Front Odrodzenia Polski – Zofia
Kossak-Szczucka
czas czytania:
W 50. rocznicę śmierci przypominamy sylwetkę Zofii Kossak-Szczuckiej – polskiej powieściopisarki, współzałożycielki dwóch tajnych organizacji w okupowanej Polsce: Frontu Odrodzenia Polski oraz Rady Pomocy Żydom „Żegota”.
Przedwojenna działalność Zofii Kossak-Szczuckiej
Zofia Kossak-Szczucka (1889–1968, później Kossak-Szatkowska, w czasie okupacji używająca pseudonimów „Ciotka” i „Weronika”) przed wojną była znaną pisarką i działaczką społeczną, w czasie okupacji blisko współpracowała politycznie we Froncie Odrodzenia Polski z działaczem Delegatury Rządu na Kraj Witoldem Bieńkowskim („Janem”). Przed założeniem FOP Kossak-Szczucka publikowała w piśmie „Polska Żyje”, wydawanym przez Komendę Obrońców Polski. Do wojny Kossak była nie tylko znaną autorką powieści historycznych, lecz i przekonaną antysemitką, atakującą Żydów z pozycji ultrakatolickich. W 1937 r. w artykule „Dookoła kwestii żydowskiej”, opublikowanym w „Głosie Kapłańskim” o polskich Żydach pisała, że „obrażają i korumpują ludność rdzennie związaną z ziemią, która to ludność ma pełne prawa do suwerennego stanowiska”, czyli „zdecydowanego rozwiązania kwestii żydowskiej, chociaż bez przemocy i antysemickiego radykalizmu”. W pełni popierała także zasadę numerus clausus, czyli ograniczonego do ich procentowego udziału w ogóle ludności (10 procent) dopuszczania Żydów do stanowisk politycznych i społecznych oraz do studiów i wolnych zawodów. Sama częściej pisała o „liczbie proporcjonalnej”, co miało być lepszym określeniem niż „liczba ograniczona”, gdyż odpowiadała „kryterium sprawiedliwości, godności narodowej i tradycji historycznej”.
Działalność konspiracyjna podczas okupacji
Wojna i niemieckie represje wobec ludności żydowskiej wiele jednak zmieniły. Kossak-Szczucka, głęboko zaangażowana w życie podziemne, poznawała nowych ludzi i mogła konfrontować swój punkt widzenia z poglądami innych. Za cel nadrzędny dla swojego inteligenckiego i katolickiego środowiska uznała – jak w czasach zaborów – zachowanie jedności narodu i jego moralnego oblicza.
Apelować do społeczeństwa, by kierowało się w trudnym czasie wojny wartościami katolickimi, mogła jedynie przez prasę konspiracyjną. Na samym początku okupacji nawiązała kontakt z Aleksandrem Kamińskim i zaczęła pisywać do jego „Biuletynu Informacyjnego”, a Witold Hulewicz wciągnął ją do „Polska żyje”. Tu poznała Bieńkowskiego, wcześniej związanego z prawicowym ugrupowaniem „Miecz i Pług”. Po uwięzieniu we wrześniu 1940 r. Hulewicza przez kilka miesięcy redagowała pismo „Polska żyje” wspólnie z Bieńkowskim, a publikowała w nim regularnie, co tydzień, aż do wielkiej wpadki w styczniu 1941 r.
Piętnowała codzienną, egzystencjalną kolaborację rodaków, przestrzegała w swoich artykułach: „wśród powszechnej nędzy rosną małe i wielkie fortuny; dzięki życzliwej pomocy okupanta na wierzch wypływa szumowina. Ludzie podli i słabi płaszczą się przed pruskim chamem, są mu wdzięczni jak pies kijowi, albo idą na służbę zbirom gestapowskim”.
Szczucka używała mocnych słów. Jej wypowiedzi wykraczały daleko poza zwykłe pouczenia płynące ze środowisk katolickich, wyrażały jednocześnie zawód osoby dumnej z polsko-katolickich podstaw narodu. Przedstawiała bardzo pesymistyczny obraz nadszarpniętych więzi społecznych.
Front Odrodzenia Polski
Wpadka pisma w styczniu 1941 r. przyspieszyła jej odsunięcie się od Komendy Obrońców Polski. Latem tego roku razem z Witoldem Bieńkowskim, mjr. Janem Włodarkiewiczem i ks. Edmundem Krauze z parafii Świętego Krzyża powołała Front Odrodzenia Polski, mający pracować nad „odrodzeniem moralnym kraju zgodnie z myślą katolicką”. Formuła ugrupowania była dosyć otwarta, co miało gwarantować swobodę wymiany poglądów. Politycznym motorem ugrupowania przez cały czas pozostawał Bieńkowski, Kossak-Szczucka – sumieniem, orężem nowe pismo „Prawda”. O misji uczciwych katolików wielokrotnie przypominała w piśmie. W czerwcu 1942 roku pisała między innymi:
„Inni czują się zagrożeni. Nie przez organizację polityczną, której Front nie ma i nie chce mieć. Czują się zagrożeni, ponieważ widzą, że otacza ich i oblega potężna fala żądań wyrażających dążenie do rzetelnej sprawiedliwości, tęsknotę za osobistą uczciwością, za uczciwą władzą i uczciwym prawem”[1].
