HISTORIA CMENTARZY – ŁYCZAKOWSKI
I RAKOWICKI

Utworzony w 1786 r. przez władze austriackie, wdrażające oświeceniowe ustawodawstwo epoki józefińskiej we Lwowie, będącym największym z miast utraconych przez Rzeczpospolitą w wyniku I rozbioru, później zaś – stolicą Galicji, całego terytorium zagarniętego przez Austrię. Powstały wówczas cztery cmentarze chrześcijańskie (oprócz Łyczakowskiego – Grodecki, Stryjski i Żółkiewski, zamknięte jeszcze w XIX w.), odrębne nekropolie mieli lwowscy Żydzi.

 

Tradycja pochówku na tym właśnie miejscu sięga XVI w. (cmentarze dla ofiar epidemii). Malowniczo położony na pofałdowanym, wznoszącym się do 340 m n.p.m. terenie, pokrytym obecnie starodrzewem, otrzymał kształt angielskiego ogrodu o nieregularnym układzie alej, podzielonego początkowo na 75 pól (kwater). Wpisuje się w szereg wielkich europejskich cmentarzy krajobrazowo-parkowych o bogatej małej architekturze (23 kaplice grobowe) i rzeźbie i jest miejscem spoczynku (wg najbardziej oszczędnych obliczeń) ok. 400 tys. osób. Obecnie zajmuje ponad 42 ha, kwater jest 86, z wydzielonymi: Cmentarzem Obrońców Lwowa, sąsiadującym cmentarzem żołnierzy Ukraińskiej Armii Halickiej i dawnym austriackim cmentarzem wojskowym od strony północnej.

 

Lwów, stolica Galicji, cieszącej się od 1867 r. autonomią, kultywował nader starannie ślady wielkiej przeszłości, w tym zwłaszcza heroicznej i militarnej. Wcześnie utworzono tu odrębną kwaterę weteranów powstania listopadowego (tzw. Cmentarz Żelaznej Kompanii, liczący 47 mogił, z kamiennym pomnikiem-sarkofagiem ze sztandarami, bronią i orłem) oraz na ofiarowanym przez miasto terenie – pomnik powstańców styczniowych (230 mogił i monument z 1907 r. Szymona Wizunasa Szydłowskiego, jednego z bohaterów powstania).

 

Wydarzenia 1918 r. i wojny polsko-bolszewickiej dopisały kolejną heroiczną kartę: sama nekropolia była miejscem ostrych walk z Ukraińcami, zwłaszcza 20 września 1918 r. Poległych upamiętniono osobnym założeniem – w płd.-wsch. części powstał Cmentarz Obrońców Lwowa, powszechnie zwany Cmentarzem Orląt, wg projektu Rudolfa Indrucha, wraz z kaplicą – patriotycznym mauzoleum i pomnikiem Chwały. Stąd też w 1925 r. zabrano ciało niezidentyfikowanego obrońcy Lwowa do Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie, wpisując wydarzenia Obrony Lwowa w narodowy Panteon.

 

Stołeczna funkcja Lwowa jako stolicy Galicji w latach 1772–1918, a równocześnie miasta zamożnego i śmiało przejmującego wiedeńskie wzorce artystyczne i obyczajowe, sprawiła, że od końca XVIII w. na Łyczakowie znalazło się wiele prac znakomitych artystycznie, dzieł utalentowanych rzeźbiarzy (Hartman Witwer, Antoni i Jan Schimserowie, Paweł Eutele, Abel Perier, Parys Filippi, Tadeusz Barącz, Cyprian Godebski, Antoni Kurzawa, Julian Markowski, Leonard Marconi, Tadeusz Błotnicki, Piotr Wójtowicz, Luna Amalia Drexler i Janina Reichert-Toth), zaś kaplice były projektowane m.in. przez Leonarda Marconiego, Bronisława Wiktora, Filipa R. Pokutyńskiego.

