„Dziewięć dni,
które wstrząsnęły światem”
czas czytania:
Na początku czerwca przypada kolejna rocznica I pielgrzymki św. Jana Pawła II do Polski. Główny biograf polskiego papieża – Amerykanin George Weigel, w swej książce „Świadek nadziei” nazwał wizytę Ojca św. w Ojczyźnie słowami, zacytowanymi w tytule artykułu. Było to oczywiste nawiązanie do słynnego dzieła innego Amerykanina – komunisty Johna Reeda, który w 1919 r. opublikował książkę propagandową, będącą apologią rewolucji komunistycznej pod zbliżonym tytułem „Dziesięć dni, które wstrząsnęły światem”.
W ten sposób bez wątpienia Weigel przypisywał pielgrzymce do Polski zasadnicze znaczenie dla obalenia komunizmu w naszej części Europy. Jednak my, z polskiej perspektywy możemy zastanowić się nad historycznym znaczeniem przyjazdu głowy Kościoła katolickiego do Polski, w roku 1979.
Znaczenie te możemy oceniać na różne sposoby. Po pierwsze o jego wadze świadczył przede wszystkim oczywisty fakt, że była to pierwsza w całych tysiącletnich dziejach Polski wizyta w naszej Ojczyźnie aktualnie sprawującego swą funkcję papieża. Polska zaś była krajem większościowo katolickim, dla którego Kościół katolicki był zawsze jednym z najistotniejszych punktów odniesienia w jej historii, natomiast jego widzialna głowa i najwyższy religijny autorytet hierarchiczny – jednym z bardzo istotnych autorytetów społecznych.
Poza tym – w kontekście roku 1979 – trzeba przypomnieć, że zaledwie 13 lat wcześniej, bo w 1966 r., przy okazji uroczystości Milenium Chrztu Polski, papież Paweł VI – dziś także uznany przez Kościół za świętego – nie został wpuszczony do Polski przez władze komunistyczne, które wówczas nie widziały w ogóle możliwości wjazdu głowy Kościoła katolickiego nie tylko do Polski, ale do jakiegokolwiek kraju bloku wschodniego. Była to z pewnością realizacja wytycznych płynących w tej sprawie z Moskwy.
Po drugie, czerwcowa podróż św. Jana Pawła II do Polski w 1979 r. była też pierwszą pielgrzymką Ojca Św. do krajów komunistycznych, co samo w sobie przykuwało uwagę ówczesnych obserwatorów życia publicznego. W niepisanych założeniach kierownictwa sowieckiego mur berliński miał symbolicznie stanowić nieprzekraczalną granicę nie tyle dla osoby papieża, co przede wszystkim dla wszelkich treści religijnych, zwłaszcza chrześcijańskich, które zdaniem Kremla w jak najmniejszym stopniu powinny zakłócać funkcjonowanie komunistycznych społeczeństw, mających ich zdaniem żyć w oparciu o ideologiczne założenia marksizmu i mających wytrwale dążyć do ateizmu.
Papieska pielgrzymka z 1979 r. miała więc znaczenie globalne. Zdawał sobie z tego sprawę Jan Paweł II w swych rozmowach z Radą Główną Episkopatu Polski mówiąc: „Sprawy, które toczą się w Polsce, mają znaczenie światowe”. Wpływ ten był różnoraki – w pielgrzymce uczestniczyli pielgrzymi z Czechosłowacji, Węgier, sowieckiej wówczas Litwy, NRD, a także z Bułgarii. Na samej Słowacji komunistyczne służby bezpieczeństwa uznały miejscowych pielgrzymów za element szczególnie niebezpieczny, zakładając im kilkaset spraw, mających na celu ich inwigilację. Objawy zaniepokojenia znajdujemy na kartach nielicznych znanych nam raportów KGB z tego okresu. Prymas Wyszyński miał świadomość, że w przygranicznych regionach ZSRS miał miejsce ruch ludności, a ludzie przyjeżdżali tam, by móc obejrzeć transmisję z papieskich mszy. Wiemy też, że w Związku Sowieckim, m.in. pod wpływem tej wizyty zorganizowały się w następnych miesiącach komitety obrony praw ludzi wierzących, które będą uznawane przez tamtejsze władze za groźne struktury antykomunistyczne.
