„Moje wspomnienia” Stanisława Wojciechowskiego – zapowiedź wydawnicza

„W kraju nielegalnie (1895–1899)” opowiada o okresie, w którym Piłsudski i Wojciechowski – przeciwnicy w chwili zamachu – byli najbliższymi współpracownikami, działającymi razem w nielegalnej Polskiej Partii Socjalistycznej. **** Moje wspomnienia [fragment] Stanisław Wojciechowski Przyjechałem do Wilna 20 marca, Piłsudskiego nie zastałem; pojechał do naszych studentów w Petersburgu po pieniądze, Wobec tego udałem się do Warszawy, żeby wyjaśnić przyczyny sygnalizowanej stamtąd trwogi, Okazało się, że z wypuszczonych na wolność agitatorów jeden ([Bolesław] Bilski) zgodził się pomagać żandarmom i rzeczywiście zdradzał, jak o tym zawiadamiali siedzący w Cytadeli, Drugi (Paulin Klimowicz) użył tego samego sposobu co Bilski, żeby wydostać się na wolność, ale nikogo nie zdradził i zaraz po wyjściu z Cytadeli przyznał się Pietkiewiczowi do wszystkiego, Trzeba go było zaraz wyprawić za granicę i odgrodzić się od przyjaciół Bilskiego, Widocznie motto we wskazówkach Pietkiewicza dla działaczy rewolucyjnych – „Bądź odważny jak lew i chytry jak wąż” – komentowano opatrznie, W najbliższym numerze „Robotnika” umieściliśmy ostrzeżenie, że nawet pozorna zgoda na propozycję żandarmów zostawia na człowieku hańbiącą plamę i powoduje natychmiastowe wykluczenie z partii[1]. Znowu, jak po aresztowaniach Falskiego i Stróżeckiego, wszystkie stosunki w Kongresówce opierały się na jednym człowieku: Pietkiewiczu, Pomimo uwolnienia od jawnego dozoru policyjnego był skrępowany w swoich ruchach i tylko dorywczo mógł załatwiać najpilniejsze sprawy, ukrywając się nadal w Brzegach, Nowy członek CKR, Kulczycki, nie nadawał się do żadnej innej pracy prócz literackiej, Stosunki z prowincją były utrzymane, ale dorywcze, nieujęte w węzły organizacyjne, które by zapewniały trwałość, Kolporterkę wydawnictw rozszerzono, ale prawie wszędzie dawano je darmo, stąd brak funduszów na nowe, W celu poznania stanu organizacji pojechałem do kilku miast na prowincji; zebrałem za wydawnictwa zaledwo 23 rubli, Składki robotników były znikome, podstawę finansową partii stanowiły ofiary sympatyków i studentów, Oprócz wznowienia „Robotnika” należało zająć się rozbudową organizacji. Wróciłem do Wilna 4 kwietnia w celu uruchomienia drukarni, Miałem teraz ułatwiony pobyt, ponieważ osiadł tutaj adwokat Zygmunt Kruszewski, mój kolega z więzienia za manifestację 3 maja, zawsze chętnie przyjmujący mnie na nocleg, Przed wyszukaniem miejsca dla drukarni musiałem przede wszystkim zlikwidować sprawę służącej Parniewskich w Lipniszkach, Zecer Głowacki przy pomocy naszych sympatyków dostał posadę na Uralu i po dziewczynę mógł przyjechać tylko do Moskwy, Należało wyprawić ją tak, żeby w razie spóźnienia się Głowackiego nie została sama na dworcu i „nie rozkleiła się”, Chodziło o bezpieczeństwo osób nam drogich, Nikt z przyjeżdżających do Parniewskich nie mógł się tego podjąć, ponieważ dziewczyna znała ich i bała się, Rola stróża bezpieczeństwa przypadła mnie, Kiedy przyszła od Głowackiego wiadomość o dniu spotkania w