Adama Mickiewicza. Nazajutrz, dokładnie w 100. rocznicę urodzin wieszcza, na Krakowskim Przedmieściu zaczęły się gromadzić tłumy. Ulice wylotowe patrolowane były przez patrole kozackie, a okolic pomnika pilnowała policyjna straż. Na schodach postumentu stali goście honorowi, wśród nich Maria Gorecka – córka Adama Mickiewicza i twórca pomnika – Cyprian Godebski. Władzę carską reprezentowali: prezydent miasta – generał-major Mikołaj Bibikow i pułkownik Aleksander Lichaczow – oberpolicmajster miasta Warszawy.
Ceremonia odsłonięcia pomnika rozpoczęła się o godzinie 10:00 wykonaniem przez orkiestrę dętą opery warszawskiej modlitwy z IV aktu „Halki” Stanisława Moniuszki.
„[...] na odgłos dzwonka, spadła jedna część płótna, a jednocześnie – jakby na umówiony znak – obnażyły się wszystkie głowy, na całej przestrzeni od króla Zygmunta do Kopernika! Wszystkie serca zabiły żywiej, wszyscy stali z zapartym oddechem, ze wzrokiem utkwionym w pomnik, i ponad tym kilkunastotysięcznym tłumem zaległa taka cisza, że o niej pojęcia mieć nie mogą ci, co jej nie byli świadkami. Musiało być coś niezmiernie wymownego w tej ciszy, bo z wielu oczu popłynęły rzęsiste łzy, bo ją pod koniec zakłóciły niepowstrzymane łkania” – wspominał uroczystość Ferdynand Hoesick.
Pomnik został poświęcony przez arcybiskupa warszawskiego Wincentego Chościak-Popiela, który następnie pobłogosławił zebranych gości. Uroczystość zakończyło wykonanie przez orkiestrę poloneza z „Halki” Moniuszki. Całość trwała około piętnastu minut i zdaniem obecnych na Krakowskim Przedmieściu osób, bardziej przypominała pogrzeb niż radosne święto.
Po upadku Powstania Warszawskiego pomnik Adama Mickiewicza został przez Niemców zdemontowany i pocięty na części. Głowa wieszcza [dziś znajduje się w Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie] i fragment torsu, leżały wśród zgliszcz. Tablica z napisem „Adamowi Mickiewiczowi – Rodacy 1898” oraz plakieta z datą urodzenia i śmierci poety, znalezione zostały na terenie Zakładów Mechanicznych Lilpop, Rau i Loewenstein na Woli. Natomiast kandelabry znajdowała się w piwnicach elektrowni na Powiślu.
Po wojnie podjęta została decyzja o odbudowie pomnika. I znów ogłoszono zbiórkę pieniędzy na ten cel. Jan Szczepkowski zrekonstruował rzeźbę głównie na podstawie metrowego modelu wykonanego przez Cypriana Godebskiego, który przechowywany był w Muzeum Narodowym. Głowę wieszcza odlano z... przetopionej głowy Marszałka III Rzeszy Hermanna Göringa. Została ona znaleziona przez pracowników Głównego Urzędu Statystycznego w skrzyniach z aktami, które po wojnie przyjechały z Niemiec.
Jerzy Chojnacki, Edward Hoszowski i Józef Mazur odtworzyli ogrodzenie monumentu. Ostatecznie jednak nie był to ten sam pomnik, który przed wojną stał przy Krakowskim Przedmieściu. We frontową ścianę pomnika wmurowany został drugi akt erekcyjny. Co ważne – całkowite odtworzenie otoczenia monumentu nastąpiło dopiero 6 grudnia 1985 r., kiedy zamontowano żeliwne lampadery wyobrażające znicze. Wtedy nie było jeszcze wiadomo, że na podwórku kościoła seminaryjnego [Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Józefa Oblubieńca w Warszawie], znajdującego się tuż obok pomnika, leżą trzy z czterech ich oryginalnych podstaw.
Pomnik Adama Mickiewicza był gotowy już w 1949 r., ale oficjalnie odsłonięto go dopiero 28 stycznia 1950 r., na zwieńczenie obchodów Roku Mickiewiczowskiego. Uroczystościom, w których uczestniczyli: prezydent Bolesław Bierut, najwyżsi przedstawiciele KC PZPR, Sejmu, rządu i korpusu dyplomatycznego, przewodniczył Władysław Broniewski. „Odsłaniając dziś pomnik poety w odbudowującej się naszej stolicy, chciałoby się powiedzieć [...]: książki twoje wędrują pod strzechy, ziściły się twoje prorocze słowa. We wszystkich krajach wzmaga się walka ludu pracującego o wolność. Wolność powszechna zwycięży!” – powiedział Bierut w przemówieniu. Na zwieńczenie uroczystości odegrany został Mazurek Dąbrowskiego.
Katarzyna Dzierzbicka
