Fińscy żołnierze na polskiej ziemi

Muzeum Historii Polski wraz z Wydawnictwem Bellona wydało w sierpniu bieżącego roku, w dziewięćdziesiątą rocznicę bitwy warszawskiej 1920 roku, wspomnienia Kaarla Kurko zatytułowane „Cud na Wisłą”. To Pan przypomniał polskim historykom o Kaarlu Kurko i jego książce, a także napisał do niej przedmowę. Czy może Pan przybliżyć osobę autora „Cudu nad Wisłą”?


Kaarlo Kurko był zapewne jednym z najsławniejszych fińskich poszukiwaczy przygód i najemników. Uczestniczył w fińskiej wojnie domowej w 1918 roku, w estońskiej i łotewskiej wojnie o niepodległość w roku 1919 i wreszcie w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku. Później służył we francuskiej Legii Cudzoziemskiej, po czym powrócił do ojczyzny, by rozpocząć karierę popularnego pisarza. Napisał kilka książek opartych na swych wspomnieniach wojennych oraz różne opowieści przygodowe. Książki te nie weszły może do klasyki literatury, ale sprzedawały się dobrze, a wspomnienia Kurko ze służby w Legii Cudzoziemskiej uznaje są niekiedy za źródło inspiracji dla zadziwiająco licznej grupy młodych Finów, którzy w okresie międzywojennym wstąpili do Legii. Kurko był honorowym obywatelem Estonii i Łotwy, a także przez całe swe życie utrzymywał bliskie stosunki z Francją. Spod jego pióra wyszło jedno z fińskich tłumaczeń „Hrabiego Monte Christo” Aleksandra Dumasa. Wspomnienia z wojny polsko-bolszewickiej ukazały się w Finlandii dwukrotnie, w 1931 i 1939 roku.

Kaarlo Kurko należał do ostatniej generacji fińskich żołnierzy walczących na ziemiach polskich, ale miał przecież licznych poprzedników. Kiedy pierwsi Finowie pojawili się Polsce z bronią w ręku?

Finowie uczestniczyli już w bitwie pod Kircholmem przeciw Chodkiewiczowi w 1605 roku. Spośród dziesięciu tysięcy żołnierzy szwedzkich w armii Karola IX około tysiąc to właśnie Finowie. W bitwie pod Walmojzą (Wallhof) 17 stycznia 1626 roku, w której Gustaw Adolf zadał klęskę wojskom litewskim dowodzonym przez Jana Stanisława Sapiehę, decydujący o losach starcia atak przeprowadziło sześć kompanii fińskiej jazdy. Finowie uczestniczyli także w inwazji Karola X Gustawa na Polskę w 1655 roku, w Polsce znanej jako potop szwedzki. Jednym z nich był feldmarszałek Arvid Wittenberg, dowodzący zgrupowaniem, które wkroczyło z Pomorza do Wielkopolski i zmusiło do kapitulacji pospolite ruszenie pod Ujściem. Wittenberg urodził się w Finlandii, choć był z pochodzenia bałtyckim Niemcem z Inflant. Dostał się do polskiej niewoli podczas oblężenia Warszawy w 1656 roku. Wbrew warunkom kapitulacji, nie został uwolniony jak inni żołnierze, co należy uznać za dowód uznania dla jego militarnych talentów. Przewieziono go do Zamościa, gdzie wkrótce zmarł śmiercią naturalną. W wojnach szwedzko-polskich uczestniczyli Finowie, walcząc głównie na terenie Inflant.

W XIX wieku Finowie uczestniczyli w tłumieniu powstania listopadowego. Czy może Pan przybliżyć nam ten epizod i jego znaczenie w dziejach fińskiej wojskowości?

W okresie powstania listopadowego jedynym fińskim oddziałem regularnego wojska był Fiński Batalion Strzelców, który od 1829 roku wchodził w skład gwardii cesarskiej. „Fińska Gwardia” wraz z innymi siłami rosyjskimi weszła w skład wyprawy karnej przeciw zbuntowanemu Królestwu Polskiemu w 1831 roku i walczyła na Mazowszu w siłach wielkiego księcia Michała. O fińskich żołnierzach wspominają polscy pamiętnikarze Stanisław Jabłonowski, Ignacy Kruszewski i Dezydery Chłapowski, którzy zetknęli się nimi na polu walki. O Finach służących w wojskach okupacyjnych wspomina w swych pamiętnikach Elżbieta Pakoszowa. Znaczenie tej kampanii w historii fińskiej wojskowości polega głównie na tym, że wtedy po raz pierwszy Finowie walczyli pod rosyjskim dowództwem. Był to, by tak rzec, test lojalności, który Finowie musieli przejść. Dziś jednak nikt już w Finlandii o tej kampanii nie pamięta. Znacznie żywsze są wspomnienia udziału Finów w kampanii przeciw Imperium Osmańskiemu.

Finowie, w każdym razie Oskar Ferdinand Gripenberg, walczyli przeciw polskim powstańcom w 1863 roku. Ale kariera Gripenberga w rosyjskim mundurze byłą znacznie dłuższa…

Gwardia Fińska nie uczestniczyła w tłumieniu powstania styczniowego, ale oczywiście poszczególni fińscy oficerowie służący w różnych rosyjskich oddziałach walczyli w Polsce. Anders Edward Ramsay, dowodzący jako młody pułkownik Fińskim Batalionem Strzelców w kampanii 1831 roku, tuż przed wybuchem powstania styczniowego był generałem piechoty, a od lipca 1862 do końca marca roku następnego dowodził siłami rosyjskimi stacjonującymi w Królestwie Polskim. Oskar Ferdinand Gripenberg również zakończył swą karierę w armii rosyjskiej w stopniu generała piechoty, służąc także w wojnach z Turcją i w wojnie rosyjsko-japońskiej. Ramsay i Gripenberg to członkowie szwedzkojęzycznej elity społecznej Wielkiego Księstwa Finlandii.

Także marszałek Gustaf Mannerheim walczył na polskiej ziemi…

W latach 1911–1914 Mannerheim dowodził pułkiem ułanów gwardii cesarskiej stacjonującym w Mińsku Mazowieckim, po czym mianowano go dowódcą brygady kawalerii w Warszawie. Brał aktywny udział w życiu towarzyskim. Jak sam pisze we Wspomnieniach, z racji fińskiego pochodzenia polska elita traktowała go z większą sympatią, niż gdyby był rodowitym Rosjaninem. Wiadomo, że prowadził intensywną korespondencję osobistą z księżniczką Marią z Branickich Lubomirską, co owocuje różnego rodzaju spekulacjami na temat charakteru stosunków między nimi. Po wybuchu I wojny światowej Mannerheim brał udział w bitwie pod Opolem Lubelskim w 1914 roku, a w roku 1915 został dowódcą 12. Dywizji Kawalerii, z którą walczył w Galicji. Później wraz ze swą jednostką trafił na front rumuński.