Artykuły Zabory 1795–1918 II Rzeczpospolita 1918-1939 Społeczeństwo Kultura Nauczyciele Dorośli Licealiści Studenci

„Chłopi” Władysława Reymonta

czas czytania: 6 min

13 listopada 1924 r. Władysław Reymont otrzymał literacką nagrodę Nobla za czterotomową epopeję chłopską pt. „Chłopi”. Powieść była publikowana w odcinkach w latach 1902–1908 w „Tygodniku Ilustrowanym”. Wydanie książkowe przygotowano w latach 1904–1909 w Warszawie. Fabuła skupia się na losach rodziny Macieja Boryny i mieszkańców wsi Lipce. Pisarz przedstawił historię indywidualną na tle panoramicznego obrazu życia chłopów w drugiej połowie XIX w. Nakreślił szerokie tło obyczajowe, opisał tradycje, obrzędy i przyrodę, a także uzależnienie społeczności od pór roku i zmian pogody.

Powieść jest tetralogią, składa się z czterech tomów: „Jesień”, „Zima”, „Wiosna” i „Lato”. Akcja została umiejscowiona w autentycznej wsi Lipce, ale – zapewne świadomie – autor nie odzwierciedlił dokładnej topografii dzisiejszych Lipców Reymontowskich w województwie łódzkim. Dzieło obejmuje dziesięć miesięcy (od końca września do końca lipca) i rozgrywa się w zaborze rosyjskim w tzw. bezczasie. Reymont zamierzał uzyskać efekt pozahistoryczności i jednocześnie długiego trwania wydarzeń. W tekście znajdziemy jednak kilka wzmianek pozwalających datować czas akcji na lata osiemdziesiąte lub dziewięćdziesiąte XIX w. Wspominany jest udział parobka Borynów Pietrka w wojnie rosyjsko-tureckiej z lat 1877–1878. Bohaterowie powieści używali kos, które zaczęły na polskich ziemiach wypierać sierp dopiero w ostatniej dekadzie stulecia. Mowa jest również o uczestnictwie chłopów w powstaniu styczniowym (1863–1864).

Bohaterowie

Głównym bohaterem jest Maciej Boryna, „pierwszy we wsi gospodarz”, dla którego najważniejszą wartością jest ziemia. Blisko sześćdziesięcioletni, zamożny, uczciwy i pracowity wdowiec żeni się z nastoletnią i urodziwą Jagną. Dziewczyna, zmuszona do zamążpójścia przez matkę, nie kocha gospodarza i zdradza go z jego synem Antkiem. Reymont opisuje konflikt pokoleń oraz dojrzewanie młodego Boryny, którego rolą jest zastąpienia ojca jako przywódcy społeczności. Za kulminacyjne wydarzenie epopei możemy uznać zakończony walką i śmiercią Macieja spór z dziedzicem o las.

Zegar epicki zgodny
z porami roku

„Jesień” rozpoczyna się od trwających w Lipcach wykopków ziemniaków. W tym samym czasie inni mieszkańcy wsi jeszcze sieją. Kazimierz Wyka, badacz literatury polskiej, nazwał tetralogię „wielkim zegarem epickim, do innych tego typu zegarów mało podobnym”. I dalej: „Stukają w nim godziny, wyskakują ludzkie figury, znaki zodiaku, pory roku, obrzędy i krajobrazy, ten zegar chodzi i żyje rytmem własnym. Niekoniecznie harmonijnym i gładkim”. Ten sam badacz podkreśla oryginalność utworu i niesłabnące zainteresowanie nim za granicą, gdzie często jest wyżej oceniany niż w kraju. W Polsce bowiem większość czytelników poznaje tekst w zbyt młodym wieku jako lekturę szkolną. Młodzież ma trudności z odczytaniem części symboli i użytych zabiegów literackich.

Zdjęcie przedstawia okładkę książki „Chłopi” ozdobioną czerwonymi wzorami wycinanek łowickich.

powiększ

Władysław Reymont „Chłopi”, Gebethner i Wolf, Warszawa 1928 (Polona)

Wieś w literaturze realizmu

Dzieło Reymonta stanowi jeden z najpełniejszych i najwszechstronniejszych opisów życia wsi nie tylko w literaturze polskiej. Powieść została napisana w przypadającej na przełom XIX i XX w. epoce literackiej zwanej „Młodą Polską” i ma wiele cech epopei. W każdym tomie czytelnicy znajdą szczegółowe opisy świąt, zwyczajów, obrzędów i prac charakterystycznych dla danej pory roku. Towarzyszą im opisy przyrody otaczającej bohaterów, którzy są jednocześnie zwyczajni i wielcy, przeżywają silne emocje, mają zarówno słabości, jak i mocne strony charakteru. Narrator przedstawia chłopski świat od wewnątrz i zewnątrz. Dominująca w tekście jest oparta na miejscowej gwarze narracja typu „wsiowy gaduła” (narrator pochodzi z wiejskiego środowiska). Występuje ponadto narracja inteligencka, wykorzystująca język znany z prozy realistycznej, zakładającej jak największe zbliżenie literatury i rzeczywistości. Patos mieszany jest z humorem. Narrator nie idealizuje społeczności, jest obiektywny, nie komentuje wydarzeń, ale jednocześnie wydaje się sympatyzować z opisywanymi postaciami.