Trzeba też podkreślić wpływ jaki ta pielgrzymka wywarła także na świat zachodni. Niewiele o tym wiemy – choć było to bodaj pierwsze wydarzenie w Polsce komunistycznej relacjonowane na bieżąco przez kilkaset ekip telewizyjnych. Świat dzięki papieżowi dowiadywał się jaka jest Polska, ale także wyciągał z tego wnioski np. z ówczesny kandydat na prezydenta USA – Ronald Reagan, był bardzo poruszony relacjami z podróży Jana Pawła II do Ojczyzny i pod ich wpływem zaostrzył swoje stanowisko wobec bloku wschodniego, czując, że istnieje partner społeczny w bloku dla jego polityki skierowanej przeciw mocarstwu, które nazwie później otwarcie „imperium zła”.
Po trzecie I pielgrzymka do Polski była to – wprawdzie chronologicznie druga po styczniowej podróży do Meksyku – ale na pewno jedna z programowych zagranicznych wizyt nowo wybranego papieża, który miał zamiar w jej trakcie wytyczyć nowe kierunki dla dalszego rozwoju Kościoła i papiestwa. Wiadomo było już wówczas, że papieski program ma poważne znaczenie dla Kościoła i świata, bowiem Jan Paweł II z racji stosunkowo młodego wieku – 59 lat – oraz mocnego charakteru i narzucającej się charyzmy osobistej powinien mieć przed sobą długi i istotny pontyfikat, co później miało okazać się faktem. W czasie pielgrzymki papież dokonał np. aktu zawierzenia Kościoła powszechnego i świata Matce Bożej Jasnogórskiej, z intencją, by Kościół „nie pił z zatrutych cystern”, nadawał więc w ten sposób znaczenie dla Kościoła powszechnego.
Po czwarte – patrząc ponownie tylko z polskiej perspektywy – było oczywiste, że w czerwcu 1979 r. przyjeżdżał do Polski najbardziej wpływowy Polak swojego pokolenia, a jak się miało wkrótce okazać także prawdopodobnie najważniejszy Polak w całym minionym stuleciu. A kto wie czy nie najbardziej znaczący w całych dziejach naszego kraju, choć ta ostatnia kwestia wymyka się już zapewne ocenie historyków w kategoriach w pełni racjonalnych. Nic więc dziwnego, że to, co ten wielki Polak miał do powiedzenia swym rodakom wczesnym latem 1979 r. nabierało więc znaczenia nawet dla tych spośród nich, którzy nie byli katolikami.
Podczas pielgrzymki papież zarysował program zbudowania nowej polskiej tożsamości – nowej – czy raczej co jest bardziej precyzyjnie – odnowionej polskiej tożsamości. Miała to być tożsamość pozbawiona komunistycznych naleciałości, zakorzeniona w trwającej dziesięć wieków historii narodu, ale przede wszystkim zakorzenionej w tożsamości chrześcijańskiej i w wierze, świadomie przeżywanej wierze całej wspólnoty i poszczególnych jego członków. W opinii papieża – co zresztą wyraźnie powiedział podczas swych homilii, m.in. na Skałce w Krakowie – dokonało się podczas jego wizyty bierzmowanie dziejów”, bierzmowanie narodu, niejako świadome uzupełnienie chrztu dokonanego przez Mieszka I. Można mieć do tego aktu różne podejście, niemniej w opinii papieża miało mieć to znaczenie decydujące dla Polski i z pewnością w jakiejś mierze rzeczywiście miało.
Nie było w wypowiedziach papieża agresji wobec komunistów, nie było zamknięcia na niewierzących – wręcz przeciwnie było swoiste zaproszenie ich do wspólnoty, ale na warunkach poszanowania prawdy o niej samej, jej chrześcijańskiej i katolickiej tożsamości. Znalazło się u papieża silne wezwanie do podtrzymania pamięci zbiorowej, jako warunku wolności i godności, jako warunku poszanowania praw człowieka i narodu. Znalazło się wezwanie do moralnej przemiany i odnowy, do nawrócenia – mówiąc językiem religijnym – jako niezbędnego warunku dla dokonania w PRL głębokiej zmiany społecznej. Przekaz św. Jana Pawła II z czasu pielgrzymki legł więc z pewnością u podstaw „Solidarności”, w tej formie, jaka kształtowała się w sierpniu 1980 r., która wznosiła hasło właśnie rewolucji moralnej.
Nie możemy też zapomnieć, że wielu uczestników pielgrzymki przeżyło wówczas swego rodzaju osobiste nawrócenie, pielgrzymka stanowiła punkt zwrotny ich życia, choć niestety do dziś z pewnością nie wszyscy Polacy, w ogóle zdali sobie sprawę z treści papieskiego programu przemiany Polski i sensu jej istnienia, który został tak ambitnie zarysowany przez polskiego papieża na warszawskim Placu Zwycięstwa 2 czerwca 1979 r.