Moskwie, wyruszyłem z Wilna koleją, W drodze na stacji Bastuny Parniewscy ulokowali dziewczynę w tym samym wagonie, w którym ja jechałem i miałem z dala czuwać nad nią, Całą drogę łamałem sobie głowę, co zrobić, jeżeli Głowacki skrewi, Na szczęście dotrzymał słowa, spotkał dziewczynę na dworcu i zabrał z sobą, Tak nareszcie 10 kwietnia skończyła się trapiąca wszystkich obawa nieszczęścia; mogłem spokojnie zająć się ulokowaniem drukarni w nowym miejscu. Wybrałem Wilno, ponieważ tutaj mogłem zameldować się za byle jakim dokumentem i najmniej miałem znajomych, Żeby nie stykać się z nimi, wyszukałem mieszkanie na przedmieściu Nowy Świat i tak się urządziłem, żeby nie domyślano się, że mam siedzibę w Wilnie, Wadą dawnego urządzenia drukarni było to, że za wiele osób kręciło się przy niej, a przez to więcej szans wykrycia, Dlatego postanowiłem zamieszkać sam, a dla zabezpieczenia się od złodziei w czasie moich wyjazdów wybrać dom dobrze strzeżony, Odpowiedni lokal znalazłem przy ulicy Tombakowej (obecnie Szeptyckiego 8) w sąsiedztwie urzędu poborowego (Woinskoje Prisutstwie), którego komendant był właścicielem domu i stawiał przy nim szyldwacha[2], Obecnie dom ten należy do Żyda, zamiast ogrodu pełno tam smrodliwych przybudówek, Dzielnica była mało zaludniona, Jedyni odwiedzający mnie, Piłsudski i Sulkiewicz, łatwo mogli sprawdzić, czy nie przyprowadzają za sobą szpiega, Dla uprzątania mieszkania zgodziłem przychodnią służącą, lecz klucza od mieszkania nigdy jej nie zostawiałem, żeby nie miała pokusy szperania podczas mojej nieobecności, Przychodziła tylko wtedy, kiedy ją wezwałem, Nazywała się Michałowa. Do licznych pseudonimów (Wacław, Vorhoff, Latający Holender, Adam, Długi, Edmund) przybył mi nowy – Kazimierz Paszkiewicz, Tak głosiło świadectwo szlacheckie (dworianskoje swidietielstwo), za którym zameldowałem się u gospodarza domu, Ten dokument, wątpliwej wartości, zawsze pozostawał w mieszkaniu, Nie nosiłem go przy sobie, żeby w razie aresztowania poza domem nie wykryto mojej siedziby, Nazwisko to i adres, zgodnie z wymaganiami żelaznej konspiracji, znane było tylko Piłsudskiemu i Sulkiewiczowi, Gospodarzowi domu dla wytłumaczenia częstych wyjazdów powiedziałem, że jestem ajentem towarzystwa ubezpieczeń na życie, Najbardziej szpetną właściwością konspiracji jest to, że często zmusza do kłamstwa. Po wynajęciu mieszkania pojechałem po drukarnię, która była schowana w dwóch koszach u Napoleona Czarnockiego w Mirze, Przywiozłem ją szczęśliwie do Wilna i ulokowałem w moim mieszkaniu, Okna były tak nisko nad ziemią, że w czasie pracy musiałem zasłaniać je prześcieradłem, żeby zabezpieczyć się od ciekawości szyldwacha pilnującego domu, Pierwszy od wejścia pokój służył za kuchnię i jadalnię; stał tutaj tapczan, na którym spałem, jeżeli Piłsudski albo Sulkiewicz pozostawali u mnie na noc, W drugim pokoju stała szafa, w której ukryłem maszynę, a w dolnych szufladach i komodzie składane kaszty i czcionki, Oprócz tego był stół do pracy, łóżko i opróżnione kosze, które służyły teraz za skład papieru i wydawnictw, Papier kupowałem częściami w miejscowych