Historia polskiej szachownicy
czas czytania:
Polska szachownica jest jednym z najbardziej charakterystycznych znaków przynależności państwowej w siłach powietrznych na całym świecie. Wprowadzona została oficjalnie 1 grudnia 1918 roku, a więc zaledwie kilka tygodni po odzyskaniu niepodległości przez państwo polskie. Zanim omówimy jej ewolucję, trzeba się cofnąć do wybuchu pierwszej wojny światowej w 1914 roku.
Tak zwana Wielka Wojna (1914–1918) spowodowała ogromny postęp w dziedzinie techniki. Owocem krwawych zmagań oraz nieustannego wyścigu zbrojeń była ewolucja samolotu jako narzędzia pola walki. W początkowym okresie wojny samolotów było niewiele, a dowódcy traktowali je z rezerwą, nie bardzo ufając ich możliwościom. Z czasem jednak przekonano się do nich, ponieważ zauważono, że mogą wykonywać rozpoznanie na tyłach nieprzyjaciela, bombardować jego pozycje czy korygować ogień własnej artylerii. Wobec rosnącej liczby samolotów w powietrzu konieczne było wprowadzenie znaków przynależności państwowej, tak aby poszczególne oddziały mogły rozpoznać swojego lub wroga. Niemcy i Austriacy wprowadzili czarne krzyże maltańskie, zamienione później na greckie. Natomiast państwa Ententy wykorzystały trójkolorowe kokardy, różniące się między sobą kolorystyką bądź kolejnością nakładania barw.
Aby jeszcze bardziej zindywidualizować swoje samoloty, piloci nanosili na nie fantazyjne godła lub też malowali je w krzykliwe kolory, co pozwalało szybko zidentyfikować daną maszynę. Przodowali w tym niemieccy piloci. Francuzi, Włosi, Rosjanie posiadali wyeksponowane godła osobiste bądź godła eskadr. Najmniej „do powiedzenia” mieli Brytyjczycy, którym regulamin zabraniał indywidualizacji. Obowiązywały ich geometryczne wzory eskadr, choć i tu zdarzały się wyjątki.
Wśród pilotów walczących po obu stronach nie mogło zabraknąć Polaków. Służyli oni głównie w lotnictwie rosyjskim i austro-węgierskim. Właśnie z tego ostatniego wywodził się „ojciec polskiej szachownicy” – Stefan Stec. Latał w jednostce myśliwskiej Fliegerkompanie 3/J na froncie włoskim. Swój myśliwiec oznaczył biało-czerwoną szachownicą bez obwódek, która malowana była po obu stronach kadłuba w odbiciu lustrzanym.
Pod koniec pierwszej wojny światowej Stec został członkiem tajnej Polskiej Organizacji Wojskowej. W październiku 1918 roku wyjechał do Lwowa, gdzie wkrótce wybuchły walki polsko-ukraińskie. Stec był jednym z pierwszych pilotów, którzy przejęli zdobyczne samoloty na lotnisku Lewandówka. 15 listopada udał się z meldunkiem do Warszawy, przeznaczonym dla Józefa Piłsudskiego. Na kadłubie samolotu, którym wówczas leciał, miał wymalowane swoje godło osobiste z czasów Wielkiej Wojny, czyli szachownicę. Spodobało się ono dowódcy lotnictwa, płk. Hipolitowi Łossowskiemu, który postanowił je wdrożyć jako znak rozpoznawczy lotnictwa wojskowego. Dwa tygodnie później wyszło oficjalne rozporządzenie w 9. numerze „Dziennika Rozporządzeń Ministerstwa Spraw Wojskowych”, datowanym na 7 grudnia 1918 roku. Brzmiało następująco:
ROZPORZĄDZENIE
Samoloty Wojsk Polskich będą w przyszłości zaopatrzone w miejscach dotychczas obowiązujących znakiem kwadratowym szerokości 60 cm, dzielącym się na 4 równe pola. Lewe górne i prawe dolne pole będzie barwy karmazynowej, lewe dolne i prawe górne pole barwy białej.
Warszawa, dnia 1 grudnia 1918 r.
Za Szefa Sztabu
(-) Nieniewski
ppłk
Po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej i przejściu lotnictwa na stopę pokojową wiosną 1921 roku przystąpiono do reorganizacji eskadr. Ograniczono ich liczbę, utworzono pułki lotnicze oraz przeprowadzono unifikację wyposażenia jednostek. Reforma dotyczyła również instrukcji malowania szachownicy, gdyż do tej pory – jak już wspomniano – zdarzało się, że znak nanoszono w różnoraki sposób.
Każdy płatowiec powinien mieć znak przynależności do armii polskiej w następującej formie:
Znak ten składa się z kwadratu podzielonego na cztery równe części tak, że tworzą się cztery kwadraty koloru na przemian amarantowego i białego. Kwadrat ten znajduje się w obwódce szerokości 0,05 m, koloru również na przemian białego i amarantowego. Winien on być umieszczony na dolnej powierzchni dolnych płatów, na górnej powierzchni górnych płatów oraz z każdej strony steru kierunkowego.
W czasie drugiej wojny światowej polska szachownica była obecna na wielu frontach. Po wrześniowej klęsce polskie formacje lotnicze utworzone we Francji nosiły szachownicę obok francuskich kokard. Była ona malowana na kadłubie i obrócona o 90 stopni względem przedwojennego wzoru, tj. prawe górne pole było czerwone.