Paweł Skibiński
dr hab. Paweł Skibiński – wykładowca historii najnowszej w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego specjalizujący się w historii Kościoła katolickiego w XX wieku oraz historii Hiszpanii w XX wieku. Autor czterech samodzielnych książek i ponad stu artykułów naukowych.
Znaczenie te możemy oceniać na różne sposoby. Po pierwsze o jego wadze świadczył przede wszystkim oczywisty fakt, że była to pierwsza w całych tysiącletnich dziejach Polski wizyta w naszej Ojczyźnie aktualnie sprawującego swą funkcję papieża. Polska zaś była krajem większościowo katolickim, dla którego Kościół katolicki był zawsze jednym z najistotniejszych punktów odniesienia w jej historii, natomiast jego widzialna głowa i najwyższy religijny autorytet hierarchiczny – jednym z bardzo istotnych autorytetów społecznych.
Poza tym – w kontekście roku 1979 – trzeba przypomnieć, że zaledwie 13 lat wcześniej, bo w 1966 r., przy okazji uroczystości Milenium Chrztu Polski, papież Paweł VI – dziś także uznany przez Kościół za świętego – nie został wpuszczony do Polski przez władze komunistyczne, które wówczas nie widziały w ogóle możliwości wjazdu głowy Kościoła katolickiego nie tylko do Polski, ale do jakiegokolwiek kraju bloku wschodniego. Była to z pewnością realizacja wytycznych płynących w tej sprawie z Moskwy.
Po drugie, czerwcowa podróż św. Jana Pawła II do Polski w 1979 r. była też pierwszą pielgrzymką Ojca Św. do krajów komunistycznych, co samo w sobie przykuwało uwagę ówczesnych obserwatorów życia publicznego. W niepisanych założeniach kierownictwa sowieckiego mur berliński miał symbolicznie stanowić nieprzekraczalną granicę nie tyle dla osoby papieża, co przede wszystkim dla wszelkich treści religijnych, zwłaszcza chrześcijańskich, które zdaniem Kremla w jak najmniejszym stopniu powinny zakłócać funkcjonowanie komunistycznych społeczeństw, mających ich zdaniem żyć w oparciu o ideologiczne założenia marksizmu i mających wytrwale dążyć do ateizmu.
Papieska pielgrzymka z 1979 r. miała więc znaczenie globalne. Zdawał sobie z tego sprawę Jan Paweł II w swych rozmowach z Radą Główną Episkopatu Polski mówiąc: „Sprawy, które toczą się w Polsce, mają znaczenie światowe”. Wpływ ten był różnoraki – w pielgrzymce uczestniczyli pielgrzymi z Czechosłowacji, Węgier, sowieckiej wówczas Litwy, NRD, a także z Bułgarii. Na samej Słowacji komunistyczne służby bezpieczeństwa uznały miejscowych pielgrzymów za element szczególnie niebezpieczny, zakładając im kilkaset spraw, mających na celu ich inwigilację. Objawy zaniepokojenia znajdujemy na kartach nielicznych znanych nam raportów KGB z tego okresu. Prymas Wyszyński miał świadomość, że w przygranicznych regionach ZSRS miał miejsce ruch ludności, a ludzie przyjeżdżali tam, by móc obejrzeć transmisję z papieskich mszy. Wiemy też, że w Związku Sowieckim, m.in. pod wpływem tej wizyty zorganizowały się w następnych miesiącach komitety obrony praw ludzi wierzących, które będą uznawane przez tamtejsze władze za groźne struktury antykomunistyczne.
Trzeba też podkreślić wpływ jaki ta pielgrzymka wywarła także na świat zachodni. Niewiele o tym wiemy – choć było to bodaj pierwsze wydarzenie w Polsce komunistycznej relacjonowane na bieżąco przez kilkaset ekip telewizyjnych. Świat dzięki papieżowi dowiadywał się jaka jest Polska, ale także wyciągał z tego wnioski np. z ówczesny kandydat na prezydenta USA – Ronald Reagan, był bardzo poruszony relacjami z podróży Jana Pawła II do Ojczyzny i pod ich wpływem zaostrzył swoje stanowisko wobec bloku wschodniego, czując, że istnieje partner społeczny w bloku dla jego polityki skierowanej przeciw mocarstwu, które nazwie później otwarcie „imperium zła”.
