Artykuły
PRL 1944–1989
Zabory 1795–1918
II Rzeczpospolita 1918-1939
II wojna światowa 1939-1945
Społeczeństwo
Wojny
Dorośli
Licealiści
Studenci
Biżuteria patriotyczna
czas czytania:
Największy rozwój biżuterii patriotycznej przypadł na okres tzw. rewolucji moralnej oraz żałoby narodowej przed powstaniem styczniowym. W latach 1861-1862 ukształtował się kanon symboliki patriotycznej, który przetrwał klęskę powstania, umocnił się przed i w czasie pierwszej wojny światowej i wszedł do symboliki Odrodzonej Polski w 1918 roku.
27 lutego 1861 padło pierwszych „pięć ofiar” patriotycznych manifestacji poprzedzających wybuch powstania. Najtragiczniejsza była masakra na placu Zamkowym 8 kwietnia 1861 roku. Z tymi wydarzeniami związane były żeliwne krzyżyki, później uznane za powstańcze. Na awersie miały napis Pamiątka 25, 27 lut. 8 kwiet. 1861, a na rewersie koronę cierniową, palmę męczeństwa i napis Warszawa. Masakry warszawskie upamiętniały także medaliki z wizerunkami Matki Boskiej Częstochowskiej, Oka Opatrzności, Orła, krzyża w koronie cierniowej, palm męczeństwa, datami 27 lutego (tu także symbol pięciu krzyży) i 8 kwietnia.
Już w 1860 powróciła forma czarnego krzyżyka wzorowanego na „krzyżyku z Olszynki” z czasów powstania listopadowego. Z tego czasu znane są też krzyżyki z mosiądzu, kości słoniowej, niekiedy połączone z czarnym naszyjnikiem z szylkretu, drewna czy szkła, z figurkami Chrystusa lub Orła oplecionego koroną cierniowa. Noszono też czarne bransolety i naszyjniki, często w formie łańcucha lub drutu skręconego na kształt sznura symbolizującego niewolę. Wykorzystywano to również w licznych obrączkach srebrnych z czarną emalią, w pierścieniach, broszach i wisiorkach oraz klamrach do pasa z emblematami splecionych kotwic, krzyży, koron cierniowych i Orła. Niektóre broszki nawiązywały do wzoru znanego z pierwszych lat emigracji po 1831: wyobrażenia pasa spiętego klamrą z tarczą herbową z Orłem i Pogonią wg wzoru z 1831 i napisem na pasie Boże zbaw Polskę lub W jedności siła 1861. Ta symbolika, zwana także „czarną biżuterią”, od wiosny 1861 uzupełniała czarny strój („czarna sukienka” kobiet). Toteż za noszenie symboli „z biełoj pticej na krasnym fonie” groziły surowe kary policyjne.
W 1863, zgodnie z decyzją Rządu Narodowego o godle powstańczej Polski, na biżuterii patriotycznej umieszczana była trójdzielna tarcza z Orłem i Pogonią oraz Archaniołem symbolizującym Ruś. Przykładem mogą być spinki do mankietów, srebrne i mosiężne, z czerwoną, błękitną i białą emalia pól herbowych, szpilki do krawata z główkami z tarczą herbową z Orłem i Pogonią, tabakierki, puzderka, zegarki zdobione emblematami narodowymi i stosownymi dewizami. Były także medaliony i medale upamiętniające obchody rocznicy unii polsko-litewskiej w 1861 w Horodle i z portretem Kościuszki. Oddziały powstańcze 1863 miały Orły na klamrach pasów i ładownicach, a najpopularniejszym symbolem była „kokarda narodowa” biało-czerwona, często dodatkowo ozdabiana metalowym Orłem, traktowana jako uzupełnienie uniformu powstańczego, najczęściej na konfederatkach („krakuskach”). Część z tych przedmiotów przechowywana była jako rodzaj pamiątki narodowej po powstaniu styczniowym pod zaborem rosyjskim, a także noszona na znak pamięci w Galicji i na emigracji. Natomiast na syberyjskiej katordze tworzono własne symbole patriotyczne: krzyże, krucyfiksy i obrączki, często plecione z włosów.
