Kalendarium Powstania Warszawskiego

Tadeusz Komorowski "Bór" wydał dowódcy Okręgu AK Warszawa-Miasto płk, Antoniemu Chruścielowi "Monterowi" rozkaz o rozpoczęciu 1 sierpnia 1944 r, o godz, 17.00 zbrojnej walki z Niemcami w Warszawie. 1 sierpnia - O godz, 17.00 (godzina „W”) wybuchło Powstanie Warszawskie, Do pierwszych walk z Niemcami doszło na Żoliborzu już ok, godz, 14.00; na Woli i w Śródmieściu Północ – ok, 16.00. - „Polacy! Od dawna oczekiwana godzina wybiła, Oddziały Armii Krajowej walczą z najeźdźcą niemieckim we wszystkich punktach Okręgu Stołecznego” – napisano w pierwszej powstańczej odezwie, rozklejonej na ulicach stolicy. - Siły Armii Krajowej liczyły 40-45 tys, żołnierzy, zorganizowanych w ośmiu obwodach podległych Komendzie Okręgu Warszawskiego AK (Śródmieście, Żoliborz, Wola, Ochota, Mokotów, Praga, Powiat i Okęcie) oraz w oddziałach wydzielonych, Powstańcy dysponowali ok, 2,5 tys, pistoletów, 1475 karabinami, 420 pistoletami maszynowymi, 94 ręcznymi karabinami maszynowymi, 20 ciężkich karabinami maszynowymi. - Powstańcy zdobyli hotel „Victoria” przy ul, Jasnej – miejsce to wybrano następnie na kwaterę płk, Chruściela „Montera”. - Żołnierze AK opanowali gmach Towarzystwa Ubezpieczeń „Prudential” (najwyższy wówczas budynek w Warszawie – 68 m wysokości) przy Placu Napoleona (obecnie Plac Powstańców Warszawy); na jego dachu zawieszono polską flagę. - Do polskiej niewoli trafił mjr Max Dirske, najwyższy stopniem niemiecki oficer przetrzymywany przez powstańców. - W reakcji na wybuch powstania w Warszawie Reichsfuehrer SS Heinrich Himmler powiedział: „Każdego mieszkańca należy zabić, nie wolno brać żadnych jeńców, Warszawa ma być zrównana z ziemią i w ten sposób ma być stworzony zastraszający przykład dla całej Europy”. 2 sierpnia - Powstańcy zdobyli Pocztę Główną, Polską Wytwórnię Papierów Wartościowych, Pałac Krasińskich, fabrykę Monopolu Tytoniowego oraz Elektrownię Warszawską na Powiślu. - W wyniku ran zmarła Krystyna Krahelska „Danuta” - poetka, autorka jednej z najpopularniejszych piosenek powstańczych "Hej chłopcy, bagnet na broń!". - Ukazał się pierwszy powstańczy numer pisma AK „Biuletyn Informacyjny”. - Niemcy dokonali egzekucji ponad 600 osób przetrzymywanych w więzieniu mokotowskim przy ul, Rakowieckiej. - W klasztorze Ojców Jezuitów przy ulicy Rakowieckiej Niemcy najpierw schwytali kilkudziesięciu zakładników - zakonników i przypadkowych wiernych (w tym kobiety i chłopca), a następnie zabili większość z nich, Łącznie od kul karabinów i w wyniku eksplozji granatów zginęło ok, 40 osób. 3 sierpnia - Niemieckie bombowce po raz pierwszy od wybuchu powstania zbombardowały Warszawę. - Powstańcy opanowali Dworzec Pocztowy, Pałace Blanka i Mostowskich oraz Arsenał. - Komendant Żydowskiej Organizacji Bojowej (ŻOB) Icchak Cukierman wydał odezwę do bojowników żydowskiego ruchu oporu z apelem o wstępowanie w szeregi powstańcze i walkę z Niemcami, „Od trzech dni lud Warszawy prowadzi walkę orężną z okupantem niemieckim, Bój ten jest i naszym bojem (...), Przez bój do zwycięstwa do Polski wolnej, niepodległej, silnej i sprawiedliwej” – głosiła odezwa. 