 

Walor artystyczny, wymiar patriotyczny i ranga setek spoczywających na Łyczakowie ludzi nauki, kultury, artystów, działaczy społecznych, urzędników, duchownych różnych wyznań sprawiła, że cmentarz stał się przedmiotem wartościowych opracowań (Łucja Charewiczowa, Mieczysław Opałek, Władysław Ciesielski, Józef Markowski, Józef Białynia Chołodecki, Aleksander Medyński). Wszedł też do literatury pięknej i lwowskiego batiarskiego humoru; emigracyjny publicysta Jan Fryling napisze w Londynie po latach, że były to „dwa miasta zgodnie sąsiadujące ze sobą: Lwów i Łyczaków. We Lwowie się żyło, na Łyczaków się szło, a raczej jechało, odpocząć” i przytoczy słynną piosenkę o lwowskim przedsiębiorcy pogrzebowym, Antonim Kurkowskim:

 

Pan Kurkowski robi trumny

a ja jemu... umry.

 

To tak lwowskie splecenie wzniosłości i humoru znalazło też wyraz w nawiązaniach do Łyczakowa i grobu Nieznanego Żołnierza w dialogach Szczepka i Tońka.

Wielonarodowościowy charakter cmentarza wynikał ze struktury ludności lwowskiej. Na prawo od alei głównej wyznaczono miejsce dla wybitnych działaczy i literatów ukraińskich; swoim artystycznym wyrazem uderzały pomniki arcybiskupów obrządku ormiańskiego. Napływowa ludność niemiecka i czeska, urzędnicy i wojskowi austriaccy, stosunkowo szybko ulegali polonizacji, czego wyraźnym świadectwem są nagrobne inskrypcje.

 

Spośród wielu znakomitych biografii spoczywających tu osób wybierzmy dla zilustrowania rangi Łyczakowa następujące: Aniela Aszpergerowa, Stefan Banach, Władysław Bełza, August Bielowski, Jurek Bitschan, Maria Dulębianka, Ludwik Finkel, Mieczysław Gębarowicz, Seweryn Goszczyński, Artur Grottger, Walerian Kalinka, Wojciech Kętrzyński, Maria Konopnicka, Stanisław Niewiadomski, Józef Nusbaum-Hilarowicz, Julian Konstanty Ordon, Franciszek Stefczyk, Teodor Torosiewicz, Maryla Wolska, Wacław Zaleski, Gabriela Zapolska i Rudolf Zuber, ze strony ukraińskiej zaś: Iwan Franko, Salomea Kruszelnicka, Stanisław Ludkewycz, Izydor Szaranewycz i Markjan Szaszkewycz.

Utworzony w 1803 r. przez zaborcze władze austriackie, wdrażające oświeceniowe ustawodawstwo józefińskie, predestynowany był od połowy XIX w. do rangi narodowego symbolu, choć początkowo niechętnie przyjęty z uwagi na zmianę wielowiekowego obyczaju chowania zmarłych wokół śródmiejskich kościołów oraz w samych świątyniach.

 

Z ową narzuconą zmianą obyczaju związane były jednak korzyści w postaci parkowego założenia, gdzie każdy mógł wykupić miejsce „wieczyste” i ozdobić je według własnego gustu, statusu i posiadanych środków. Możliwość posiadania nagrobnego pomnika uległa w XIX w. demokratyzacji, a panujące w zaborze austriackim warunki polityczne umożliwiały umieszczanie napisów, godeł, herbów i przekazów niosących przesłanie historyczne i patriotyczne. Tym samym cmentarz, w innych czasach i miejscach będący publiczną instytucją użytkową, stawał się ważnym elementem kultywowania narodowej tożsamości jako lekcja niecenzurowanej historii, świadectwo patriotyzmu, zgromadzenie pomników oraz miejsce religijnych i patriotycznych demonstracji. Ojczysta historia, choćby okrojona lub ignorowana przez oficjalne programy nauczania, splatała się tu z przekazem rodzinnym, urzeczywistnianym zarówno w dni świąt religijnych, jak i w zapadające najgłębiej w pamięć dni własnej, prywatnej żałoby. To splecenie przekazu dziejowego z historią rodzinną było i jest na krakowskich Rakowicach szczególnie wyraźne, jako że Wawel – miejsce spoczynku królów i wieszczów narodowych – oraz Skałka z kryptą uczonych i artystów były elementami codzienności, symbolami znanymi i oczywistymi od dzieciństwa.

