Walka o prawdę i pamięć o wojnie polsko-bolszewickiej trwa. Rozmowa z profesorem Andrzejem Nowakiem

Czy nasi zachodni sąsiedzi o tym pamiętają? Czy zachodni historycy interesują się przypadającą w tym roku setną rocznicą Bitwy Warszawskiej? Nie ma specjalnej świadomości tego ani większego zainteresowania tą rocznicą na Zachodzie, choć ukazują się pojedyncze nowe książki dotyczące wojny polsko-bolszewickiej. Zamiast jednak smutno wzruszać ramionami z powodu takiego stanu rzeczy trzeba uznać, że mamy sporo do zrobienia, Istotną rolę może tu odegrać np, film, Wiem, że powstaje właśnie projekt obrazu poświęconego „Eskadrze Kościuszkowskiej”, opowiadający niezwykłą historię 21 ochotników amerykańskich - lotników walczących m.in, z armią konną Budionnego u boku Polaków, Ich przygody to niemal gotowy materiał na film zrobiony z hollywoodzkim rozmachem, Tym bardziej, że dowódca eskadry, Merian Cooper, odznaczony Virtuti Militari, zrobił po latach karierę w Hollywood i napisał m.in, scenariusz oraz był jednym z reżyserów filmu „King Kong”, Historia walki tej grupy Amerykanów to uniwersalna opowieść, która może dotrzeć do każdego widza. Wojna polsko-bolszewicka to nie tylko Bitwa Warszawska z 1920 roku, Walki rozpoczęły się w roku 1919, kiedy odrodzone państwo polskie istniało zaledwie od kliku miesięcy, Tymczasem nie tylko w Rosji Putina, ale i w książkach zachodnich historyków możemy przeczytać, że to Polska zaczęła wojnę z Rosją sowiecką od wyprawy Piłsudskiego na Kijów w kwietniu 1920 roku, Dlaczego taka narracja jest powtarzana na Zachodzie? Rosja już w latach 1919-20 dysponowała potężnymi zasobami propagandowymi – zarówno politycznymi, jak i historycznymi – by taką tezę lansować, Już za Gieorgija Cziczerina, ludowego komisarza spraw zagranicznych RFSRR podejmowano intensywne starania, by przerzucić na Polskę odpowiedzialność za wybuch wojny polsko-bolszewickiej, To przyniosło efekty. Poza tym na wielu zachodnich uniwersytetach, w ośrodkach akademickich i opiniotwórczych mediach popularna jest ideologia neomarksistowska, Takie kręgi intelektualne już w latach 20, nie żywiły sympatii do „imperialistycznej” Polski, bo uważały, że uniemożliwiła realizację koncepcji Lenina i Trockiego, by z całej Europy stworzyć wielką „ojczyznę proletariatu”. Ten fałszywy obraz, że wojnę rozpoczęła wyprawa na Kijów jest zresztą podtrzymywany przez pewną część polskich sympatyków Narodowej Demokracji, którzy zarzucają Piłsudskiemu prowadzenie fatalnej polityki wschodniej i polityki zagranicznej w ogóle, To fanatyczni zwolennicy pana Romana, choć sam Dmowski takiego stanowiska by nie bronił, Nawet, jeśli wiele razy spierał się z Piłsudskim o politykę zagraniczną. Kiedy możliwy był jeszcze dla polskich badaczy dostęp do archiwalnych zasobów rosyjskich, w Archiwum Wojskowym w Moskwie udało mi się odkryć szczegółowy, zatwierdzony już plan sowieckiej ofensywy przeciwko Polsce ze stycznia 1920 roku, przygotowany przez Borysa Szaposznikowa, jednego z dowódców Armii Czerwonej, Dowodzi on, że wyprawa Piłsudskiego na Kijów była uderzeniem uprzedzającym, bo rosyjska ofensywa na nasz kraj miała ruszyć na początku maja 1920 r. Historycy spierają się natomiast, czy początkiem wojny polsko-bolszewickiej – która zresztą powinna nazywać się bolszewicko-polska, bo to nie my byliśmy agresorem - był atak wojsk bolszewickich na Wilno w styczniu 1919 roku czy też odparcie przez polskie wojsko oddziałów Frontu Zachodniego Armii Czerwonej w Mostach, niedaleko Berezy Kartuskiej w lutym 1919 roku. Dodajmy, że w 1919 roku, gdy Armia Czerwona parła na Zachód, w jej taborach jechał