4 sierpnia - Początek trwającej do 25 sierpnia fali masowych rozstrzeliwań, grabieży, podpaleń i gwałtów na warszawskiej Ochocie. - Zarządzenie Komendy Okręgu Warszawa AK wzywające mieszkańców stolicy do budowy barykad. - Powstańczy sztab dowodzenia opuścił hotel „Victoria” i przeniósł się do budynku PKO przy ul, Jasnej. - Niemcy zrzucili z samolotów datowane na 2 sierpnia ulotki do żołnierzy AK, wzywające do zaprzestania działań zbrojnych przeciw Niemcom, rzekomo podpisane przez gen, Komorowskiego „Bora”. - Poległ Krzysztof Kamil Baczyński, poeta, czołowy przedstawiciel tzw, Pokolenia Kolumbów, żołnierz Batalionów AK „Zośka” i „Parasol”. - Załogi polskich i brytyjskich samolotów dokonały pierwszych zrzutów nad walczącą Warszawą. 5 sierpnia - Powstańcy zdobyli „Gęsiówkę” – niemiecki obóz koncentracyjny (KL Warschau) przy ul, Gęsiej, uwalniając 348 Żydów. - Brygada SS dowodzona przez SS-Oberfuehrera Oskara Dirlenwangera zamordowała na Woli około 20 tys, ludzi, W ciągu następnych dni liczba ofiar wzrosła do 40 tys. - Zakończyła się niemiecko-sowiecka bitwa na przedpolach Pragi. 6 sierpnia - Niemcy uruchomili w Pruszkowie obóz przejściowy (Dulag 121) dla ludności cywilnej Warszawy, Ogółem przeszło przez niego ok, 550 tys, mieszkańców stolicy. - Utworzenie Wojskowej Służby Społecznej (WSS), podlegającej Biurze Informacji i Propagandy Komendy Okręgu Warszawa AK, Do zadań WSS należała pomoc powstańcom oraz cywilom. - Rozpoczęła działalność harcerska poczta polowa. 7 sierpnia - Walki Zgrupowania "Radosław" na cmentarzach kalwińskim i ewangelickim. 8 sierpnia - Pierwsza audycja powstańczej radiostacji AK „Błyskawica – nadana z gmachu PKO, "Halo, tu mówi +Błyskawica+! Stacja nadawcza Armii Krajowej w Warszawie, na fali 32, 8 oraz 52, 1 m, Duch Warszawy jest wspaniały" - to pierwsze słowa, jakie na falach "Błyskawicy" popłynęły w eter. - W wydawanym przez Referat Prasowy Okręgowej Delegatury Rządu RP na m.st, Warszawę „Komunikacie Informacyjnym” ukazało się obwieszczenie o powszechnym obowiązku pracy. 9 sierpnia - W trakcie ewakuacji Niemców z Pałacu Bruehla, siedziby gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera, zginął jego zastępca – dr Herbert Hummel. - Ukazały się pisma „Kurier Stołeczny” i „Barykady Powiśla”. 11 sierpnia - Rozkaz płk, Chruściela „Montera” regulujący zasady posługiwania się bronią oraz przepisy dotyczące wyposażenia i umundurowania. - Wojska niemieckie opanowały Wolę i Ochotę. - Odwrót Zgrupowania "Radosław" w kierunku Starego Miasta; z funkcji dowódcy zgrupowania ustąpił ciężko ranny ppłk Jan Mazurkiewicz „Radosław”. - Powstańcom przyznano pierwsze krzyże Virtuti Militari za udział w walkach z Niemcami. 