Gdańsk w roku zero
czas czytania:
Gdańsk nierozerwalnie kojarzy się z początkiem II wojny światowej. Zarówno ze względu na niemiecki atak na Westerplatte 1 września 1939 roku i tygodniową bohaterska obronę półwyspu przez polską załogę, jak i na hasło francuskiej prasy „nie chcemy umierać za Gdańsk”, które stało się symbolem defetystycznej postawy państw zachodnich w obliczu agresji Niemiec na Polskę.
Gdańsk nierozerwalnie kojarzy się z początkiem II wojny światowej. Zarówno ze względu na niemiecki atak na Westerplatte 1 września 1939 roku i tygodniową bohaterska obronę półwyspu przez polską załogę, jak i na hasło francuskiej prasy „nie chcemy umierać za Gdańsk”, które stało się symbolem defetystycznej postawy państw zachodnich w obliczu agresji Niemiec na Polskę.
Skoro powszechnie znana jest historia miasta u progu światowego konfliktu, to warto również przyjrzeć się jego losom w 1945 roku. Jak wyglądał koniec wojny? I co oznaczał dla polskich i niemieckich mieszkańców miasta? Jak toczyło się życie codzienne w pierwszych miesiącach po zakończeniu działań wojennych?
Pod koniec marca 1945 r. armie 2. Frontu Białoruskiego przypuściły ostateczny szturm na Gdańsk, zaciekle broniony przez Niemców. I choć ostatnie oddziały niemieckie poddały się dopiero 7 kwietnia, to za datę zdobycia miasta przyjmuje się 30 marca, czyli dzień wydania dekretu o utworzeniu województwa gdańskiego, który pozwolił ukonstytuować się polskim władzom. Dla Polaków symboliczna była również data 28 marca, kiedy to w trakcie walk polscy żołnierze przebili się do śródmieścia i na dachu Dworu Artusa wywiesiły flagę biało-czerwoną.
Pierwszym prezydentem Gdańska został Franciszek Kotus-Jankowski, działacz komunistyczny, który 4 kwietnia przybył do miasta z 16 współpracownikami, by organizować struktury administracyjne i życie społeczne miasta. Jednym z pierwszych wyzwań, z jakimi musiała się zmierzyć polskie władze, była epidemia chorób zakaźnych, która wybuchła w areszcie śledczym. W jej wyniku zmarło ok. 1100 więźniów cywilów, głównie pochodzenia niemieckiego. Obok działań mających na celu zapewnienie aprowizacji i bezpieczeństwa ludności oraz prac porządkowych, szybko przystąpiono do nadania miastu polskiego charakteru. Usuwano niemieckie tabliczki i pomniki oraz zmieniano nazwy ulic. Już wiosną 1945 roku na murach zawisły plakaty, przedstawiające charakterystyczny zarys budowli z przekreślonym napisem „Danzig” i umieszczoną poniżej dużą, rzucającą się w oczy nazwą „Gdańsk”.
Skoro powszechnie znana jest historia miasta u progu światowego konfliktu, to warto również przyjrzeć się jego losom w 1945 roku. Jak wyglądał koniec wojny? I co oznaczał dla polskich i niemieckich mieszkańców miasta? Jak toczyło się życie codzienne w pierwszych miesiącach po zakończeniu działań wojennych?
Pod koniec marca 1945 r. armie 2. Frontu Białoruskiego przypuściły ostateczny szturm na Gdańsk, zaciekle broniony przez Niemców. I choć ostatnie oddziały niemieckie poddały się dopiero 7 kwietnia, to za datę zdobycia miasta przyjmuje się 30 marca, czyli dzień wydania dekretu o utworzeniu województwa gdańskiego, który pozwolił ukonstytuować się polskim władzom. Dla Polaków symboliczna była również data 28 marca, kiedy to w trakcie walk polscy żołnierze przebili się do śródmieścia i na dachu Dworu Artusa wywiesiły flagę biało-czerwoną.
