Ziemia snuje opowieść... - rozmowa z prof. Małgorzatą Grupą

Drzewo, leciwe już wówczas, przewróciło się tysiąc lat temu, wpadło do głębokiej wody, Dzięki temu miało „stałe warunki przechowywania”: nie było nagłych zmian temperatury, wilgotności i tak dalej, Gdyby dąb był narażony na zmiany – wtedy, podobnie jak wszystkie substancje organiczne – tkaniny, skóry i drewno – nie przetrwałby, zniknąłby. Co Państwo robią, by teraz – po dość drastycznej „zmianie warunków”: drzewo nie rozpadło się, jak chociażby wiele wydobytych drewnianych statków? Ten szesnastometrowy dąb czarny nie jest przedmiotem wykonanym ręką ludzką, ale konserwujemy go tak samo, jak wszystkie cenne przedmioty drewniane, które trafiają do naszego laboratorium, Będziemy nasączać go poliglikolami – substancjami konserwującymi - to jest metoda stosowana najczęściej do mokrego drewna, Na razie nawilżamy drzewo, by utrzymywać stałą wilgotność, potem zbudujemy tunel i będziemy w nim natryskiwać dąb środkami impregnującymi przez półtora roku, Później drzewo będzie cały czas „monitorowane” - gdy trafi na wystawę stałą Muzeum Historii Polski będziemy cały czas sprawdzać jak zachowuje się w innych warunkach, Wiadomo, że Muzeum będą odwiedzać tysiące osób, będzie zmieniała się wilgotność chociażby ze względu na nasze ludzkie oddechy i tak dalej, Mamy świetne warunki, wyposażenie na poziomie światowym, mamy jedną z najdłuższych w Europie komór próżniowych do stabilizacji drewna – zbudowaną zresztą według naszej koncepcji z pomocą Instytutu Fizyki… Damy radę. A pani da gwarancję przetrwania dębu na kolejne tysiąc lat… Możliwe, choć tak daleko nie sięgam! Metoda jest monitorowana od około osiemdziesięciu lat i jest najskuteczniejsza, Była zastosowana do „Wazy” – szwedzkiego statku, który zatonął po wodowaniu, podniesionego z dna Bałtyku, Metoda się sprawdziła, choć statek nie jest dziś w dobrym stanie, bo w czasie konserwacji nie zastosowano dezynfekcji – nie zainteresowano się bakteriami wewnątrz materii – impregnacja bez wcześniejszego zajęcia się grzybami i bakteriami jest w oczywisty sposób mniej skuteczna, My działamy już inaczej, w sposób pełny – pozbywamy się wszystkich drobnoustrojów, Tak czy owak wszystko wskazuje na to, że poliglikole są najskuteczniejsze, Pracuję od 34 lat, pod koniec moich studiów zaczęto używać w Polsce dzisiejszych metod i wszystkie przedmioty mają się świetnie, w przeciwieństwie do wcześniej konserwowanych, które na wielu wystawach po prostu się rozpadły… Jaki najstarszy przedmiot pani konserwowała? Najstarsza była głowa piżmowołu, wydobyta w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej przez naszych archeologów zajmujących się paleolitem, Ma około dwanaście tysięcy lat, To było dla nas, dla całego zespołu, spore wyzwanie: czaszka była oblepiona iłem, była popękana, mogła się rozpaść podczas usuwania tego iłu, Wpadliśmy na pomysł, by ił wypychać impregnatem, Udało się, pół roku pracy i czaszka pozostała w całości. Czy Polska ziemia kryje jeszcze dużo pamiątek, czy raczej to co miało być odkryte zostało już wydobyte? Ależ nie! Jesteśmy dopiero na początku odkrywania historii Polski, zwłaszcza prapoczątków, Naprawdę! Mimo, że prowadzonych badań było dużo, że prawdziwa archeologia to, powiedzmy, ostatnie sto lat, to jednak pozostało do odkrycia jeszcze dużo, Silna „aktywność archeologiczna” nastąpiła