Warszawskie władze konspiracyjne niepokoiły szczególnie wieści o dość licznym udziale Polaków w pogromach antyżydowskich na Podlasiu w lecie 1941 r. Czy raporty podziemia z Podlasia były na tyle dokładne, że zdawano sobie sprawę ze spalenia żywcem setek Żydów w Radziłowie i Jedwabnem (7 i 10 lipca), trudno ostatecznie stwierdzić. Z pewnością dotarły do Warszawy informacje o rozruchach w Szczuczynie, Stawiskach i Kolnie. Chyba długo nie dowierzano raportom, gdyż w „Prawdzie” napisano o „haniebnych pogromach” dopiero w maju 1942 r.[2] Być może to Kossak-Szczucka była autorką wstrząsającego artykułu, w którym znalazły się takie zdania:
„Natomiast paląca staje się kwestia demoralizacji i zdziczenia, jaką rzezie żydowskie wprowadzają wśród nas. Nie sami bowiem szauliści, folksdojcze lub Ukraińcy używani są do potwornych egzekucji. W wielu miejscowościach (Kolno, Stawiski, Jagodne, Szumów, Dęblin) w masakrze brała udział na ochotnika miejscowa ludność. Przeciw podobnej hańbie trzeba przeciwdziałać wszelkimi dostępnymi środkami. Uświadamiać ludzi, że stają się herodowymi siepaczami, piętnować w tajnej prasie, nawoływać do bojkotowania katów, grozić, zapowiadać na morderców surowe sądy wolnej Rzeczypospolitej”[3].
Kossak-Szczucka o wydawaniu Żydów gestapo pisała jeszcze w 1942 r. kilkakrotnie. Jeden z bardziej przejmujących tekstów z 1942 r. nosił tytuł „Dzisiejsze oblicze wsi”. Reportaż z podróży[4]. W broszurze wydanej przez FOP Szczucka pisała, że bardzo zmienił się na wsi stosunek do ukrywających się Żydów:
„[W 1941 roku] zachowanie chłopów do popełnianych przez Niemców gwałtów na Żydach było ludzkie, logiczne i zrozumiałe. Wyrażało się ono w śpiesznym zajmowaniu opróżnionych przez Żydów placówek, kształceniu młodzieży w rzemiosłach, będących dotąd wyłącznym przywilejem Żydów, jak czapnictwo lub krawiectwo, a równocześnie w bardzo chrześcijańskim udzielaniu pomocy głodomorom zbiegłym z getta […] Dzisiaj bestialstwa niemieckie stępiły wrażliwość wsi, odebrały jej pewność osądu. Piorun nie spada z nieba, nie zabija morderców dzieci, krew nie woła o pomstę. Może to prawda, że Żyd jest tworem wyklętym, nad którym zbrodnia popełniona uchodzi bezkarnie? W związku z tym przekonaniem mnożą się, niestety, wypadki czynnego współdziałania chłopów w eksterminacyjnej akcji niemieckiej. To precedens bardzo groźny”.
Przełomem dla działaczy FOP była z pewnością wielka akcja deportacyjna z getta warszawskiego do obozu zagłady w Treblince, która rozpoczęła się 22 lipca 1942 r. i trwała jedynie z kilkoma dniami przerwy do 21 września.
Wstrząśnięta tym bestialstwem Kossak-Szczucka na początku sierpnia w imieniu FOP ogłosiła w formie broszurowej, w pięciu tysiącach egzemplarzy, przejmujący Protest. Jest tekst wieloznaczny, gdyż obok słów litości i moralnego wsparcia dla ofiar, obok wezwania do pomocy, zawiera wiele sformułowań noszących ślady antysemickich uprzedzeń. Kossak pisała:
„Uczucia nasze względem Żydów nie uległy zmianie. Nie przestajemy uważać ich za politycznych, gospodarczych i ideowych wrogów Polski. Co więcej, zdajemy sobie sprawę z tego, iż nienawidzą nas oni więcej niż Niemców, że czynią nas odpowiedzialnymi za swoje nieszczęścia. Dlaczego, na jakiej podstawie – to pozostaje tajemnicą duszy żydowskiej”.