Pierwszym prezydentem Gdańska został Franciszek Kotus-Jankowski, działacz komunistyczny, który 4 kwietnia przybył do miasta z 16 współpracownikami, by organizować struktury administracyjne i życie społeczne miasta. Jednym z pierwszych wyzwań, z jakimi musiała się zmierzyć polskie władze, była epidemia chorób zakaźnych, która wybuchła w areszcie śledczym. W jej wyniku zmarło ok. 1100 więźniów cywilów, głównie pochodzenia niemieckiego. Obok działań mających na celu zapewnienie aprowizacji i bezpieczeństwa ludności oraz prac porządkowych, szybko przystąpiono do nadania miastu polskiego charakteru. Usuwano niemieckie tabliczki i pomniki oraz zmieniano nazwy ulic. Już wiosną 1945 roku na murach zawisły plakaty, przedstawiające charakterystyczny zarys budowli z przekreślonym napisem „Danzig” i umieszczoną poniżej dużą, rzucającą się w oczy nazwą „Gdańsk”.
Tygiel
Wyjeżdżający w popłochu i wysiedlani „na dziko” Niemcy, Polacy napływający z centralnej Polski i Kresowiacy przesiedlani ze wschodu, gdańszczanie powracający z obozów i z Generalnego Gubernatorstwa – w pierwszych latach po wojnie społeczeństwo znajdowało się w nieustannym ruchu, ludzie przymusowo i dobrowolnie migrowali z i do Gdańska. Pierwsza grupa Polaków pojawiła się zaraz po przejściu frontu, jeszcze przed organizacją administracji polskiej. Mieszkańcy okolicznych powiatów i przybysze z głębi Polski spontanicznie i samorzutnie zajmowali opuszczane przez Niemców mieszkania, a już 24 kwietnia przyszedł pierwszy transport z przesiedleńcami z Kresów. Według danych polskiej administracji z czerwca 1945 roku w mieście przebywało 134 tysiące ludzi, w tym 124 tysiące Niemców. W październiku w Gdańsku żyło już tylko 93 tysiące Niemców i 46 tysięcy Polaków, a w połowie grudnia proporcje się właściwie odwróciły – w mieście znajdowało się ponad 80 tysięcy Polaków i tylko niecałe 40 tysięcy Niemców. Te zestawienia liczbowe jednak niewiele mówią o konfliktach, napięciach i dramatach, które rozgrywały się w związku z masowymi migracjami.
Pierwszych tzw. dzikich wysiedleń Niemców dokonano w Gdańsku zapewne z końcem czerwca 1945 roku, kilka tygodni przed decyzjami konferencji w Poczdamie, na której ustalono zasady przymusowych przesiedleń ludności niemieckiej. Poligonem doświadczalnym dla tych początkowych akcji wysiedleńczych stała się Oliwa, z której przy wsparciu komendantury radzieckiej wysiedlano całe ulice na podstawie sporządzonych naprędce spisów ludności niepolskiej. Jeden z organizatorów tych działań pisał: „Od pierwszych chwil leżała mi szczególnie na sercu sprawa spolszczenia Oliwy, która posiadała znikomy tylko element polski. Poza grupką ludzi, nieprzekraczającą 50-100 osób wszyscy tzw. miejscowi Polacy byli i są mocno niepewni, co sam stwierdziłem w okresie przemarszu wojsk niemieckich do niewoli, gdy szereg osób noszących polskie nazwisko i oznaki manifestowało na ulicach na rzecz niemców [!] i Wolnego Miasta Gdańska”.
Ofiarą takich akcji padali niejednokrotnie rodzimi gdańszczanie, których brano za Niemców lub uważano za zdrajców narodu polskiego ze względu na figurowanie na niemieckiej liście narodowościowej. Przybysze z centralnej i wschodniej Polski, również urzędnicy, często nie znali realiów Gdańska okresu wojny, w którym polskich gdańszczan masowo wpisywano na volkslisty. Wrogość i pogarda, z jaką traktowano Niemców, uważanych za współwinnych zbrodni wojennych na Polakach, rozlewała się również na miejscowych. Padali oni często ofiarą napadów i grabieży, podobnie jak i ludność niemiecka.