Po trzecie I pielgrzymka do Polski była to – wprawdzie chronologicznie druga po styczniowej podróży do Meksyku – ale na pewno jedna z programowych zagranicznych wizyt nowo wybranego papieża, który miał zamiar w jej trakcie wytyczyć nowe kierunki dla dalszego rozwoju Kościoła i papiestwa. Wiadomo było już wówczas, że papieski program ma poważne znaczenie dla Kościoła i świata, bowiem Jan Paweł II z racji stosunkowo młodego wieku – 59 lat – oraz mocnego charakteru i narzucającej się charyzmy osobistej powinien mieć przed sobą długi i istotny pontyfikat, co później miało okazać się faktem. W czasie pielgrzymki papież dokonał np. aktu zawierzenia Kościoła powszechnego i świata Matce Bożej Jasnogórskiej, z intencją, by Kościół „nie pił z zatrutych cystern”, nadawał więc w ten sposób znaczenie dla Kościoła powszechnego.
Po czwarte – patrząc ponownie tylko z polskiej perspektywy – było oczywiste, że w czerwcu 1979 r. przyjeżdżał do Polski najbardziej wpływowy Polak swojego pokolenia, a jak się miało wkrótce okazać także prawdopodobnie najważniejszy Polak w całym minionym stuleciu. A kto wie czy nie najbardziej znaczący w całych dziejach naszego kraju, choć ta ostatnia kwestia wymyka się już zapewne ocenie historyków w kategoriach w pełni racjonalnych. Nic więc dziwnego, że to, co ten wielki Polak miał do powiedzenia swym rodakom wczesnym latem 1979 r. nabierało więc znaczenia nawet dla tych spośród nich, którzy nie byli katolikami.
Podczas pielgrzymki papież zarysował program zbudowania nowej polskiej tożsamości – nowej – czy raczej co jest bardziej precyzyjnie – odnowionej polskiej tożsamości. Miała to być tożsamość pozbawiona komunistycznych naleciałości, zakorzeniona w trwającej dziesięć wieków historii narodu, ale przede wszystkim zakorzenionej w tożsamości chrześcijańskiej i w wierze, świadomie przeżywanej wierze całej wspólnoty i poszczególnych jego członków. W opinii papieża – co zresztą wyraźnie powiedział podczas swych homilii, m.in. na Skałce w Krakowie – dokonało się podczas jego wizyty bierzmowanie dziejów”, bierzmowanie narodu, niejako świadome uzupełnienie chrztu dokonanego przez Mieszka I. Można mieć do tego aktu różne podejście, niemniej w opinii papieża miało mieć to znaczenie decydujące dla Polski i z pewnością w jakiejś mierze rzeczywiście miało.
Nie było w wypowiedziach papieża agresji wobec komunistów, nie było zamknięcia na niewierzących – wręcz przeciwnie było swoiste zaproszenie ich do wspólnoty, ale na warunkach poszanowania prawdy o niej samej, jej chrześcijańskiej i katolickiej tożsamości. Znalazło się u papieża silne wezwanie do podtrzymania pamięci zbiorowej, jako warunku wolności i godności, jako warunku poszanowania praw człowieka i narodu. Znalazło się wezwanie do moralnej przemiany i odnowy, do nawrócenia – mówiąc językiem religijnym – jako niezbędnego warunku dla dokonania w PRL głębokiej zmiany społecznej. Przekaz św. Jana Pawła II z czasu pielgrzymki legł więc z pewnością u podstaw „Solidarności”, w tej formie, jaka kształtowała się w sierpniu 1980 r., która wznosiła hasło właśnie rewolucji moralnej.
Nie możemy też zapomnieć, że wielu uczestników pielgrzymki przeżyło wówczas swego rodzaju osobiste nawrócenie, pielgrzymka stanowiła punkt zwrotny ich życia, choć niestety do dziś z pewnością nie wszyscy Polacy, w ogóle zdali sobie sprawę z treści papieskiego programu przemiany Polski i sensu jej istnienia, który został tak ambitnie zarysowany przez polskiego papieża na warszawskim Placu Zwycięstwa 2 czerwca 1979 r.
Paweł Skibiński
dr hab. Paweł Skibiński – wykładowca historii najnowszej w Instytucie Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego specjalizujący się w historii Kościoła katolickiego w XX wieku oraz historii Hiszpanii w XX wieku. Autor czterech samodzielnych książek i ponad stu artykułów naukowych.