sklepach materiałów piśmiennych, Na dwunastostronicowy numer „Robotnika” przy nakładzie 1300 egzemplarzy potrzebowałem dziewięć ryz formatu kancelaryjnego, Arkusze były nieco za długie dla maszyny; obcinanie ich zwykłym nożem trwało dość długo, na palcach występowały bolesne bąble. Pracę zaczynałem o 9 rano, po wyjściu Michałowej, a kończyć musiałem przed zapaleniem lampy, dlatego druk dwunastostronicowego numeru trwał prawie dwa tygodnie, Zwykle zaczynałem od środkowego arkusza, od piątej stronicy, W tym czasie Piłsudski jeździł do Warszawy po ostatnie wiadomości do kroniki krajowej, umawiał się o datę dostarczenia numeru i po powrocie pomagał mi w jego dokończeniu, Do Piłsudskiego należało pisanie wstępnych artykułów i odbijanie złożonego tekstu, jeżeli zajęty byłem składaniem, Maszyna zajmowała niewiele miejsca: łokieć wysokości i szerokości, półtora długości; waga 100 kg, Mogłem ją sam wysuwać z szafy na czas odbijania, Ramiona, po których toczyły się kółka wałków, i palec obracający talerz z farbą okleiłem skórą tak, że przy odbijaniu słychać było tylko szelest nakładanych arkuszy, Co 50 egzemplarzy smarowało się talerz farbą drukarską sprowadzaną z zagranicy przez Sulkiewicza, Przy moim wzroście najwięcej męczyło nachylanie się i naciskanie rączki maszyny przy każdym egzemplarzu, Po złożeniu arkuszy i zapakowaniu do walizek w paczkach po 50 egzemplarzy odzyskiwaliśmy swobodę ruchów, Zwykle ja odwoziłem „Robotnika” do Warszawy i na prowincję, Piłsudski do kół młodzieży w uniwersytetach, skąd otrzymywaliśmy najwięcej pomocy finansowej. Pierwszy na nowym miejscu numer „Robotnika” (od założenia siódmy) wyszedł 7 czerwca, Uważałem te dwie siódemki za dobry prognostyk, W istocie od tego czasu datuje się nieprzerwane w ciągu pięciu lat wychodzenie „Robotnika”, stały rozwój partii i brak wahań w akcentowaniu jej celów, Poprzednie numery pod tym względem były mało wyraźne, głównie dzięki warszawiakom, którzy straszyli Piłsudskiego, że „powstańcze zapędy” mogą wywołać poważny konflikt w partii, Dlatego na trzecim zjeździe zmieniliśmy krępującą uchwałę drugiego zjazdu, która narzucała pismu charakter informacyjno-agitacyjny, a sprawy programowe odkładała do jednodniówek i broszur. [...] Na kilka dni przed zjazdem ujęto w Warszawie na ulicy Pietkiewicza, Była to dla nas ciężka strata, Z warszawiaków on jeden utrzymywał stosunki z prowincją, teraz wypadło mnie go zastąpić, Jako dawny prezes Koła młodzieży warszawskiej i członek Centralizacji „Zetu” miałem wielu przyjaciół na prowincji, którzy okazywali mi wiele usług w udzielaniu noclegu i przechowywaniu wydawnictw, ale nie mogli wyręczyć w utrzymywaniu stosunków z miejscowymi robotnikami jako znani ze swych zajęć zawodowych (inżynierzy, chemicy, lekarze), Łatwiej było w Radomiu, gdzie do partii należało sporo urzędników kolejowych, i w Dąbrowie Górniczej, gdzie znalazłem pomocników w młodych sztygarach (Ćwierciakiewicz, Czerwiowski, [Tytus] Filipowicz, [Jan] Rutkiewicz), W innych miejscowościach musiałem sam utrzymywać stosunki z agitatorami, dopóki nie powstały lokalne komitety