Biżuteria, która stała się wyrazem przekonań politycznych, znana była w Polsce od końca XVIII w. Król Stanisław August wprowadził zwyczaj honorowania zasług wobec kraju m.in. tabakierkami ozdobionymi symbolami państwowymi lub cyfrą królewską i stosownymi dewizami. W ostatnich latach Rzeczypospolitej pojawiły się przedmioty mające już cechy biżuterii patriotycznej, wyrażającej poparcie dla walki o utrzymanie niepodległości Polski. Po uchwaleniu Konstytucji 3 maja 1791 Stanisław August rozdał zasłużonym w jej przygotowanie pamiątkowe pierścienie. W czasie powstania 1794 Kościuszko srebrnymi pierścieniami (obrączkami) z napisem Ojczyzna Obrońcy swemu osobiście wyróżniał zasługi wojenne generałów i oficerów. Po powstaniu pojawiły się pierścienie sygnetowe z wizerunkiem Kościuszki, tabakierki i zegarki ozdabiane jego portretem lub herbami Rzeczypospolitej. Tego rodzaju ozdoby i dodatki do stroju były liczne w epoce napoleońskiej. Pierścieniami i obrączkami upamiętniono także śmierć księcia Józefa i pogrzeb na Wawelu; niektóre z nich według tradycji wykonane były z podków jego rumaka. Nieco później guziki z wizerunkiem Kościuszki stały się elementem ubioru „polskiego”, noszonego przez studentów warszawskich opozycyjnie nastawionych do polityki Rosji.
W epoce porozbiorowej wykształciły się i zostały skodyfikowane symbole stanowiące kanon narodowy: godło, barwa i hymn. Orzeł i Pogoń stały się własnością narodu i symbolem walki o niepodległość, znakiem bojowym, jednoczącym przeciwników mocarstw rozbiorowych. Toteż ich używanie było zakazane i surowo karane, zwłaszcza pod zaborem rosyjskim. Różnorodność opartą na tradycji unormował sejm powstania listopadowego ustanawiając, że herbem Polski walczącej o niepodległość będą Orzeł i Pogoń na dwudzielnej tarczy zwieńczonej koroną oraz biały z czerwonym – kolory herbowe Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego – jako „barwa narodowa”.
Ta regulacja przesądziła o ewolucji symboliki narodowej przez okres niewoli aż do czasów Odrodzenia Rzeczypospolitej w 1918 i wywarła największy wpływ na „biżuterię patriotyczną”. W kraju i na emigracji rozpowszechniły się pierścienie i brosze z godłem Orła i Pogoni (złote i srebrne z czerwona i błękitną emalią), z armaturą; szablami, kosami, lancami z proporcami, zazwyczaj także z napisem Boże zbaw Polskę, szpilki, do krawata, spinki mankietowe, kubki i puzderka ozdabiane srebrnymi monetami z 1831 roku. Przykładem może być pierścień pięknej jubilerskiej roboty wręczony Klaudynie z Działyńskich Potockiej za opiekę nad rannymi żołnierzami powstania. Z Klaudyną Potocką tradycja łączy pamiątkowe „Krzyżyki z Olszynki”: czarne, z gałązek olchy z pobojowiska, ze srebrnymi (a nawet złotymi) skuwkami za ramionach i takąż kostką łączącą ramiona z napisem z jednej strony: Dnia 25./Lutego./1831r., a z drugiej: z Olszynki. Symbol ten rozsławił popularny wiersz Artura Oppmana Krzyżyk z Olszynki. Herb powstańczy i dewiza Boże zbaw Polskę na pasie z klamrą zostały upowszechnione na kartach tytułowych druków emigracyjnych i były wykorzystywane w ikonografii i biżuterii patriotycznej do 1918 r. Po 1831 pierścieniami upamiętniano egzekucje Szymona Konarskiego w Wilnie (1839), Teofila Wiśniowskiego i Józefa Kapuścińskiego we Lwowie (1847) oraz ofiary rabacji chłopskiej w Galicji z 1846 roku.
Po 1918 ten rodzaj biżuterii patriotycznej, zwłaszcza plakietki, noszono w czasie obchodów rocznic walk o niepodległość. W latach wojny 1939-1945 kolejny raz odrodziła się tradycja krzyżyków i pierścieni nawiązujących do „czarnej biżuterii”. Na trwałe do tradycji wszedł znakomity w swej wymowie i graficznej prostocie znak Polski Walczącej. Oddziały partyzanckie nosiły symbole Wojska Polskiego sprzed 1939, ponadto w konspiracji oraz w czasie Powstania Warszawskiego tłoczono metalowe orzełki z literami WP na tarczy amazonek, a także srebrne obrączki z symbolem Polski Walczącej i datą 1944, oraz srebrne pierścionki z Orłem na czerwonym polu. Wzory biżuterii z powstania listopadowego i styczniowego oraz pierwszej wojnie światowej w formie „krzyżyka z Olszynki”, krzyżyka z Orłem w koronie i pierścieni powróciły jako wyraz dążeń niepodległościowych w okresie „Solidarności” od 1980, a w stanie wojennym dołączono do tego symbol Polski Walczącej z lat 1939-1945.
prof. Jerzy Zdrada
prof. Jerzy Zdrada
