Artur Rubinstein

Artur Rubinstein przyszedł na świat 28 stycznia 1887 r. w Łodzi jako siódme i najmłodsze dziecko w średniozamożnej polskiej rodzinie żydowskiej, jego ojciec był właścicielem niewielkiej fabryki tekstyliów. Talent muzyczny „cudownego dziecka” objawił bardzo wcześnie i już w wieku czterech lat zaczął pobierać prywatne lekcje gry na fortepianie u cenionego łódzkiego pianisty Adolfa Prechnera. Jesienią 1896 r. rodzice wysłali Artura do Warszawy, aby tam kształcił się pod kierunkiem sławnego profesora Instytutu Muzycznego, Aleksandra Różyckiego – ojca Ludomira, jednego ze znanych później kompozytorów polskich. Lekcje te nie trwały długo i okazały się zupełną porażką; doświadczony skądinąd pedagog nie poznał się na talencie dziesięciolatka, stwierdzając ostatecznie, że nigdy nie zostanie on wielkim pianistą. O zerwaniu współpracy miało przesądzić – jak wspominał Rubinstein po latach – następujące zdarzenie: pewnego dnia, gdy przybył na lekcję, został przywitany przez zaledwie o cztery lata starszego wspomnianego Ludomira, który zażądał zapłaty z góry, a nie otrzymawszy jej, zatrzasnął młodszemu koledze drzwi przed nosem.

Niedługo potem pianista z impetem wkroczył „na salony” wielkiego świata muzyki. W roku 1903 dwukrotnie gościł u Ignacego Jana Paderewskiego w jego rezydencji w Riond Bosson nieopodal Morges w Szwajcarii, rok później natomiast w Zakopanem poznał Karola Szymanowskiego, z którym połączyła go przyjaźń na długie lata. 

Przełomowy moment w jego karierze stanowił pobyt w Paryżu w roku 1904. Wejście w środowisko muzyczne francuskiej stolicy oznaczało bowiem nie tylko zawarcie znajomości z Maurice’em Ravelem i Paulem Dukasem, lecz także pozyskanie wpływowego impresaria w osobie Gabriela Astruca, co zaowocowało prestiżowym kontraktem na organizację serii koncertów na wielu estradach świata. Pierwszy z tych występów – w paryskim Nouveau-Théâtre 19 grudnia 1904 r. – należy uznać za początek wielkiej międzynarodowej kariery polskiego pianisty.

W roku 1906 Artur Rubinstein odbył długą podróż koncertową po Stanach Zjednoczonych, występując między innymi w słynnej Carnegie Hall w Nowym Jorku (8 stycznia) oraz w Filadelfii, Chicago i Bostonie. W następnych latach dał się poznać publiczności kilku stolic europejskich – w 1909 r. debiutował w Wiedniu, rok później w Rzymie, a w 1912 r. w Londynie. Pierwszym wymiernym sukcesem młodego pianisty było zdobycie II nagrody specjalnej w konkursie im. Antona Rubinsteina w Petersburgu w grudniu 1910 r. 

W latach poprzedzających wybuch I wojny światowej Artur Rubinstein wiele razy odwiedzał Warszawę, gdzie dawał liczne recitale, grał koncerty kameralne i symfoniczne. Szczególnie bogaty w wydarzenia był pierwszy pobyt w stolicy, jesienią 1906 r., niemal bezpośrednio po tournée amerykańskim. Dziewiętnastoletni wówczas pianista w ciągu zaledwie tygodnia występował wielokrotnie, wykonując pięć koncertów fortepianowych oraz obszerny repertuar utworów solowych. Był to doprawdy festiwal Rubinsteina w Warszawie. Entuzjastycznym głosom krytyków nie było końca, a jeden z recenzentów napisał między innymi:

Artur Rubinstein wielokrotnie dawał wyraz swojej niezgodzie wobec nasilających się w przededniu II wojny światowej ruchów nazistowskich i antysemickich. W roku 1938 na znak protestu przeciwko ustawom Mussoliniego, dyskryminującym Żydów, odwołał zaplanowane koncerty we Włoszech oraz zwrócił odznaczenie nadane mu wcześniej przez władze tego państwa.