Polskie dywizjony w Wielkiej Brytanii posiadały niewielką szachownicę malowaną na kadłubie, pod którą nanoszono napis POLAND. Pozostałe oznaczenia przynależności były brytyjskie. Polskie formacje lotnicze walczące na froncie wschodnim miały również szachownice kadłubowe, które malowano obok sowieckich znaków przynależności, czyli czerwonych gwiazd.
W okresie PRL szachownicę malowano na wojskowych samolotach w niezmienionej formie. Pojawiała się również na pojazdach pancernych, ale wówczas obrócona o 45 stopni.
Ostatnia zmiana dotycząca sposobu nanoszenia szachownicy weszła w życie w 1993 roku. Ustawa z 19 lutego „O znakach Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej” nakazała obrócenie jej o 90 stopni, tak by była zgodna z zasadami heraldyki. Ten sposób malowania szachownicy obowiązuje do dnia dzisiejszego.
Aby jeszcze bardziej zindywidualizować swoje samoloty, piloci nanosili na nie fantazyjne godła lub też malowali je w krzykliwe kolory, co pozwalało szybko zidentyfikować daną maszynę. Przodowali w tym niemieccy piloci. Francuzi, Włosi, Rosjanie posiadali wyeksponowane godła osobiste bądź godła eskadr. Najmniej „do powiedzenia” mieli Brytyjczycy, którym regulamin zabraniał indywidualizacji. Obowiązywały ich geometryczne wzory eskadr, choć i tu zdarzały się wyjątki.
Wśród pilotów walczących po obu stronach nie mogło zabraknąć Polaków. Służyli oni głównie w lotnictwie rosyjskim i austro-węgierskim. Właśnie z tego ostatniego wywodził się „ojciec polskiej szachownicy” – Stefan Stec. Latał w jednostce myśliwskiej Fliegerkompanie 3/J na froncie włoskim. Swój myśliwiec oznaczył biało-czerwoną szachownicą bez obwódek, która malowana była po obu stronach kadłuba w odbiciu lustrzanym.
Pod koniec pierwszej wojny światowej Stec został członkiem tajnej Polskiej Organizacji Wojskowej. W październiku 1918 roku wyjechał do Lwowa, gdzie wkrótce wybuchły walki polsko-ukraińskie. Stec był jednym z pierwszych pilotów, którzy przejęli zdobyczne samoloty na lotnisku Lewandówka. 15 listopada udał się z meldunkiem do Warszawy, przeznaczonym dla Józefa Piłsudskiego. Na kadłubie samolotu, którym wówczas leciał, miał wymalowane swoje godło osobiste z czasów Wielkiej Wojny, czyli szachownicę. Spodobało się ono dowódcy lotnictwa, płk. Hipolitowi Łossowskiemu, który postanowił je wdrożyć jako znak rozpoznawczy lotnictwa wojskowego. Dwa tygodnie później wyszło oficjalne rozporządzenie w 9. numerze „Dziennika Rozporządzeń Ministerstwa Spraw Wojskowych”, datowanym na 7 grudnia 1918 roku. Brzmiało następująco:
ROZPORZĄDZENIE
Samoloty Wojsk Polskich będą w przyszłości zaopatrzone w miejscach dotychczas obowiązujących znakiem kwadratowym szerokości 60 cm, dzielącym się na 4 równe pola. Lewe górne i prawe dolne pole będzie barwy karmazynowej, lewe dolne i prawe górne pole barwy białej.
Warszawa, dnia 1 grudnia 1918 r.
Za Szefa Sztabu
(-) Nieniewski
ppłk
Po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej i przejściu lotnictwa na stopę pokojową wiosną 1921 roku przystąpiono do reorganizacji eskadr. Ograniczono ich liczbę, utworzono pułki lotnicze oraz przeprowadzono unifikację wyposażenia jednostek. Reforma dotyczyła również instrukcji malowania szachownicy, gdyż do tej pory – jak już wspomniano – zdarzało się, że znak nanoszono w różnoraki sposób.
Każdy płatowiec powinien mieć znak przynależności do armii polskiej w następującej formie:
Znak ten składa się z kwadratu podzielonego na cztery równe części tak, że tworzą się cztery kwadraty koloru na przemian amarantowego i białego. Kwadrat ten znajduje się w obwódce szerokości 0,05 m, koloru również na przemian białego i amarantowego. Winien on być umieszczony na dolnej powierzchni dolnych płatów, na górnej powierzchni górnych płatów oraz z każdej strony steru kierunkowego.
W czasie drugiej wojny światowej polska szachownica była obecna na wielu frontach. Po wrześniowej klęsce polskie formacje lotnicze utworzone we Francji nosiły szachownicę obok francuskich kokard. Była ona malowana na kadłubie i obrócona o 90 stopni względem przedwojennego wzoru, tj. prawe górne pole było czerwone.
Polskie dywizjony w Wielkiej Brytanii posiadały niewielką szachownicę malowaną na kadłubie, pod którą nanoszono napis POLAND. Pozostałe oznaczenia przynależności były brytyjskie. Polskie formacje lotnicze walczące na froncie wschodnim miały również szachownice kadłubowe, które malowano obok sowieckich znaków przynależności, czyli czerwonych gwiazd.
W okresie PRL szachownicę malowano na wojskowych samolotach w niezmienionej formie. Pojawiała się również na pojazdach pancernych, ale wówczas obrócona o 45 stopni.
Ostatnia zmiana dotycząca sposobu nanoszenia szachownicy weszła w życie w 1993 roku. Ustawa z 19 lutego „O znakach Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej” nakazała obrócenie jej o 90 stopni, tak by była zgodna z zasadami heraldyki. Ten sposób malowania szachownicy obowiązuje do dnia dzisiejszego.
Łukasz Kubacki