12 sierpnia - Niemcy odbili z rąk polskich gmachy Dyrekcji Wodociągów i Kanalizacji, Starostwa Grodzkiego Śródmiejsko-Warszawskiego, a także Wojskowy Instytut Geograficzny, Miejski Instytut Higieny i Dom Turystyczny. - Ukazał się pierwszy numer pisma „Barykada”. - Do Auschwitz dotarły dwa pierwsze (12 i 13 sierpnia) i najliczniejsze transporty, łącznie 6 tys, warszawiaków, umieszczonych po wybuchu powstania w obozie przejściowym w Pruszkowie, W sumie Niemcy deportowali z Warszawy ok, 550 tys, mieszkańców i ok, 100 tys, ludzi z najbliższych okolic miasta, 55 tys, osób wywieźli stamtąd do obozów koncentracyjnych, z czego ok, 13 tys, do Auschwitz. 13 sierpnia - Niemcy zajęli Stawki, co spowodowało zamknięcie pierścienia wokół Starego Miasta. - Na ul, Kilińskiego przy Podwalu eksplodował niemiecki transporter z ładunkami wybuchowymi, zdobyty przez powstańców; w wyniku eksplozji śmierć poniosło co najmniej 300 osób, wśród nich 67 żołnierzy Batalionu "Gustaw". - W kinie „Palladium” przy ul, Złotej odbył się dziennikarski pokaz kroniki filmowej „Warszawa walczy”. 14 sierpnia - Walki o Uniwersytet Warszawski: powstańcy zdobyli transporter opancerzony z Dywizji SS „Wiking”, nazywany „Jasiem” oraz „Szarym Wilkiem”. - Ewakuacja Szpitala Maltańskiego z ul, Senatorskiej na ul, Zgoda. 15 sierpnia - Uroczystości w oddziałach powstańczych z okazji Święta Żołnierza Polskiego, obchodzonego na pamiątkę Bitwy Warszawskiej 1920 r. 16 sierpnia - Komunikat Radia Berlin o zdławieniu polskiego powstania w Warszawie. - W walkach na Starym Mieście polegli żołnierze AK: Tadeusz Gajcy - poeta, prozaik, krytyk literacki, redaktor konspiracyjnego pisma "Sztuka i Naród", oraz Zdzisław Stroiński - poeta, również związany z pismem "Sztuka i Naród". 17 sierpnia - Polskie Radio nadało pierwszą słyszalną w Londynie audycję z powstańczej Warszawy. 18 sierpnia - Niemcy utworzyli Grupę „Dirlenwanger”, ok, 6,5 tys, oddział dowodzony przez SS-Oberfuehrera Oskara Dirlenwangera, którego żołnierze zasłynęli ze szczególnego okrucieństwa wobec polskich cywilów w czasie tzw, rzezi Woli. - Wojska niemieckie zajęły Zamek Królewski. 19 sierpnia - Niemcy opanowali Politechnikę Warszawską. 20 sierpnia - Po zaciętych walkach powstańcy zdobyli budynek Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej (PAST-y) przy ul, Zielnej. - Oddziały powstańcze wycofały się z Muranowa na Stare Miasto. 21 sierpnia - Nieudana próba przebicia się oddziałów powstańczych z Kampinosu i Żoliborza na Stare Miasto, W ciągu dwóch dni zaciętych walk (do 22 sierpnia) straty Polaków wyniosły ok, 400 zabitych i rannych. - Niemcy wysadzili w powietrze Pawiak oraz pobliskie więzienie dla kobiet - nazywane Serbią. - Projekcja drugiej kroniki filmowej „Warszawa walczy” w kinie „Palladium”. 22 sierpnia - Powstańcy zdobyli gmach tzw, Małej PAST-y (podstacji telefonów) przy ul, Piusa XI (obecnie ul, Piękna). 23 sierpnia - Powstańcy odbili z rąk niemieckich kościół św, Krzyża na Krakowskim Przedmieściu i pobliską Komendę Policji. - Polskie natarcie na Uniwersytet Warszawski. 25 sierpnia - Powstańcy opanowali „Cafe Club” przy ul, Nowy Świat. 