 

Długi szereg wielkich patriotycznych pogrzebów i znakomitych biografii spoczywających tu osób (choć nie zawsze zbiegały się one razem) otwiera wielotysięczny, odbywający się w całkowitej ciszy pogrzeb ofiar bombardowania Krakowa i walk ulicznych podczas Wiosny Ludów, w 1848 r. Po 63 latach, jeszcze w okresie zaborów, na ich grobach stanął pomnik o wymownym tytule: Anioł Zemsty. Kolejne pogrzeby i kolejne groby o patriotycznej symbolice: uczestników powstania styczniowego 1863/64, więźniów i zesłańców, działaczy niepodległościowych, weteranów, uczestników tajnych organizacji patriotycznych ze wszystkich zaborów, jak również wybitnych uczonych związanych z Uniwersytetem Jagiellońskim i Akademią Umiejętności, artystów, pisarzy, wreszcie działaczy społecznych, gospodarczych i prezydentów miasta Krakowa, służyły pogłębieniu poczucia tożsamości narodowej. Wiek XX pozostawił tu z kolei świadectwa tragicznych losów Polaków, które – choć nieraz wznoszone bądź upiększane po sporym upływie czasu – kontynuują historyczną lekcję: mauzoleum Austriaków poległych w I wojnie swiatowej, kwatera legionowa, groby uczestników wojny polsko-sowieckiej, pomniki żołnierzy Armii Kraków i poległych w kampanii wrześniowej, partyzantów wszystkich ugrupowań, ofiar ludobójstwa w niemieckich obozach koncentracyjnych i mordów na Wołyniu.

 

Rakowice, mające charakter cmentarza miejskiego, są miejscem spoczynku osób różnych wyznań i narodowości. Spotykamy tu liczne groby ewangelików, prawosławnych czy grekokatolików. Z historią naszych sąsiadów wiążą się nazwiska wybitnych przedstawicieli literatury ukraińskiej (Bohdan Łepkyj), białoruskiej (Aleksander Pruszyński) czy polsko-litewskiej (Józef Herbaczewski). Dwa spośród pomników zbiorowych to upamiętnienia ofiar I wojny: żołnierzy tureckich oraz ukraińskich internowanych.

Początkowo odległy i „obcy”, w miarę upływu czasu i rozwoju aglomeracji, cmentarz wrósł w centrum Krakowa, stając się 42-hektarową oazą zieleni oraz swoistym muzeum małej architektury, rzeźby i rzemiosła artystycznego.

 

Wiążąc historię Polski z dziejami Krakowa i tysiącami rodzinnych historii, jest Cmentarz Rakowicki zarówno trzecim – po Wawelu i Skałce – Panteonem miasta, jak i narodową nekropolią. Spośród tysięcy krzyżujących się tu niezwykłych biografii, wymieńmy kilkanaście nazwisk „jak dzwony”, świadczących o randze Rakowic. Będą to naukowe i artystyczne „dynastie” Estreicherów, Godlewskich, Kossaków, Krzyżanowskich i Zollów oraz – w porządku alfabetycznym: Władysław Belina-Prażmowski, Odon Bujwid, Ignacy Daszyński, Gustaw Ehrenberg, Apollo Korzeniowski, Jan Matejko, Józef Mehoffer, Piotr Michałowski, Helena Modrzejewska, Karol Olszewski, Henryk Rodakowski, Lucjan Rydel.