w czasie państwowych obchodów milenium w 1966 roku, Wtedy były dobrze badane duże grody: Gniezno, Poznań, Gdańsk, Wrocław… Propagandowe cele władzy – udowadnianie, że te miasta były „prapolskie”, były błogosławieństwem dla archeologów, którzy zdobyli naprawdę masę informacji dotyczących wczesnego średniowiecza, Niestety wydobyte wówczas obiekty organiczne w większości uległy destrukcji, Dzisiaj w Polsce prace archeologiczne trwają, jest ich masa, zajmujemy się okresem od około dwunastu tysięcy lat wstecz, do historii Drugiej Wojny Światowej i tragedii z nią związanych, Te ostatnie były często utajniane, historia była fałszowana – teraz archeologia jest jedną z dziedzin w służbie jej odbudowywania, szukania prawdy historycznej, również dostarczania dowodów do śledztw prowadzonych przez Instytut Pamięci Narodowej, Jest co robić. Wielu archeologów – naukowców bardzo narzeka na archeologiczną modę wśród amatorów, Pasjonaci z wykrywaczami, chodzący po polach – to naprawdę taki niszczycielski żywioł? Niestety najczęściej tak, Detektor może sobie kupić każdy, Takie urządzenie wykrywa metal, Poszukiwaczy amatorów właśnie metal najbardziej interesuje, rzadko interesuje ich kontekst, stratygrafia, stanowiska są niszczone, byle „dokopać się” do metalu, To spore szkody, nie tylko w Polsce, bo moda zapanowała w całej Europie i na świecie, Przez takie rozkopywanie stanowisk umykają nam szczegóły, które opowiada ziemia: dla nas nie są ważne tylko wydobyte artefakty, ale przede wszystkim kontekst, w którym te zabytki się znajdowały, Są przedmioty, na przykład elementy kowalskie, które w podobny sposób były wykonywane sześćset lat temu, jak i dwieście lat temu, I tylko kontekst wydobycia może nam powiedzieć o nich więcej, Czasem ktoś przynosi mi na dłoni jakieś przedmioty metalowe i pyta: z którego to wieku? Mówię: może być z tego, i dwieście lat później też… Jak to? – pyta zdumiony, Pokaż mi miejsce, gdzie było to znalezione, przedmioty, które temu towarzyszyły, to opowiem ci historię… Teraz to stracone… Wydobywane przedmioty prowokują do budowania wokół nich wyobrażeń, wręcz fantazji, Czy pani – profesjonalistka jest od tego wolna? Czy kiedy odkrywają państwo łódź – dłubankę z X wieku, która również znajdzie się na wystawie stałej Muzeum Historii Polski, to wyobraża sobie pani pływającego na niej Mieszka, czy od razu zastanawia się, jak ją konserwować? No nie, nie można się od takich myśli uwolnić, Ale ja staram się tworzyć wokół tego od razu różne, bardziej naukowe opowieści, Ćwierć wieku uprawiałam archeologię podwodną, spędziłam mnóstwo czasu na Lednicy, Zawsze naukowiec stara się zbudować pewną hipotetyczną sytuację związaną z danym miejscem, Pan mówi o dłubance znalezionej akurat w jeziorze lednickim: to jest naprawdę rewelacyjne miejsce - mamy tam dwa mosty, jeden ma 478 metrów długości, Wybudowanie takiego mostu, we wczesnym średniowieczu… Proszę to sobie wyobrazić: liczba ludzi, którzy musieli brać udział w takim przedsięwzięciu! Głębokość wody – 14 metrów, dębowe pale po 16-18 metrów przywiezione z daleka, zaostrzone i wkręcane w dno z powierzchni lodu – bo budowa musiała się odbywać zimą, inaczej byłoby to niemożliwe… Niesamowita sztuka inżynierska! Jak posągi na Wyspie Wielkanocnej… Tak! Tyle, że drewniana konstrukcja nie przetrwała, A dłubanką na Ostrów płynął raczej jakiś uboższy