do naszego kraju nowy „polski” komunistyczny rząd. Czy Polacy w czasie wojny z bolszewikami zostali zdradzeni przez Zachód, zwłaszcza przez Wielką Brytanię, skoro nie doczekali się pomocy? Można powiedzieć, że brytyjski premier Lloyd George chciał Polską „nakarmić Lenina”, o czym piszę w książce „Pierwsza zdrada Zachodu”. Jednak np, postawa Francji była znacznie bardziej życzliwa Polsce, Francuzi starali się osłabić stanowisko premiera brytyjskiego i udzielili nam wsparcia, głównie symbolicznego, Wysłali ok, tysiąca oficerów, w tym ówczesnego kapitana Charlesa de Gaulle'a do Polski, Francuzi służyli w różnych jednostkach polskich w czasie wojny, To miało znaczenie choćby psychologiczne. Co do Stanów Zjednoczonych – tam infiltracja sowiecka dotarła wręcz na szczyty władzy – do Johna Spargo, członka partii socjalistycznej USA - doradcy ówczesnego Sekretarza Stanu Bainbridge’a Colby’ego, Rosja angażowała w takie działania propagandowe wielkie pieniądze, Były jednak także zupełnie inne postawy - jak ta wspomnianych już amerykańskich ochotników z Eskadry Kościuszkowskiej. Czyli obraz „zdrady Zachodu” nie jest całkiem ponury i jednoznaczny? Historia jest bardziej skomplikowana od prostych czy czasem wręcz prostackich schematów, Jednak można uznać, że Polacy zostali zdradzeni, bo przecież w Traktacie Wersalskim, kończącym I wojnę światową, europejskie mocarstwa gwarantowały prawo do niepodległości także państwom mniejszym, a w lipcu 1920 roku, gdy Polska prosiła o pomoc, Rada Najwyższa Ententy obiecała nam wsparcie materiałowe, Tyle że te zobowiązania nie zostały dotrzymane. Zachód zdradził więc swoje ideały kosztem mniejszych państw, wspólnota wartości Zachodu okazała się fikcją. Jaką lekcję możemy z wojny polsko-bolszewickiej wyciągnąć dziś? Zachód nadal jest zainteresowany sojuszem z Rosją jako strategicznym partnerem, Znowu istnieje ryzyko „zdrady” Polski? Nie chcę powiedzieć, że przede wszystkim siła ma znaczenie w historii, Ale z siłą Rosji trzeba się liczyć, Warto budować własną siłę, inwestować w bezpieczeństwo, nie tylko militarne, szukając wsparcia zwłaszcza w naszym regionie, Przecież w 1920 roku bardzo pomogli nam Węgrzy. Chodzi jednak nie tylko o to, by wzmocnić więzi militarne z sojusznikami, takie jak nasze więzi z USA i zmniejszyć ryzyko wycofania się amerykańskiego wojska z naszego terytorium ze względu na zaangażowane tu interesy, także gospodarcze, Trzeba walczyć o kształt naszej wspólnoty. To my bardziej niż sam Zachód wierzymy dziś w jego niegdyś tradycyjne wartości? Trudno stwierdzić, czym są teraz owe tradycyjne i wspólne wartości Zachodu, Bo zespół wartości, jakie prezentuje dziś np, George Soros mocno się różni od wartości prezentowanych przez Jana Pawła II, Jak już mówiłem, na wielu prestiżowych uczelniach zachodnich, także tych z amerykańskiej Ivy League czy w wielkich redakcjach mediów widać wpływy wartości Lenina i Trockiego z lat 20, Jak proponował Antonio Gramsci, włoski teoretyk komunizmu, zamiast siły militarnej trzeba wykorzystać do podboju konkurencyjną strategię – ideologiczny marsz na Zachód, I to się powiodło, stąd taka popularność neomarksizmu wśród zachodnich elit. Jednak mimo to lekcja, jaka płynie dla nas z wydarzeń wojny polsko-bolszewickiej, to przede wszystkim zachowanie odpowiedzialności i odwagi, Nie możemy zrezygnować z walki o kształt Europy, bo nasz dom jest w Europie. „Klęska imperium zła, Rok 1920” to już trzecia napisana przez Pana książka o wojnie polsko-bolszewickiej, Czy planuje Pan kolejną? W archiwach rosyjskich zebrałem wiele materiałów, które zamierzam wykorzystać, Kolejna