robotnicze, Zabierało to wiele czasu, ponieważ z robotnikami mogłem widywać się tylko wieczorami po zamknięciu fabryk, Z rozwojem stosunków zaczęło to hamować moją pracę w drukarni, W 1895 roku „Robotnik” wychodził co miesiąc, w następnych latach rzadziej, zwłaszcza kiedy przybyło wydawanie „Górnika”[3], ulotnych pisemek i więcej odezw. Oprócz podziału pracy przy „Robotniku”, o którym mówiłem wyżej, ustaliliśmy następujący podział zajęć w CKR: Piłsudski – centralna kasa, stosunki z Rosjanami, innymi narodowościami i kołami studenckimi w Rosji; Sulkiewicz – stosunki z Londynem, transport wydawnictw i dyrygowanie, kogo przysłać mu do pomocy; ja – stosunki z komitetami robotniczymi i kołami agitatorów, prócz Wilna, Sprawy nieprzewidziane w tym podziale i sporne rozstrzygaliśmy wspólnie albo zasięgaliśmy zdania mężów zaufania, Łączyła nas serdeczna przyjaźń i wzajemne zaufanie; różnicę charakterów i poglądów łagodziło całkowite oddanie się pracy, która nie sprzyjała rozwojowi jakiegokolwiek egotyzmu. Najwięcej hamował naszą działalność brak pieniędzy, W drugim półroczu 1895 roku przeciętny dochód miesięczny wynosił 230 rubli, Z tego pokrywać trzeba było koszty zagranicznych wydawnictw, transportów i rozjazdów, utrzymanie drukarni i dwóch nielegalnych: Piłsudskiego i mnie, Największy wydatek stanowiły rozjazdy, W miejscowościach objętych ruchem trzeba było być przynajmniej raz na miesiąc, Przejeżdżałem około 5000 km miesięcznie, Piłsudski jeszcze więcej, ponieważ musiał jeździć do Petersburga, Moskwy, Charkowa, Ciągłe jazdy zaczęły nadwerężać nasze zdrowie, Jeżeli środki pozwalały, braliśmy na noc bilety drugiej klasy, ale i tutaj nie można było spać spokojnie, bo na węzłowych stacjach pełno było złodziei, Wagony obchodzili żandarmi i głośno ostrzegali: „Karmany, wieszczi bieriegitie”, ale zostawiali drzwi otworem, z czego korzystali złodzieje, Raz ściągnęli Piłsudskiemu sakwojaż z bibułą, wskutek czego musiał zmienić pociąg, bo nie było pewności, czy złodziej ze zdobyczą nie poszedł do żandarmów. [...] Sulkiewicz, pomimo starań o przeniesienie do Wierzbołowa, mającego dobrą komunikację z Wilnem, musiał do kwietnia 1896 roku siedzieć w Taurogach, Droga do niego była uciążliwa, przeszło 100 km jazdy końmi od stacji kolejowej w Szawlach, Co pewien czas jeździł do niego Bielak, Piłsudski albo ja po odbiór zagranicznych wydawnictw, W tamtą stronę jeździliśmy karetką pocztową, z powrotem najętymi końmi, żeby uniknąć rewizji bagażu przy wsiadaniu do karetki w Taurogach, Traktem tym niegdyś jechała Katarzyna II, Urzędowe nazwy stacji pocztowych przypominały jej przejazd i wrażenia: Caricyno, Nieskucznaja, Dla mnie była to najnudniejsza droga, Bezleśna równina żmudzka; z nikim na wsi nie można było rozmówić się ani po polsku, ani po rosyjsku, W powrotnej drodze kładliśmy na głowę czapki urzędnicze z gwiazdką jako najlepszy paszport, Byliśmy w nich nietykalni i nasze walizki również, Na stacji w Szawlach dyżurny strażnik celny sam pomagał znosić walizki do wagonu, Dziwny był urok tej gwiazdki na czapce, Poza Rosją, Prusami i Austrią nigdzie