Grzebani pod okiem „smutnych panów”

Tak było np. po Grudniu ’70 na Wybrzeżu. Grzebano wówczas w pośpiechu, wręcz taśmowo i pod osłoną nocy, ofiary pacyfikacji protestów społecznych czy też po prostu zastrzelonych ludzi, którzy spokojnie zmierzali do pracy – zresztą na wezwanie władz.

Jak to wyglądało? Na przykład 22 grudnia 1970 r., niedługo przed północną w domu państwa Toczków w Szczecinie zjawili się przedstawiciele władz lokalnych i funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa w sprawie pogrzebu ich 24-letniego syna Zygmunta. Kiedy Toczkowie nie chcieli się zgodzić na jego pospieszny pochówek na warunkach władz, usłyszeli: „jeśli nie jesteście zainteresowani, to syn zostanie pochowany w prześcieradle i nawet nie będziecie wiedzieli, gdzie leży”. Zgodzili się. Przewiezieni na cmentarz, oczekiwali na wydanie syna. Na stanowcze żądanie ojca, aby ciało Zygmunta Toczka zostało ubrane, łaskawie się zgodzono i dopuszczono ich do syna. W świetle reflektorów, w asyście starszego księdza w ciągu 10 minut młody stoczniowiec spoczął w grobie.

To nie był wyjątek, lecz norma – w ten sposób (nocą, w świetle latarek lub reflektorów, pod eskortą, na cmentarzach obstawionymi milicjantami z długą bronią, w asyście obcych ludzi, w tym esbeków zastraszających rodziny) urządzano pogrzeby również innych ofiar Grudnia ’70.

Rodziny biorące udział w ten sposób organizowanych pochówkach i tak były w lepszej sytuacji od tych, które o śmierci bliskich dowiadywały się z komunikatów zamieszczonych w prasie. Tak było m.in. w wypadku krewnych zamordowanego w Szczecinie Edwarda Prysaka, którzy mieszkali w Siekierkach i nie mieli najmniejszych szans na udział w pogrzebie syna. Rodzice 22-letniego Stefana Mosiewicza, który zginął 16 grudnia 1970 r. pod bramą Stoczni Gdańskiej, również nie mogli pochować go dwa dni później. O jego śmierci dowiedzieli się już po tym, jak został pogrzebany, a oficjalna delegacja urzędowa przyjechała do nich dopiero po świętach Bożego Narodzenia.

Pod czujnym okiem „smutnych panów” odbywały się w drugiej połowie lat siedemdziesiątych i na początku lat osiemdziesiątych pogrzeby działaczy opozycji, który zginęli w niewyjaśnionych okolicznościach. Tak było np. w wypadku uroczystości pogrzebowych Stanisława Pyjasa, które odbywały się 10 maja 1977 r. w Gilowicach na Żywiecczyźnie. Jego zwłoki odnaleziono trzy dni wcześniej w bramie kamienicy krakowskiej przy ulicy Szewskiej 7. Nie inaczej było z działaczem Wolnych Związków Zawodowych Wybrzeża, Tadeuszem Szczepańskim, którego okaleczone zwłoki wyciągnięto z Motławy 17 stycznia 1980 r. Jego pogrzeb odbył się 25 marca. Przed uroczystością zatrzymano prewencyjnie Annę Walentynowicz, Tadeusza Szczudłowskiego, Marylę Płońską (podczas zatrzymania odebrano jej wieniec z szarfą, na której widniał napis „Tragicznie zmarłemu koledze WZZ, KOR”), Sylwestra Niezgodę i Lecha Wałęsę.

Podczas stanu wojennego pogrzeby dziewięciu górników, zastrzelonych 16 grudnia 1981 r. w Kopalni Węgla Kamiennego „Wujek” w Katowicach, niezależnie od miejsca, w którym zostali oni pochowani, były „zabezpieczane” przez funkcjonariuszy SB i MO. Katowicka Służba Bezpieczeństwa w związku z pochówkami założyła nawet sprawę pod kryptonimem „Chryzantema”.

Do czuwania nad przebiegiem uroczystości pogrzebowych utworzono specjalne grupy, złożone z milicjantów i esbeków – porozstawianych na trasach, którymi przewożono zwłoki zastrzelonych górników, obecnych na mszach świętych w intencji zabitych oraz na cmentarzach, na których ich grzebano. Tak np. 19 grudnia, podczas pogrzebu pierwszej ofiary Bogusława Kopczaka na cmentarzu przy ul. Francuskiej w Katowicach trasy, którą przewożono jego ciało, miało strzec 40 funkcjonariuszy, kolejnych 20 stanęło pod cmentarzem, na nim zaś następnych 20. Gdyby to nie starczyło, w odwodzie pozostawał jeszcze batalion Zmotoryzowanych Odwodów Milicji Obywatelskiej na lotnisku „Muchowiec”.

Rodziny zabitych górników inwigilowano nawet w czasie zamawiania mszy czy kupowania wieńców – Służbę Bezpieczeństwa interesowały m.in. napisy na szarfach. Księży namawiano do odprawiania cichych modlitw i wygłaszania stonowanych kazań. Na cmentarzach funkcjonariusze wykonywali zdjęcia i kręcili filmy, które miały na celu nie tylko zastraszenie uczestników pogrzebu, lecz także ułatwienie identyfikacji osób w razie, gdyby została zorganizowana nielegalna manifestacja. Mało tego – za wydanie zwłok, ich transport, ubranie i przekazanie rodzinom były odpowiedzialne specjalnie wyznaczone do tego osoby.

Ostrożność była zresztą uzasadniona, gdyż w stanie wojennym niektóre uroczystości pogrzebowe rzeczywiście przekształcały się w demonstracje. Tak było m.in. 10 sierpnia 1982 r., podczas pogrzebu syna i synowej lidera szczecińskiej „Solidarności” Mariana Jurczyka. W demonstracji wzięło udział – według funkcjonariuszy SB – około 1,5 tys. z 2 tys. uczestników uroczystości pogrzebowych. Do ich rozproszenia użyto „sił zwartych” – zatrzymano 26 osób, z czego następnie dwie aresztowano, a dwanaście ukarano grzywną. Przy okazji „organy porządkowe” uniemożliwiły próbę odbicia lidera związkowego, który na pogrzeb przyjechał z ośrodka odosobnienia w Strzebielinku i miał w jego trakcie esbecką „asystę”.

W demonstrację antykomunistyczną przekształcił się również 18 grudnia 1981 r. we Wrocławiu pogrzeb Tadeusza Kosteckiego, który zmarł na zawał w czasie pacyfikacji strajku na Politechnice Wrocławskiej po wprowadzeniu stanu wojennego. Na placu Grunwaldzkim interweniowało ZOMO, rozpraszając demonstrantów, których zgodnie z szacunkami Służby Bezpieczeństwa miało być 2 tys.

We wrześniu 1982 r. odbyły się pogrzeby ofiar brutalnej pacyfikacji manifestacji w Lubinie w drugą rocznicę podpisania porozumienia gdańskiego – Michała Adamowicza, Mieczysława Poźniaka i Andrzeja Trajkowskiego. Milicjanci strzelali do ludzi jak do kaczek z krążących po ulicach samochodów. Podczas uroczystości pogrzebowych zainstalowano nawet zamaskowane punkty obserwacyjno-meldunkowe i ściągnięto posiłki z innych miast. Wszystko jednak przebiegło spokojnie, choć oczywiście nie bez „wrogich akcentów” (np. pieśni i haseł).

Do milczącej demonstracji doszło 19 maja 1983 r., podczas pogrzebu Grzegorza Przemyka warszawskiego maturzysty brutalnie pobitego, wręcz zakatowanego przez milicjantów tydzień wcześniej. Z kościoła św. Stanisława Kostki na warszawskim Żoliborzu na cmentarz Powązkowski miało przejść – według Służby Bezpieczeństwa – 7–8 tys. osób. W rzeczywistości było to kilkadziesiąt tysięcy. Tym razem zresztą obserwowanych dyskretnie, choć władza była przygotowana do działań siłowych – w okolicach Starego Miasta skoncentrowano spore siły milicyjne, w tym cztery armatki wodne i trzy transportery opancerzone.

Nie inaczej było półtora roku później – 3 listopada 1984 r. – w czasie pogrzebu ks. Jerzego Popiełuszki porwanego, a następnie brutalnie zamordowanego przez funkcjonariuszy SB. Jego pogrzeb był wielką, ale spokojną manifestacją antyrządową. Można było wręcz odnieść wrażenie, że w tym dniu władze – zwłaszcza MO i SB – abdykowały. Nic bardziej mylnego. Bezpieka zastosowała starą, sprawdzoną metodę, czyli zatrzymania przed uroczystościami na 48 godzin – wskutek tego wielu działaczy opozycji albo nie dotarło, albo się na nie spóźniło. Milicja wyjątkowo skrupulatnie kontrolowała autokary, którymi udawały się do stolicy osoby chcące wziąć udział w pogrzebie, i m.in. rekwirowała wrogie transparenty.

Normą było rejestrowanie kazań głoszonych w kościołach podczas mszy pogrzebowych. Czasami zresztą inwigilacja szła jeszcze dalej i funkcjonariusze SB dokumentowali przemówienia księży, wygłaszane nad grobami ofiar. Tak było np. w przypadku Zbigniewa Szkarłata, działacza „Solidarności” z Nowego Sącza, ciężko pobitego przez „nieznanych sprawców” 2 lutego 1986 r. w drodze na mszę za ojczyznę, który zmarł trzy dni później. Został on pogrzebany 11 lutego tegoż roku. Stenogramy kazania wygłoszonego w kościele pod wezwaniem św. Ducha w Nowym Sączu oraz mowy na cmentarzu komunalnym jezuity o. Kazimierza Ptaszkowskiego Służba Bezpieczeństwa przekazała rzecznikowi prasowemu rządu Jerzemu Urbanowi.

Ostatni pogrzeb ofiary władz peerelowskich odbył się 18 lipca 1989 r. Tego dnia był pochowany ks. Sylwester Zych – ostatni z trzech kapłanów zamordowanych w tymże roku przez nieznanych sprawców (wcześniej w styczniu 1989 r. ich ofiarą padli najpierw ks. Stefan Niedzielak, a następnie ks. Stanisław Suchowolec). Wszystkie te pogrzeby przebiegły pod czujnym okiem funkcjonariuszy, którzy – tak jak w latach poprzednich – skrzętnie odnotowywali treści kazań, transparentów i wznoszonych okrzyków oraz zapisywali, kto uczestniczył w uroczystościach. Dziś – wbrew ich intencjom – dokumentacja tego rodzaju jest cennym świadectwem epoki, tym bardziej że oprócz akt zachowały się również fotografie, a w niektórych przypadkach nawet filmy z pogrzebów.

Grzegorz Majchrzak