26 sierpnia - Sztab Komendy Głównej AK ewakuował się kanałami ze Starego Miasta do Śródmieścia. 27 sierpnia - Powstańcy zostali wyparci z Katedry św, Jana przy ul, Świętojańskiej, Niemcy wkroczyli również do Szpitala św, Jana Bożego przy ul, Bonifraterskiej. - Ppłk Mazurkiewicz ponownie objął dowództwo nad Zgrupowaniem AK „Radosław”, zastępując ciężko rannego mjr, Wacława Janaszka „Bolka”. 28 sierpnia - Niemcy zajęli gmach Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych. - Okręgowy Delegat Rządu na Warszawę Marceli Porowski podpisał zarządzenie o powszechnym obowiązku pracy dla mężczyzn (od 17 do 50 lat) i kobiet (od 17 do 40 lat). 29 sierpnia - USA i Wielka Brytania ogłosiły deklaracje, na mocy których żołnierzom AK przyznano pełnię praw kombatanckich. 30 sierpnia - Niemcy zamordowali ok, 300 pacjentów szpitala św, Jana Bożego, Podobna liczba chorych zginęła lub została ranna w wyniku bombardowania Szpitala Ujazdowskiego przy ul, Chełmskiej. 31 sierpnia - Nieudana próba przebicia się oddziałów powstańczych z Grupy „Północ” AK ze Starego Miasta do Śródmieścia; ok, 300 rannych i zabitych. - W kościele Sakramentek na Nowym Mieście w wyniku nalotu zginęło ok, 1000 osób; 300 ofiar bombardowania Pasażu Simonsa, u zbiegu ulic Długiej i Nalewki. - Niemcy wywieźli do KL Stutthof ponad 3100 więźniów obozu w Pruszkowie, wśród nich m.in, powstańców warszawskich. 1 września - Rozkaz Naczelnego Wodza gen, Kazimierza Sosnkowskiego do żołnierzy AK, zawierający ostrą krytykę postawy zachodnich aliantów wobec Powstania Warszawskiego i Polski. 2 września - Kapitulacja sił powstańczych na Starym Mieście – łącznie podczas walk poległo ok, 7 tys, żołnierzy AK, co stanowiło ok, 40 proc, całości strat w powstaniu, Zniszczeniu od niemieckiego pocisku uległa Kolumna Zygmunta III Wazy na Placu Zamkowym. - Niemcy zamordowali ok, 1300 osób w opuszczonym przez powstańców Starym Mieście. - Poczta Polowa AK wyemitowała pierwszy powstańczy znaczek, według projektu Stanisława Tomaszewskiego „Miedzy”. - Niemcy zajęli Sadybę. - Zmasowany atak bombowy niemieckich samolotów na Warszawę. - Powstańcy opanowali gmach Związku Chrześcijańskiej Młodzieży Męskiej (YMCA) przy ul, Konopnickiej. 3 września - Niemcy uznali prawa kombatanckie żołnierzy AK. 4 września - Rozwiązanie Grupy „Północ” AK. - Ppłk Mazurkiewicz „Radosław” został mianowany dowódcą odcinka Czerniaków. - Bombardowanie gmachu PKO przy ul, Jasnej i elektrowni na Powiślu. 5 września - Powstańcy wycofują się z elektrowni na Powiślu. 6 września - Padły ostatnie punkty polskiego oporu na Powiślu. 7 września - Rozmowy delegacji powstańczej, w składzie m.in, z wiceprzewodniczącą Prezydium Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża Marią Tarnowską, z głównodowodzącym wojsk niemieckich gen, SS i Policji Erichem von dem Bachem-Zelewskim w sprawie ewakuacji ludności cywilnej z Warszawy. - Władze powstańcze wprowadziły na Żoliborzu godzinę policyjną, obowiązującą od godz, 20. 