Żegota
W tym samym czasie z inicjatywy kierownika referatu żydowskiego w BIP Komendy Głównej AK Henryka Wolińskiego (działał od lutego 1942 r.) delegat rządu polecił Departamentowi Opieki Społecznej zająć się sprawami pomocy dla uciekających z gett Żydów. Do rozmów zaproszono przedstawicieli FOP (zapewne Kossak-Szczucką i Bieńkowskiego) oraz działaczkę Polskiej Organizacji Demokratycznej Wandę Krahelską-Filipowicz. Szef Departamentu Spraw Wewnętrznych delegatury Leopold Rutkowski przyznał na początku września specjalną dotację finansową, dzięki której 27 września 1942 r. można było powołać Komisję Pomocy Społecznej dla Ludności Żydowskiej (czasem zwaną Społecznym Komitetem, a dla celów konspiracyjnych Komitetem im. Konrada Żegoty). Na jej czele jako przewodnicząca stanęła Zofia Kossak-Szczucka. Decyzję ogłoszono w organie delegatury „Rzeczpospolitej Polskiej” 14 października. Komisja przekształciła się 4 grudnia w Radę Pomocy Żydom, już bez Zofii Kossak, za to z przedstawicielem socjalistów z WRN Julianem Grobelnym „Trojanem”, który został przewodniczącym RPŻ.
W 1943 r. ludzie związani z „Prawdą” nadal piętnowali współudział Polaków w eksterminacji Żydów. W artykule W imieniu Rzeczypospolitej (w marcu) pisano na temat działań Polskiego Państwa Podziemnego w walce z szantażowaniem ukrywających się Żydów[5]:
„Rozplakatowane zawiadomienie o dwóch wydanych i wykonanych wyrokach na zdrajców sprawy polskiej zostały przez ludność Warszawy przyjęte entuzjastycznie. Oczekiwanie dalszych tego rodzaju enuncjacji oczyszcza atmosferę. Nie ulega bowiem wątpliwości, że znajdujemy się w tej chwili na samym dnie rozwydrzenia wszystkich elementów, które zdemoralizowała wojna [...] Myślmy też o Żydach. Na tych ostatnich przede wszystkim żeruje szantaż. Dawaliśmy już wyraz naszemu stosunkowi do społeczeństwa żydowskiego. Dziś podkreślamy z całym naciskiem, że jesteśmy świadkami najbardziej hańbiącego procesu żerowania na ich nieszczęściu. Dla faktu tego nie ma usprawiedliwienia”.
Działający w Żegocie od chwili jej powstania Władysław Bartoszewski wspominał po 67 latach, że Zofię Kossak-Szczucką poznał w 1942 r. za pośrednictwem Hanny Czaki, sąsiadki, która opiekowała się nim po zwolnieniu z Oświęcimia i której podyktował swoją stamtąd relację. Zredagowała ją i uzupełniła innymi relacjami Halina Krahelska i wydała w formie broszury w BIP AK pod tytułem „Oświęcim. Pamiętnik więźnia”. Kossak ujęła go bezpośredniością i zaproponowała pracę w kolportażu wydawnictw FOP. Były wśród nich ważne dla niego, byłego więźnia Oświęcimia, broszury dotyczące obozu, między innymi autorstwa Kossak-Szcuckiej W piekle. Podkreślał „powściągliwy, zgoła niechętny stosunek Zofii Kossak-Szczuckiej do jakiejkolwiek działalności o charakterze czysto politycznym, związanej z określonymi stronnictwami czy grupami, był bardzo charakterystyczny dla jej postawy wobec życia i wobec ludzi”.
Niestety, jak pisze Bartoszewski, „traktowała rygory konspiracji ze szczególną, tak to nazwijmy, lekkością”. 25 września 1943 r. została aresztowana przypadkowo na ulicy, bo wyglądała na Żydówkę i legitymowała się podejrzaną kenkartą. Na posterunku policji granatowej przy Krakowskim Przedmieściu 1 odkryto, że ma przy sobie paczkę egzemplarzy „Prawdy”, i wystraszeni policjanci przekazali ją gestapo. Następne miesiące spędziła kolejno na Pawiaku, w Oświęcimiu i ponownie na Pawiaku, skąd została zwolniona 29 lipca 1944 r.
[1] „Prawda” lipiec 1942.
[2] „Prawda” maj 1942 (nr 5), Proroctwa się wypełniają.
[3] „Prawda” maj 1942 (nr 5), Proroctwa się wypełniają.
[4] Warszawa, październik 1942.
[5] „Prawda” III 1943.
Andrzej Żbikowski
prof. Andrzej Żbikowski – historyk, profesor nauk humanistycznych, profesor nadzwyczajny w Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego. Pracownik Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, w którym kieruje badaniami nad najnowszymi dziejami polskich Żydów.