go nie dostrzegałem, Gwiazdkowanie odziedziczyliśmy po zaborcach, Na pierwszym zebraniu starostów, których jako minister w 1919 roku wezwałem do Warszawy, żądano wprowadzenia czapek z gwiazdką dla starostów, Marny to sposób wzbudzania szacunku w ludności dla przedstawiciela władzy, Dużo jeszcze czasu upłynie, zanim uwolnimy się od różnych spadków po zaborczych państwach policyjnych. Niewola demoralizuje panujących i poddanych, Po obu stronach szerzy obłudę i strach, bezprawie i kult siły, represje i zemstę, Pozostało mi w pamięci zdanie Sidneya Webba, że charakter ruchu rewolucyjnego zależy przeważnie od natury sił poskramiających, Dlatego oburzyłem się, kiedy w Pamiątce majowej 1896 roku w artykule Jodki o międzynarodowym znaczeniu polskiego ruchu rewolucyjnego[4] znalazłem zdanie, że polska klasa robotnicza jest zahartowana i wyszkolona przez długie lata niewoli, „Na miły Bóg – mówiłem w liście z 27 czerwca do Londynu – jak można pisać, że niewola wyszkoliła naszego robotnika, Niech diabli biorą takie wyszkalanie niewolą!”, Na każdym kroku musieliśmy zwalczać objawy upodlenia, które rodziły ówczesne warunki, W „Robotniku” często zwracaliśmy na to uwagę robotników: „by jarzmo niewoli nie wpiło się nam w barki, by nie upodliło naszego ducha cierpliwym znoszeniem zniewag i poniewierki, musimy zawsze stać na straży swej godności i odpierać wszystkie zamachy rządu przeciw nam skierowane”[5]. [...] Moje refleksje [...] wyrażały się w twierdzeniu, że nie możemy wciąż być „spółką wydawniczą i kolporterami”, że musimy więcej zająć się organizacją, bo to pierwszy warunek nadania walce z caratem bardziej energicznego charakteru, „Strajki i ich reklamowanie – pisałem do Londynu – dobre na początek ruchu, ale nie później, kiedy nareszcie zaczyna się wyrastać z wyłącznej robotniczości i polityka wyłazi na plan pierwszy”, Trzeba było rozszerzyć pole działania przez użycie nowego środka – manifestacji publicznych, W kraju, gdzie wszystkie zarządzenia władz zmierzały do trzymania ludzi w odosobnieniu i strachu, żywioły rewolucyjne musiały nauczyć się zbiorowo manifestować swoje pragnienie wolności i odwagę, Wtedy szczególnie potrzebna będzie sprężysta organizacja, żeby nie dopuścić do masowego aresztowania manifestujących, jak to miało miejsce 17 kwietnia 1894 roku na Podwalu, Grupa zdecydowanych ludzi mogłaby przerwać kordon policji i zmniejszyć ilość zatrzymanych do minimum; niestety inicjatorzy manifestacji na cześć Kilińskiego nie pomyśleli o tym zawczasu, Dlatego proponowałem, żeby niezależnie od istniejącej organizacji stworzyć „drużynę bojową” dla czynnej obrony manifestujących. [1]Gorliwość żandarmska, „Robotnik” 1895, nr 7, s, 5. [2] Wartownika. [3] „Górnik” – czasopismo socjalistyczne wydawane przez PPS w latach 1898–1906 w Dąbrowie Górniczej, następnie kontynuowane po rozpadzie PPS przez obydwie frakcje. [4] [W, Jodko-Narkiewicz], Międzynarodowe znaczenie polskiego ruchu robotniczego dawniej i dziś, w: Pamiątka majowa 1896, Londyn 1896, s, 5–17. [5] [J, Piłsudski], Walka z rządem, „Robotnik” 1895, nr 10, s, 2. Wojciech Paduch.