8 września - Ewakuacja 5 tys, cywilów z terenów ogarniętych walkami do części Śródmieścia zajmowanej przez Niemców. 10 września - Natarcie Armii Czerwonej na przedmoście warszawskie. - Polskie Radio ogłosiło listę 28 niemieckich dowódców, którzy byli odpowiedzialni za zrujnowanie Warszawy, Oprócz gen, von dem Bacha-Zelewskiego znaleźli się na niej m.in, generałowie Rainer Stahel i Heinz Reinefarth. 11 września - Odezwa gen, von dem Bacha-Zelewskiego do mieszkańców Warszawy, zrzucająca odpowiedzialność za fiasko polsko-niemieckich pertraktacji na dowództwo AK. 13 września - Niemcy zniszczyli mosty: Poniatowskiego, Kierbedzia, Gdański i Średnicowy. - Kolejne dwie duże (13 i 17 września) deportacje warszawiaków do Auschwitz, W sumie przewieziono tam 4 tys, osób. 14 września - Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych gen, Kazimierz Sosnkowski awansował płk, Chruściela „Montera” do stopnia generała brygady "za wybitne dowodzenie i przykład osobistego męstwa w walkach o Warszawę". - Józef Stalin podpisał w Moskwie rozkaz o zdobyciu Pragi. - W walkach o Pragę zginęło, zostało rannych lub zaginęło 1792 żołnierzy 1, Dywizji Piechoty Ludowego Wojska Polskiego im, Tadeusza Kościuszki. - Sowieckie zrzuty broni i żywności; samoloty sowieckie odbyły 282 loty nad walczącą stolicą. - Natarcie wojsk niemieckich na Górny Czerniaków. 15 września - Pierwsze oddziały 1, Dywizji Piechoty LWP wylądowały na przyczółku czerniakowskim. 16 września - Początek walk 3, Dywizji Piechoty LWP o przyczółki warszawskie na lewym brzegu Wisły (16-23 września). - Niemieckie lotnictwo zbombardowało budynek kina „Helgoland”, w którym powstańcy stworzyli obóz dla jeńców niemieckich. 17 września - Część oddziałów 2, Dywizji Piechoty LWP przedostało się na Żoliborz. - Nieudane próby nawiązania łączności telefonicznej dowództwa AK ze sztabem Armii Czerwonej. 18 września - Nad Warszawą pojawiło się ponad 100 amerykańskich samolotów B-17, które dokonały zrzutów. 19 września - Gen, Komorowski „Bór” w odezwie do powstańców wezwał do dalszego oporu zbrojnego przeciw Niemcom. 20 września - Kolejne oddziały 2, Dywizji Piechoty LWP przeprawiły się przez Wisłę na przyczółek czerniakowski. - Dowodzony przez ppłk, Mazurkiewicza „Radosława” oddział ok, 200 powstańców przedostał się kanałami z Czerniakowa na Mokotów. - Gen, Komorowski „Bór” wydał rozkaz o utworzeniu Warszawskiego Korpusu AK – regularnych oddziałów Wojska Polskiego złożonych z sił powstańczych, Dowódcą korpusu mianowano gen, Chruściela „Montera”. 21 września - Alianckie lotnictwo dokonało ostatnich zrzutów zaopatrzenia nad Warszawą. - Walki 6, pułku piechoty LWP z Niemcami na Żoliborzu. 22 września - Wydawany przez Niemców w języku polskim „Nowy Kurier Warszawski” napisał: „Zgliszcza i ruiny na ulicach – takie owoce wydawał szaleńczy pomysł generała Bora urządzenia powstania w Warszawie, przypłaconego życiem dziesiątek tysięcy niewinnych ofiar oraz gehenną setek tysięcy uchodźców”. - Gen, Chruściel „Monter” wysłał do marszałka ZSRS Konstantego Rokossowskiego pismo, w którym zaoferował pomoc wojskową w planowanym sowieckim szturmie na Warszawę. - Niemcy zdobyli przyczółek czerniakowski, broniony przez powstańców i żołnierzy LWP, mordując następnie ok, 200 rannych. 