książka, zawierająca przede wszystkim materiały dokumentalne, powinna ukazać się jesienią bieżącego roku, Natomiast w tej właśnie opublikowanej skupiam się na głębszych źródłach naszego zwycięstwa – m.in, polskiej tradycji antyimperialnej i antykomunistycznej, a także na walce o prawdę i o pamięć wobec kłamstw lansowanych przez reżim Putina. Wielką wartością opublikowanej przez wydawnictwo „Biały Kruk” książki są niezwykłe zdjęcia z frontu wojny polsko-bolszewickiej, które udało mi się zdobyć, Ich autorem jest kapitan Adam Paulo de Silva, Wiele z tych fotografii nie było dotąd publikowanych. Warto dodać, że oficer 20 lat później podzielił los tysięcy innych polskich żołnierzy, Jest jedną z ofiar zbrodni katyńskiej. Rozmawiała Ewa Łosińska Prof, dr hab, Andrzej Nowak − polski historyk, publicysta, profesor nauk humanistycznych, sowietolog, znawca stosunków polsko-rosyjskich, wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego, profesor zwyczajny w Instytucie Historii PAN, członek Kolegium Instytutu Pamięci Narodowej, a także rady Muzeum Historii Polski, W 2019 roku odznaczony Orderem Orła Białego. Fragment książki prof, Andrzeja Nowaka „Klęska imperium zła, Rok 1920" Polska w planach „czerwonej” Moskwy – agresja na Zachód Jesienią 1918 roku Polska była przegrodą oddzielającą opanowaną przez bolszewików Rosję od ogarniętych fermentem rewolucyjnym Niemiec, Przywódcy bolszewickiego państwa liczyli na zmęczenie społeczeństw zachodnich wojną światową i niechęć do ponoszenia kolejnych ofiar „gdzieś w dalekiej Rosji”, Dlatego Rosja sowiecka za najważniejsze uznała przebicie się z ofensywą Armii Czerwonej do Europy Środkowej, ku Niemcom, Węgrom i Austrii, W ślad za wycofującymi się po kapitulacji wojskami niemieckimi Armia Czerwona miała też zajmować opuszczane tereny Białorusi, Ukrainy, Litwy, Łotwy – dawne dziedzictwo Rzeczypospolitej, I posuwać się w stronę „zrewolucjonizowanych” Niemiec – pisze prof, Andrzej Nowak. Pierwsza próba ataku na Polskę na początku 1919 roku nie powiodła się, Moskwa musiała wycofać część sił i rzucić je na front wojny domowej – do walki z „białą” Rosją, W dodatku entuzjazm rewolucyjny w Niemczech przygasał, a siły polskie pod dowództwem Piłsudskiego stawiły sowietom skuteczny opór, Wojsko Polskie miało wiosną 1919 r, ponad 200 tys, żołnierzy, Spora ich część była zaangażowana w walki z siłami zachodniej Ukrainy o Lwów, ale udało się zmobilizować przeciwko bolszewikom silne oddziały, Od kwietnia trwały przygotowania do wielkiej operacji wileńskiej, Do początku maja 1919 r, Armia Czerwona została wyparta ok, 60-90 km na wschód od Wilna, A po zwycięstwie w boju o Galicję Wschodnią od lipca 1919 roku wszystkie siły WP na wschodzie mogły się zwrócić przeciwko Armii Czerwonej. Podpisany w czerwcu 1919 r, Traktat wersalski nie zakończył naszych zmagań, Nie było formalnego pokoju Polski z „czerwoną” Rosją, Decydujące starcie nadeszło w roku 1920, Wiosną tego roku Wojsko Polskie razem z ochotnikami ma już 900 tysięcy ludzi, W kwietniu Polska rozpoczyna kampanię kijowską, ale do przełomowego starcia z siłami sowieckimi dochodzi latem 1920 r, W sierpniu Biuro Polityczne KC partii bolszewickiej uznaje, że połączone zostaną skierowane przeciwko Polsce dwa fronty, a priorytetowym celem staje się Warszawa, To wtedy w ciężkich walkach o stolicę bolszewicki sen o „trupie białej Polski” udało się polskiej armii rozwiać, Pochód bolszewików został zatrzymany, a ich siły musiały uciekać za Bug, I choć nie był to jeszcze formalny koniec walki, od 17 sierpnia 1920 r, rozpoczęto rozmowy pokojowe w Mińsku. Sebastian Jackowski.