„Bluszcz” – czasopismo światłych obywatelek

Korzenie prasy kobiecej są jednak starsze niż pierwszy numer „Bluszczu”. Jedną z najwcześniejszych prób stworzenia gazety dla kobiet podjął jeszcze pod koniec XVI wieku londyński wydawca John Dunton. Miał już na koncie sukces wychodzącej dwa razy w tygodniu „The Athenian Mercury”, a na pomysł założenia gazety dla kobiet wpadł, gdy do redakcji wpłynął list od czytelniczki. Zainspirowany tym faktem Dunton zdecydował się wówczas na wydawanie „The Ladies’ Mercury”, jednak pismo to nie cieszyło się zbytnią popularnością i zaledwie po czterech tygodniach zniknęło z rynku. Więcej szczęścia miały tytuły: „Die vernünftigen Tadlerinnen” (publikowane w Lipsku w latach 1726-1727), francuski „Journal des Dames” (1759-1778) czy angielski „Lady’s Magazine” (1770-1847). 

Kobiety jako oddzielną grupę czytelniczą na ziemiach polskich zaczęto dostrzegać dopiero w XIX wieku, jednak pierwsze próby stworzenia kobiecego tytułu nie były zbyt ambitne. Jedną z nich było czasopismo „Wanda. Tygodnik Polski Płci Pięknej i Literaturze Poświęcony”, założone w 1818 roku (jako „Tygodnik polski i zagraniczny”), które od 1820 roku zmieniło swój profil na skierowany właśnie do kobiet. Efemerycznymi tworami okazały się również  warszawski „Kurier dla Płci Pięknej czyli Dziennik Literaturze, Kunsztom, Nowościom i Modom Poświęcony” (wychodzący od stycznia do maja 1823) i „Dziennik Damski” (od października do 30 listopada 1830). Ten ostatni periodyk przedstawił w pierwszym numerze swoje założenia w formie rymowanki, kończącej się następującymi słowami: „Dla niej tutaj moda nowa,/ I kwiat uczuć się rozwije;/ Nie zawróci się jej głowa,/ kiedy mądrze ich użyje”. 

 

Trudno uznać, że rynek prasy kobiecej na ziemiach polskich w XIX wieku był szczególnie ambitny –  zwłaszcza że w głównej mierze opierał się na romansach i błahych wiadomościach z zakresu mody. Z tego schematu próbowała się wyłamać Wanda Malecka z Fryzów, wydając najpierw „Bronisławę, czyli Pamiętnik Polek” (cztery numery w 1822 roku) i „Wandę. Tygodnik Nadwiślański” (dwanaście numerów w 1828 roku), jednak i jej propozycje nie ostały się długo. 

„Bluszcz” zaczynał więc jako pismo konserwatywne, przede wszystkim podkreślające rolę kobiety w społeczeństwie jako matki i opiekunki domowego ogniska. Z pewnością Ilnicka byłaby dumna z opublikowanego w 1935 roku artykułu wspomnieniowego. Zauważono w nim, że słowem, które z „Bluszczem” kojarzyło się całym pokoleniom, było słowo „matka” – czasopismo miało bowiem zrodzić się z macierzyńskiej troski o ducha narodowego. Pod kierownictwem Ilnickiej taki właśnie był charakter „Bluszczu” – zachowawczy i utwierdzający kobiety w ich roli w rodzinie.  Ten profil czasopisma budził wówczas sprzeciw środowisk emancypacyjnych. Szyderczo, jako „kilka łokci różowej gazy”, określiła „Bluszcz” Eliza Orzeszkowa. 

Ilnicka pełniła swoją funkcję do 1896 roku. Za jej czasów na łamach gazety publikowali m.in. Józef Ignacy Kraszewski, Henryk Sienkiewicz czy Adam Asnyk. Zyskał także „Bluszcz” korespondentkę w Paryżu: Zofia Węgierska prowadziła kolumnę „Paryskie nowiny”, a wielbicielką jej twórczości była Narcyza Żmichowska. Od 1872 roku pojawiła się rubryka „Kronika naukowego, artystycznego i przemysłowego ruchu kobiet” (zamieniona później na „Kronikę działalności kobiecej”).

Budzińska-Tylicka, jako przedstawicielka Komitetu Równouprawnienia Kobiet, znalazła się w delegacji, która kilka dni później przedstawiła Józefowi Piłsudskiemu postulaty Polek. Ostatecznie prawo wyborcze przyznano każdemu, bez względu na płeć. 

Niestety, wraz z końcem 1918 roku wydawanie czasopisma zostało zwieszone. Na wznowienie czekano aż trzy lata: w 1921 roku opiekę nad gazetą przejęło Koło Polek, a właścicielem zostało poznańskie wydawnictwo – Księgarnia św. Wojciecha.

 

„W chwili odradzania się zmartwychwstałej Polski nie może przepaść ani jedna myśl, ani jedna siła bez pożytku dla społeczności. W tym celu Koło Polek pomimo trudnych warunków wydawniczych postanowiło oddać wszystkim Kobietom Polskim «Bluszcz», aby mogły się zjednoczyć i skupić swe siły dla wspólnej pracy i służby narodowej” – deklarowało w pierwszym wydanym po przerwie numerze Koło Polek.

Paniom, które chciały pracować, przychodziła z pomocą sama redakcja, chętnie zamieszczając na łamach „Bluszczu” informacje o możliwościach zarobku. Na przykład w 1929 roku donoszono o kursach na przewodnika dla zagranicznych gości, organizowanych przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. Notka kończyła się stwierdzeniem: „Niewątpliwie dla kobiet inteligentnych byłoby to odpowiednie pole zarobkowe”.

 

„Bluszcz” skończył się wraz z wybuchem wojny. Jak wspominała jego ostatnia redaktorka naczelna, Stefania Podhorska-Okołów: „1 września na redakcję spadła bomba, w wyniku której spłonął cały nakład, wraz z jej wstępnym, antyhitlerowskim artykułem”. 

Choć czasopismo próbowano reaktywować w XXI wieku, nie utrzymało się długo na rynku – być może zabrakło w redakcji kobiet pokroju Marii Ilnickiej, Zofii Seidlerowej czy Stefanii Podhorskiej-Okołów.