Dlaczego ukrzyżowanemu Chrystusowi podano ocet?

W czasach Chrystusa napój ten miał już długą historię. Pierwsze na tyle precyzyjne, że nadające się do analizy wzmianki na jego temat pochodzą z IV w. p.n.e. i można je odnaleźć w medycznych traktatach greckich, spisanych przez zwolenników teorii proponowanych przez słynnego Hipokratesa (który żył na przełomie V i IV w. p.n.e.). Prawdopodobnie w IV w. p.n.e. spożywanie tego napoju było już codzienną praktyką. Plutarch w żywocie Marka Porcjusza Katona Starszego, znanego polityka czynnego w drugiej połowie III i pierwszej połowie II w. p.n.e., utrzymuje, że bohater jego opowieści pijał ocet dla orzeźwienia regularnie, zwłaszcza w czasie wypraw wojennych, w których wiele razy uczestniczył. Niemal współczesny Katonowi komediopisarz Plaut wymienia mieszaninę octu winnego i wody w tych miejscach swoich utworów, gdzie mowa jest o realiach życia codziennego i diety ludzi niezamożnych oraz niewolników.

Ocet produkowano w okresie bliskim czasom Chrystusa na własny użytek w domach, ale sprzedawano go także jako napój orzeźwiający na ulicach miast. Gajusz Swetoniusz Trankwilus (jego Żywoty cezarów powstały w pierwszej połowie II w. n.e.) pisze, że handlarzem tego napoju w Neapolu był przez pewien czas Aulus Witeliusz, który potem na krótko został cesarzem w roku 69 n.e.

Badania dowiodły, że spożycie omawianego napoju wzrastało wszędzie tam, gdzie docierały rzymskie siły zbrojne. Ocet bowiem był łatwo dostępny i tani, a dodanie go do wody odkażało ją, czyniąc bezpieczniejszą do spożycia. Aromatyzowany (na przykład ziołami) ocet poprawiał nadto smak tego życiodajnego płynu. O stałym użyciu tego trunku w armii rzymskiej świadczą rozliczne źródła historyczne. Wzmiankowany jest on zatem w żywotach Awidiusza Kasjusza (II w. n.e.) i Pesceniusza Nigra (II w. n.e.), wchodzących do zbioru zwanego Historia augusta (a powstałego zapewne pod koniec III lub w pierwszej połowie IV w. n.e.), w źródłach prawnych (w Kodeksie Teodozjusza z IV w. n.e. oraz w Kodeksie Justyniana wydanym w VI w. n.e.), w traktatach o sztuce wojennej (jak dzieło O sztuce wojennej napisane przez Publiusza Flawiusza Wegecjusza Renatusa w IV w. n.e.) i innych.

Można zatem stwierdzić, że popularność napoju kwitła przez cały okres trwania Imperium Romanum i to we wszystkich częściach basenu Morza Śródziemnego. Nie zmniejszyła się w czasach Bizancjum, kiedy to omawiany napitek należał do grupy produktów dostępnych w przyulicznych tawernach, które specjalizowały się w jego sprzedaży i dlatego określane były po grecku jako fouskaria. Zresztą podobne napoje pili także ci, którzy chyba rzadko korzystali z tego typu przybytków, gdyż oddawali się życiu ascetycznemu czy to samotnie czy też we wspólnotach monastycznych.

Mieszanina octu z wodą nie jest jedynie zwykłym napojem. Historia medycyny pokazuje, iż odkryto również walory terapeutyczne tego napitku. Popijano nim lekarstwa i dodawano doń ziół, nie jedynie w celu polepszenia walorów smakowych, ale także aby uzyskać w ten sposób mikstury lecznicze. Na przykład dzięki informacjom przekazanym przez Dioskurydesa, słynnego lekarza i znawcy farmacji z I w. n.e. wiemy, iż octowy napój był aromatyzowany miętą polej, gdyż dodanie jej usuwało nudności i łagodziło dolegliwości gastryczne. Ta receptura zresztą okazała się na tyle skuteczna i zapewne smaczna, że przyjęła się powszechnie i była propagowana przez następców Dioskurydesa. Znał ją i zalecał na przykład znany lekarz IV w. n.e. Orybazjusz, a potem Antimus, który pisał o niej w VI w. Oprócz mięty polej do aromatyzowania używano kopru włoskiego (inaczej fenkułu), tymianku, anyżku, kminu rzymskiego, hyzopu i rozlicznych innych dodatków. Wyobrażenie na temat możliwej gamy przypraw dają receptury na terapeutyczne fouska zamieszczone w traktatach medycznych Aecjusza z Amidy (VI w. n.e.) oraz Pawła z Eginy (VII w. n.e).

W praktyce medycznej mieszanina octu i wody była wykorzystywana nie tylko jako napój i mikstura do użycia wewnętrznego, lecz także jako środek do leczenia uszkodzeń ciała widocznych na jego powierzchni. Zachowane informacje dowodzą, że używano jej jako swego rodzaju antyseptyku, którym przemywano chore miejsca przed opatrunkiem. Wzmiankowany już Aecjusz z Amidy przepisywał przyłożenie gąbki nasączonej płynem octowym na ukąszenia psów, a Paweł z Eginy zalecał polewanie nim miejsc zajętych stanem zapalnym lub nawet zaatakowanych przez gangrenę. Zwilżano nim także bandaże, w tym również te, które nakładano na rany pooperacyjne. Używano go przy hamowaniu krwotoków, nasączywszy tym zimnym płynem gąbkę przykładaną do krwawiącego nosa. Mieszanina wody z octem winnym była środkiem wykorzystywanym szczególnie często w armii, gdzie w skrajnych, bojowych warunkach brakowało innych medykamentów.

Wymienione powyżej zastosowania medyczne mogą być rozpatrywane jako tło do obrazu tworzonego przez Ewangelistów. Chrystus bowiem, odniósłszy rany podczas biczowania, a następnie po raz kolejny ciężko zraniony podczas egzekucji, wymagał interwencji medycznej, wydłużającej jego cierpienia na krzyżu. Nie dziwi też stwierdzenie św. Łukasza, że pomoc Jezusowi została udzielona właśnie przez żołnierza. Wojskowy miał na podorędziu naczynie z octem, który miał mu służyć jako trunek. Procedury znane z armii przyzwyczaiły go jednak także do wykorzystywania tegoż napoju w innych celach. Podał go zatem skazańcowi na gąbce, nałożywszy ją na hyzop (którego gałązka była zanurzona w płynie w celu dodania aromatu). Być może także otarł gąbką zanurzoną w płynie skrwawioną twarz Jezusa. Miało to zatamować krwawienie i ochłodzić rozognione gorączką oblicze.

Maciej Kokoszko

dr hab. Maciej Kokoszko – profesor Uniwersytetu Łódzkiego, historyk i filolog klasyczny, znawca dziejów Bizancjum, medycyny i sztuki kulinarnej antyku.