Arystokrata wszechstronny

Po wybuchu wojny rodzina wyruszyła najpierw na wschód, ale musiała rychło zawrócić z powodu agresji sowieckiej. Okazało się, że dom został już zajęty przez wojska niemieckie. W czasie okupacji niemiecko-sowieckiej rodzina organizowała w domu tajne nauczanie dla niego, innych członków rodu i dla obcych, na poziomie szkoły średniej i początków wyższej. On sam zmajstrował w domu najprostszą instalację elektryczną, z wiatrakiem zasilającym prądnicę i żarówkami samochodowymi, która stała się przedmiotem wielu towarzyskich dowcipów i anegdot. Uczestniczył też w pracach polowych, zajmował się końmi – był świetnym jeźdźcem. Nie tylko miał dobry kontakt z ludźmi zatrudnionymi, ale – zgodnie z tradycją rodzinną – umiał okazywać im szacunek i zrozumienie.

Współuczestniczył zawsze w rodzinnym życiu religijnym i to odnoszenie wiary do wszystkich sprawy i sposobu życia pozostało w nim przez całe życie. Studia na Uniwersytecie Jagiellońskim, Poznańskim i doktorat na Warszawskim, do tego sporty: pływanie, narty, polowanie, później coraz większa pasja górska. Z Klubem Wysokogórskim nawiązał współpracę jeszcze w trakcie studiów na warszawskiej uczelni. Kiedy pracował na KUL, wśród studentów i asystentów zorganizował oddział Klubu Wysokogórskiego w Lublinie, potem kursy wspinaczkowe, wyprawy w Tatry i Bieszczady. W czasie zaostrzenia reżimu komunistycznego KW zostaje zamknięty przez władze i reaktywowany dopiero w grudniu 1956 r. Wówczas Paweł Czartoryski wszedł do zarządu klubu, miał już bowiem za sobą długą listę liczących się wspinaczek, a zarazem nazwisko znane i rozpoznawalne poza środowiskiem wysokogórskim w kraju i za granicą. Ta jego późniejsza działalność wspomoże później w istotny sposób rozwój polskiego himalaizmu, co barwnie opisują w książce przyjaciele. On sam coraz więcej czasu będzie poświęcał sprawom naukowym, rodzinnym, a także publicznym, przez dłuższy czas w formule konspiracyjnych bądź na wpół jawnych konwersatoriów.

W rodzinnym domu, na uczelniach, wśród taterników podejmował śmiałe wyzwania, realizowane dzięki wiedzy, pracy i niezwykłej odpowiedzialności za siebie i otoczenie.

Naukowy dorobek i inne dokonania doprowadziły Pawła Czartoryskiego, już profesora, do pracy w PAN. Kierował Zakładem Badań Kopernikańskich w Instytucie Historii Nauki i Techniki i sprawdził się nie tylko jako naukowiec, ale i organizator. Dzięki przede wszystkim rzetelności i wiarygodności mógł poszerzać strefę swojego oddziaływania. Był człowiekiem zasad. Swych kontaktów i powiązań rodzinnych, naukowych, organizacyjnych, wysokogórskich i towarzyskich nigdy nie wykorzystywał inaczej niż dla służenia sprawom patriotycznym, naukowym, sportowym, społecznym – „pro publico bono”. Ta wiarygodność i doświadczenia powodowały, że znakomicie sprawdzał się w sytuacjach trudnych dla życia zbiorowego, takich jak stan wojenny. Potrafił współtworzyć konspiracyjne struktury i działania w sposób bezpieczny, ale też przygotowywać propozycje rozwiązań przyszłościowych, choć dla niedającej się przewidzieć przyszłości. Ponieważ chętnie pomagał i wspierał słabszych, a w konspiracji organizował pomoc dla potrzebujących wsparcia na szerszą skalę, żartowano, że jest zsocjalizowanym arystokratą.

Miał uznanie i sentyment do górników, także ze względu na znajomość, zwłaszcza od strony ekonomicznej, sektora górniczego, toteż w czasach powstawania „Solidarności” i później górnicy znajdowali w nim najgłębsze oparcie.

W czasach przełomu odegrał znaczącą, choć mało eksponowaną rolę. Nie chciał poświęcić się wprost polityce, zajmować wysokich stanowisk. Ze względu na wiedzę, ale bardziej jeszcze doświadczenia i życzliwe kontakty z wieloma grupami społecznymi, dobre relacje także z oponentami, znajomość języków i szerokie (na warunki PRL) kontakty międzynarodowe mógł znakomicie doradzać, kreślić koncepcje, korygować, samemu koncentrując się na działaniach naukowych.


*  *  *


Książka warta przeczytania, bo prezentuje również dobrą polską szkołę wychowania do służby dobru wspólnemu.


dr Małgorzata Bartyzel

 

„Nadejdzie dzień. Wspomnienia o Pawle Czartoryskim”, red. Irena Bylicka, Bogna J. Obidzińska, Maria Czartoryska, Semper, Warszawa 2012, s. 297.