Pierwszych tzw. dzikich wysiedleń Niemców dokonano w Gdańsku zapewne z końcem czerwca 1945 roku, kilka tygodni przed decyzjami konferencji w Poczdamie, na której ustalono zasady przymusowych przesiedleń ludności niemieckiej. Poligonem doświadczalnym dla tych początkowych akcji wysiedleńczych stała się Oliwa, z której przy wsparciu komendantury radzieckiej wysiedlano całe ulice na podstawie sporządzonych naprędce spisów ludności niepolskiej. Jeden z organizatorów tych działań pisał: „Od pierwszych chwil leżała mi szczególnie na sercu sprawa spolszczenia Oliwy, która posiadała znikomy tylko element polski. Poza grupką ludzi, nieprzekraczającą 50-100 osób wszyscy tzw. miejscowi Polacy byli i są mocno niepewni, co sam stwierdziłem w okresie przemarszu wojsk niemieckich do niewoli, gdy szereg osób noszących polskie nazwisko i oznaki manifestowało na ulicach na rzecz niemców [!] i Wolnego Miasta Gdańska”.
Ofiarą takich akcji padali niejednokrotnie rodzimi gdańszczanie, których brano za Niemców lub uważano za zdrajców narodu polskiego ze względu na figurowanie na niemieckiej liście narodowościowej. Przybysze z centralnej i wschodniej Polski, również urzędnicy, często nie znali realiów Gdańska okresu wojny, w którym polskich gdańszczan masowo wpisywano na volkslisty. Wrogość i pogarda, z jaką traktowano Niemców, uważanych za współwinnych zbrodni wojennych na Polakach, rozlewała się również na miejscowych. Padali oni często ofiarą napadów i grabieży, podobnie jak i ludność niemiecka.
Dzika Północ
Napięcia między różnymi grupami ludności potęgowały jeszcze problemy mieszkaniowe. W wyniku działań wojennych duża część zabudowy miejskiej została zniszczona. W „Blaszanym bębenku” Günter Grass tak opisał tragedię Gdańska: „Główne Miasto, Stare Miasto, Korzenne Miasto, Stare Przedmieście, Młode Miasto, Nowe Miasto i Dolne Miasto, budowane łącznie ponad siedemset lat, spłonęły w trzy dni”. Szacuje się, że w wyniku marcowych walk i bezpośrednio po nich zniszczeniu uległo ok. 65 proc. zabudowy, a w śródmieściu mówi się nawet o 90 proc. uszkodzonych i zniszczonych budynków. I o ile w pierwszym okresie przybyszom z różnych stron dosyć łatwo przychodziło znalezienie wolnego mieszkania poniemieckiego do zasiedlenia, o tyle z biegiem czasu coraz trudniej było o jakieś zakwaterowanie, a ludności wciąż przybywało. Często więc obowiązywała zasada „kto pierwszy, ten lepszy”, a w sporach o lokale uciekano się do argumentu siły. Pewna Gdańszczanka wspominała: „Było na to lokum więcej chętnych, którzy chcieli mojego męża z niego wykurzyć. On jednak trenował przed wojną u pana Sztama boks, tak że jeden z zuchwalców, który chciał się gwałtem dostać do mieszkania, nawet kiedyś zleciał ze schodów. Wtedy to była istna walka o dach nad głową”.
Po przejściu frontu przemoc była zresztą zjawiskiem powszechnym. Czerwonoarmiści potraktowali Gdańsk jak miasto zdobyczne i wywarli zemstę na ludności cywilnej – gwałty, zabójstwa, rabunkowe napady stały na porządku dziennym. Choć władzę w zakresie bezpieczeństwa sprawowała komendantura wojenna, a pierwsze oddziały milicji dotarł do miasta jeszcze w marcu 1945 roku, właściwie panował stan bezprawia, do którego przyczyniali się sami funkcjonariusze służb bezpieczeństwa.
Powszechną plagą stał się szaber. Z mieszkań i zakładów wywożono wszystko, łącznie z elementami instalacji hydraulicznych czy grzewczych. Armia Czerwona rekwirowała mienie publiczne i prywatne, wywoziła tory kolejowe, maszyny rolnicze i przemysłowe, inwentarz żywy, a po kapitulacji III Rzeszy działania te się jeszcze nasiliły. Szabrowali jednak również polscy urzędnicy, a nawet polskie urzędy, wywożąc przedmioty przydatne w zdewastowanych placówkach centralnej Polski. Obok tego funkcjonował zaś szaber na potrzeby prywatne – jeden z mieszkańców Suchanina, dzielnicy Gdańska, wspominał: „Tutaj mój ojciec, który był bardzo obrotny, znalazł to mieszkanie i trzeba było je odremontować, było mocno zdewastowane. I myślę, że to nie wskutek działań wojennych, tylko tych, którzy przyjechali do Gdańska. Bo były powyrywane podłogi, na pewno na opał. Schodów nie było, dach wymagał pokrycia, bo był bez dachówek. […] Bo ludzie potrzebowali cegieł do odbudowy swoich mieszkań, okien, drzwi. I to się zrobiło puste zupełnie. Także rodzice doprowadzili mieszkanie do stanu używalności”.