26 września - Komendant Obwodu Mokotów AK ppłk Józef Rokicki „Karol” przeprowadził ewakuację swych wojsk z Mokotowa do Śródmieścia, Nie dotarł do niego rozkaz gen, Chruściela „Montera” nakazujący dalszą obronę Mokotowa. - Niemcy rozstrzelali 98 powstańców, którzy wychodzili z kanału przy ul, Chocimskiej. 27 września - Kapitulacja oddziałów powstańczych (ok, 2 tys, żołnierzy) na Mokotowie. 28 września - Pertraktacje polsko-niemieckie w sprawie zakończenia walk w Warszawie. 29 września - Do KL Stutthof trafił transport 1258 mieszkańców Warszawy i powstańców. - Na Żoliborzu powstańcy wycofali się z Twierdzy Zmartwychwstanek przy ul, Krasińskiego. - W bitwie pod Jaktorowem Niemcy rozbili Grupę AK "Kampinos" 30 września - Prezydent RP na uchodźstwie Władysław Raczkiewicz zwolnił ze stanowiska Naczelnego Wodza PSZ gen, Sosnkowskiego i powołał na to stanowisko gen, Komorowskiego „Bora”. - Za tłumienie powstania Adolf Hitler nadał dowódcom wojsk niemieckich w Warszawie wysokie odznaczenia wojskowe: gen, von dem Bach-Zelewski i SS-Oberfuehrer Dirlenwanger otrzymali Krzyże Rycerskie Żelaznego Krzyża, a gen, Reinefarth – Liście Dębowe do Krzyża Rycerskiego Żelaznego Krzyża. - Kapitulacja oddziałów powstańczych na Żoliborzu; do niewoli trafiło 1490 żołnierzy AK. 1 października - Gen, Komorowski „Bór” zapowiedział na 2 października wszczęcie rozmów kapitulacyjnych z Niemcami. 2 października - W kwaterze gen, von dem Bacha-Zelewskiego w Ożarowie przedstawiciele Komendy Głównej AK płk Kazimierz Iranek-Osmecki „Jarecki” i ppłk Zygmunt Dobrowolski „Zyndram” podpisali „Układ o zaprzestaniu działań wojennych w Warszawie”, przewidujący przerwanie walki o godz, 21.00 czasu warszawskiego. - Rozpoczęła działalność komisja łącznikowa (jej organem wykonawczym był tzw, batalion osłonowy złożony z żołnierzy AK), której głównym celem było utrzymanie porządku w mieście oraz zabezpieczenie ewakuacji powstańców i cywilów. 3 października - Prezydent Raczkiewicz zarządził dwutygodniową żałobę w Polskich Siłach Zbrojnych. - Gen, Komorowski „Bór” wydał pożegnalny rozkaz do żołnierzy AK, „Z wiarą w ostateczne zwycięstwo naszej słusznej sprawy, z wiarą w Ojczyznę umiłowaną, wielką i szczęśliwą, pozostajemy wszyscy nadal żołnierzami obywatelami Niepodległej Polski, wierni sztandarowi Rzeczypospolitej” – wyjaśnił nowy Naczelny Wódz. - Mianowanie gen, Leopolda Okulickiego „Kobry” Komendantem Głównym AK. 4 października - Powstańcze Polskie Radio i radiostacja „Błyskawica” nadały ostatnie audycje. 5 października - Do niewoli niemieckiej trafiło 11 668 żołnierzy broniących Śródmieścia, a także członkowie naczelnego dowództwa powstania z gen, Komorowskim "Borem" na czele. Sebastian Jackowski.