wojownik, ci wielmożni wjeżdżali mostem, Chociaż może było prościej łódką, po prostu bliżej, Na dnie jeziora znaleźliśmy kiedyś kolczugę, Była złożona w worku, pozostał wyraźny odcisk tego worka, Oczywiście wyobrażaliśmy sobie jakiegoś woja, który płynął dłubanką, łódka albo zatonęła, albo się tylko przewróciła, pasażer pewnie dopłynął wpław do brzegu, bagaż poszedł na dno. Co w ostatnich latach zrobiło na pani największe wrażenie? Jaka praca? Zupełnie inny rozdział: oczywiście ekshumacje katyńskie w latach dziewięćdziesiątych, To odcisnęło się na wszystkich, którzy w pracach brali udział, Moja ekipa wykonywała konserwację wydobytych obiektów, tych pamiątek, przedmiotów, listów, Nie można tego zapomnieć, Emocje były duże, należało je wyciszać, ale przecież nigdy nie można tego zrobić do końca, to tak nie działa, żaden profesjonalizm nie uchroni człowieka przed uczuciami, Przystępowaliśmy do prac „na chłodno”, kończyliśmy z zupełnie innym nastawieniem, Duży ślad pozostawiły we mnie spotkania z rodzinami oficerów zamordowanych w Katyniu: z dziećmi, z wdowami, To była dla mnie niezapomniana lekcja, Kiedy udawało się „dopasować” przedmioty do danej osoby, do której należały – w takich przypadkach nie można było zostać obojętnym, Rodziny uzupełniały te osobiste opowieści, jakby żywi ludzie przed nami stawali, a potem tragedie ich krewnych, ich aspiracje, żeby na przykład koniecznie, kosztem wyrzeczeń wykształcić dzieci, bo ten zabity przez Rosjan „mąż by sobie tego życzył…”, Rozmawiam z taką matką, z tymi dziećmi, a przed nami leżą wydobyte pamiątki po ich ojcu; często jakieś karteczki zaszyte, ukryte w mundurze - liściki typu „powiadomić panią taką i taką, Kraków, ulica Zielna…” – widać, że oni wiedzieli, że zginą, I to był przecież właśnie list do kogoś, kto go znajdzie i tę rodzinę powiadomi. Nie udawało się uciec przed emocjami, Ale czy one nie utrudniały pracy? Praca i problemy techniczne były jakimś rodzajem ucieczki, Zastanawialiśmy się, jak ocalić przedmioty, w tym kartki, jak nie niszcząc ołówkowego zapisu wymyć masę woskowo-tłuszczową i tak dalej, To było najtrudniejsze zadanie w życiu, uważam, że moja ekipa konserwatorska i archeologiczna, pracując całe dnie bez przerw, poradziła sobie świetnie, Sama konserwacja przedmiotów znalezionych w Charkowie i Katyniu trwała dziesięć lat, Żeby nie zwariować, przyznam się panu, czasem rozmawiałam sobie z tym panami, którzy tam zginęli, pytałam się: co chciałeś nam przekazać, w jaki sposób myślałeś i tak dalej, To może się wydać szalone, ale czasem to pomagało nam znajdować jakieś rozwiązania techniczne, albo odczytać nazwiska, informacje. Dąb z czasów Mieszka i groby oficerów zabitych w Katyniu… - to nieco surrealnie odległe elementy polskiej historii… No tak, Ale można je traktować jako jedną długą opowieść. Profesor Małgorzata Grupa, naukowiec Uniwersytetu Mikołaja Kopernika W Toruniu, Uczestniczyła w badaniach podwodnych i naziemnych, specjalizuje się w konserwacji zabytków pochodzenia organicznego, takich jak drewno, skóra, tkanina, Pracowała przy wydobyciu i konserwacji przedmiotów z Brzezinki, Bełżca, Sobiboru, Jedwabnego, Katynia i Charkowa, Za konserwację zabytków katyńskich otrzymała od prezydenta RP Srebrny Krzyż Zasługi, Konserwowane przez nią przedmioty znajdują się w ekspozycjach największych muzeów Polski i świata. Elżbieta Lichocka.