Bohaterem zbiorowym jest społeczność ukazana w momencie przełomowym. Dokonuje się zmiana pokoleniowa, kształtują się nowe obyczaje i poczucie świadomości społecznej i narodowej. Reymont porusza problemy reprezentatywne dla całego środowiska wiejskiego (nie tylko na ziemiach polskich). Z jednej strony mamy do czynienia z hermetyczną społecznością, z drugiej strony spoza Lipiec dociera do wiejskiej gromady powiew zmian. Antek Boryna w rozmowie z dziedzicem przyznaje, że czuje się Polakiem i zależy mu na edukacji dzieci w języku polskim. Chłopi potrafią już zadbać o swoje interesy, mają poczucie własnej wartości i godności, czego najlepszym przykładem jest sprzeciw wobec wycinki lasu. Mieszkańcy Lipiec zaczynają się interesować światem zewnętrznym. Stają się również bardziej przedsiębiorczy niż we wcześniejszych latach. Wreszcie w głównym wątku rodziny Borynów widzimy postępujący upadek dominującego od wieków porządku patriarchalnego.

Zasługą Reymonta jest dokumentacja na kartach powieści wiejskich obyczajów, tradycyjnych sposobów postępowania i obchodzenia świąt kościelnych. Na przykład w tomie „Wiosna” możemy zapoznać się z tradycjami wielkanocnymi, takimi jak święcenie gałązek przez kobiety, uroczyste śniadanie i śmigus dyngus (polewanie wodą). Dalej autor pisze m.in. o procesji na św. Marka, majowych nabożeństwach ku czci Matki Boskiej odprawianych przy kapliczkach, ozdabianiu roślinnością domów z okazji Zielonych Świątek, ołtarzach i procesji na Boże Ciało. O ile współczesne świętowanie Wielkanocy i Bożego Ciała nawiązuje do staropolskich tradycji, o tyle część obrzędów opisanych przez drugiego po Sienkiewiczu polskiego noblistę niemal już zamarła, a na pewno nie jest znana większości Polaków. Kto dziś słyszał o zwyczaju święcenia kopców granicznych, mających chronić osadę od gradu i moru?

Wykorzystane konwencje literackie

Dominującą konwencją literacką powieści jest realizm, widoczny w opisach obrzędów, obyczajów i przyrody. Z łatwością odnajdziemy również elementy naturalizmu, który wyrósł z realizmu i narodził się we Francji. Prąd ten zakładał, podobnie jak realizm, położenie nacisku na opis rzeczywistości, a także ograniczenie fikcji na rzecz pokazania problemów społecznych i skupienie się na najniższych warstwach społecznych. W „Chłopach” odzwierciedlenie mają również inne kierunki artystyczne. Impresjonizm widoczny jest głównie w opisach przyrody, ale także w opisie tańca na weselu Boryny z Jagną. Z kolei ekspresjonizm można dostrzec w przedstawionych kontrastach oraz podnoszonej problematyce moralnej. Na kilka różnych sposobów przejawia się w tekście symbolizm. Autor w symboliczny sposób podkreśla związki człowieka z naturą oraz przenikanie się życia i śmierci. Maciej umiera na roli, co eksponuje łączność chłopa z ziemią. Same postacie stanowią symbole. Stary Boryna to wzór gospodarza, uosobienie starego porządku patriarchalnego.

Obraz przedstawia Władysława Reymonta na tle chałup wiejskich i kwitnących kwiatów. Pisarz ma ręce założone na piersi. W prawej dłoni trzyma notatnik.

powiększ

Fragment obrazu Jacka Malczewskiego „Portret Władysława Reymonta”, olej na płótnie, 1905 (Muzeum Narodowe w Warszawie)

Tematyka chłopska
w innych tekstach literackich

Tematyka chłopska była popularna w ówczesnej literaturze. Zainteresowanie wsią pojawiło się już w pozytywizmie i było kontynuowane w kolejnej epoce literackiej. Wątki wiejskie znajdziemy również we wcześniejszych utworach autora, takich jak „Sprawiedliwie” i „W jesienną noc”. Na przełomie XIX i XX w. pisarze akcentowali już nie chłopskie zacofanie, lecz przede wszystkim życiową mądrość tej społeczności. Czynił tak choćby Stanisław Wyspiański w dramacie „Wesele” (1901), czy też na gruncie naturalizmu europejskiego Emil Zola w „Ziemi” (1887). Opus magnum Reymonta uhonorowane literackim Noblem w 1924 r. można uznać za polską odpowiedź na dzieło pisarza francuskiego. Umowę na powieść wiejską przyszły noblista podpisał już w 1897 r. Na skutek jego kłopotów zdrowotnych praca twórcza rozciągnęła się na dekadę.

Adaptacje

Dzieło Władysława Reymonta było wielokrotnie adaptowane na scenach teatralnych i trzykrotnie ekranizowane. Pierwszy film, niezachowany do dnia dzisiejszego, trafił do kin w 1922 r. i powstał przy współudziale pisarza. Pół wieku później został nakręcony serial telewizyjny w reżyserii Jana Rybkowskiego, na którego bazie rok później stworzono wersję kinową. Wreszcie w 2023 r. premierę miała produkcja wykorzystująca metodę animacji malarskiej, inspirowanej sztuką Młodej Polski. Film został dobrze przyjęty i został zgłoszony jako polski kandydat do Oscara dla najlepszego pełnometrażowego filmu międzynarodowego.

Piotr Bejrowski