Gdańszczanie i nowi mieszkańcy powoli odbudowywali miasto i organizowali sobie codzienność. Jednak długo jeszcze po zakończeniu wojny panować miał w mieście chaos.
Tak rysowało się życie Gdańska w pierwszych miesiącach po zajęciu go przez Armię Czerwoną i po przekazaniu w ręce polskiej administracji. O sytuacji Ziem Zachodnich i Północnych, również dawnych terenów Wolnego Miasta Gdańska, oraz o procesie zagospodarowywania tych ziem w kolejnych latach po wojnie opowiada wystawa: Przesuwanie Polski. Ziemie Zachodnie i Północne 1945–1948, prezentowana przez Muzeum Historii Polski na platformie Google Cultural Institut.
Cytaty za:
Günter Grass, Blaszany bębenek, przekł. S. Błaut, Warszawa 2004.
Piotr Perkowski, Gdańsk. Miasto od nowa, Gdańsk 2013.
Po przejściu frontu przemoc była zresztą zjawiskiem powszechnym. Czerwonoarmiści potraktowali Gdańsk jak miasto zdobyczne i wywarli zemstę na ludności cywilnej – gwałty, zabójstwa, rabunkowe napady stały na porządku dziennym. Choć władzę w zakresie bezpieczeństwa sprawowała komendantura wojenna, a pierwsze oddziały milicji dotarł do miasta jeszcze w marcu 1945 roku, właściwie panował stan bezprawia, do którego przyczyniali się sami funkcjonariusze służb bezpieczeństwa.
Powszechną plagą stał się szaber. Z mieszkań i zakładów wywożono wszystko, łącznie z elementami instalacji hydraulicznych czy grzewczych. Armia Czerwona rekwirowała mienie publiczne i prywatne, wywoziła tory kolejowe, maszyny rolnicze i przemysłowe, inwentarz żywy, a po kapitulacji III Rzeszy działania te się jeszcze nasiliły. Szabrowali jednak również polscy urzędnicy, a nawet polskie urzędy, wywożąc przedmioty przydatne w zdewastowanych placówkach centralnej Polski. Obok tego funkcjonował zaś szaber na potrzeby prywatne – jeden z mieszkańców Suchanina, dzielnicy Gdańska, wspominał: „Tutaj mój ojciec, który był bardzo obrotny, znalazł to mieszkanie i trzeba było je odremontować, było mocno zdewastowane. I myślę, że to nie wskutek działań wojennych, tylko tych, którzy przyjechali do Gdańska. Bo były powyrywane podłogi, na pewno na opał. Schodów nie było, dach wymagał pokrycia, bo był bez dachówek. […] Bo ludzie potrzebowali cegieł do odbudowy swoich mieszkań, okien, drzwi. I to się zrobiło puste zupełnie. Także rodzice doprowadzili mieszkanie do stanu używalności”.
Gdańszczanie i nowi mieszkańcy powoli odbudowywali miasto i organizowali sobie codzienność. Jednak długo jeszcze po zakończeniu wojny panować miał w mieście chaos.
***
Tak rysowało się życie Gdańska w pierwszych miesiącach po zajęciu go przez Armię Czerwoną i po przekazaniu w ręce polskiej administracji. O sytuacji Ziem Zachodnich i Północnych, również dawnych terenów Wolnego Miasta Gdańska, oraz o procesie zagospodarowywania tych ziem w kolejnych latach po wojnie opowiada wystawa: Przesuwanie Polski. Ziemie Zachodnie i Północne 1945–1948, prezentowana przez Muzeum Historii Polski na platformie Google Cultural Institut.
Cytaty za:
Günter Grass, Blaszany bębenek, przekł. S. Błaut, Warszawa 2004.
Piotr Perkowski, Gdańsk. Miasto od nowa, Gdańsk 2013.
Izabela Mrzygłód