Krótko po wybuchu wojny, w październiku 1939 r. rodzina Rubinsteinów emigrowała do Stanów Zjednoczonych, gdzie kilka lat później, w roku 1946, wszyscy otrzymali obywatelstwo amerykańskie. W tym trudnym czasie pianista mocno angażował się w pomoc ofiarom i uchodźcom wojennym, dając koncerty charytatywne w wielu amerykańskich miastach.

W czasie wojny z rąk Niemców zginęło wielu członków jego dalszej rodziny. Być może też dlatego do końca swojej kariery nigdy nie wystąpił w Niemczech, konsekwentnie odrzucając liczne zaproszenia. Odważnym świadectwem patriotycznej postawy polskiego artysty było jego zachowanie podczas koncertu 13 maja 1945 r. w operze w San Francisco, zorganizowanego specjalnie dla delegatów i gości konferencji pokojowej, na której powołano do życia Organizację Narodów Zjednoczonych. Wyszedłszy na estradę, zauważył brak polskiej flagi w ustawionym tam rzędzie flag państw-członków tego gremium i wypowiedział następujące słowa:

W okresie powojennym Rubinstein bynajmniej nie zwolnił tempa swojej aktywności koncertowej, ciesząc się nieprzerwanie wielką sławą i uznaniem. W listopadzie 1955 r. w Paryżu dokonał tytanicznego wręcz wyczynu, wykonując w ciągu zaledwie pięciu wieczorów aż siedemnaście wielkich dzieł na fortepian i orkiestrę z kanonu muzyki klasycznej i romantycznej – Mozarta, Beethovena, Chopina, Schumanna, Liszta, Brahmsa, Czajkowskiego, Francka, Saint-Saënsa i Rachmaninowa. Ponadto przez cały ten czas dokonywał licznych nagrań płytowych.

Po wojnie Artur Rubinstein pięciokrotnie odwiedził swój kraj rodzinny. Po raz pierwszy przyjechał do Polski w czerwcu 1958 r. i wystąpił w Krakowie i Warszawie. Dwa lata później był honorowym przewodniczącym jury VI Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina w Warszawie, a następnie dał koncerty w stolicy, a także w Poznaniu, Bydgoszczy, Katowicach i Łodzi. We wrześniu 1966 r. wystąpił na koncercie inauguracyjnym X Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień”. Wykonał wówczas z towarzyszeniem orkiestry Filharmonii Narodowej pod dyrekcją Stanisława Wisłockiego dedykowaną mu IV Symfonię koncertującą Karola Szymanowskiego. Z kolei 30 maja 1975 r. wystąpił na koncercie jubileuszowym z okazji sześćdziesięciolecia Filharmonii Łódzkiej. Po raz ostatni Rubinstein przebywał w Polsce już po definitywnym zakończeniu swojej kariery pianistycznej, na przełomie października i listopada 1979 r. Na zorganizowanym wówczas w warszawskim hotelu Victoria spotkaniu z pracownikami firmy „Polskie Nagrania” powiedział między innymi:

W ostatnich latach życia pianista zmagał się z chorobą nowotworową. Po nieudanej operacji w Nowym Jorku przeprowadził się do swojego mieszkania w Genewie, gdzie często odwiedzali go zaprzyjaźnieni muzycy, w tym szczególnie przez niego ceniona Martha Argerich. Zmarł 20 grudnia 1982 r., miesiąc i osiem dni przed swymi dziewięćdziesiątymi szóstymi urodzinami. Skromna ceremonia pogrzebowa odbyła się rok później w Jerozolimie. Zgodnie z wolą artysty jego prochy spoczęły w sosnowym lesie na zboczu góry, w miejscu zwanym Panoramą Rubinsteina. Żegnała go najbliższa rodzina, przy dźwiękach muzyki Bacha, granej na skrzypcach przez Shlomo Mintza.

W latach II wojny światowej występował wielokrotnie na koncertach dobroczynnych na rzecz polskich uchodźców, wspierał finansowo wielu potrzebujących rodaków (np. poetę Juliana Tuwima), orędował za „sprawą polską” u władz Stanów Zjednoczonych. Był wreszcie prawdziwym „świata obywatelem”, i to nie tylko jako wirtuoz o międzynarodowej renomie, ale też jako humanista dużego formatu, obracający się w szerokim kręgu najwybitniejszych artystów i intelektualistów XX stulecia. Nade wszystko jednak kochał muzykę, czego świadectwem mogą być jego słowa: