„Emisariusz” – rozmowy z Janem Karskim

kierował właśnie Wierzyński. Radiowiec po raz pierwszy zetknął się osobiście z Janem Karskim w 1986 r, w Chicago, gdzie legendarny kurier Polskiego Państwa Podziemnego wygłaszał odczyt na temat konferencji w Jałcie, Już wówczas Karski zrobił duże wrażenie na Wierzyńskim, który zapamiętał go jako doskonałego mówcę i realistę politycznego, Emisariusz wypowiedział wówczas pamiętne słowa: „Pretensje Polaków do Roosevelta, że zdradził nas w Jałcie, nie mają sensu, Roosevelt nie był prezydentem Polski, Był prezydentem Stanów Zjednoczonych”. To właśnie umiejętność chłodnej oceny sytuacji międzynarodowej i polityczny rozsądek Karskiego zrobiły na Wierzyńskim duże wrażenie, Zainteresowany jego losami, dziennikarz przeprowadził z Karskim serię wywiadów. „Karski był uroczym człowiekiem, wspaniałym rozmówcą, Nie tylko zajmująco opowiadał, także pytał i słuchał, Widać było, że jest spragniony towarzystwa, żył bowiem na marginesie polskiego środowiska w Waszyngtonie, pozostawał w cieniu innych, nie miał grona wyznawców, jak Jan Nowak-Jeziorański” – pisze Wierzyński, Podczas wielogodzinnych spotkań w Waszyngtonie legendarny kurier opowiadał o swojej młodości, okresie studiów i czasach okupacji. Wykładnię swych poglądów na temat roli Polski w polityce międzypaństwowej przed i po wybuchu II wojny św, Karski zawarł w pracy „Wielkie mocarstwa wobec Polski 1919-1945”, Pisał w niej m.in., że w obliczu rozgrywek mocarstw po 1918 r, Polska odgrywała niewielką rolę na arenie międzynarodowej, „Od wskrzeszenia Polski do pierwszej wojny światowej, aż do jej zgonu w następstwie drugiej wojny światowej raz tylko dane było Polakom zdecydować samodzielnie o własnym losie, Było to podczas wojny polsko-bolszewickiej” – tłumaczył. Według Wierzyńskiego, Karski był niesłychanie skromny i samokrytyczny, „Wyczynami wojennymi się nie chwalił, nie przeceniał wagi swoich spotkań z najpotężniejszymi politykami świata, Przeciwnie, miał skłonność do pomniejszania własnej roli (...) barwnie i z upodobaniem opowiadał, jakie popełniał gafy, Miał dystans do samego siebie i – jak sądzę – mocne poczucie własnej wartości, które nie potrzebuje reklamy” – pisze rozmówca Karskiego. Wywiady dla „Głosu Ameryki” obfitowały w anegdoty z życia emisariusza, Wspominał on, że wychowywał się w atmosferze uwielbienia marszałka Piłsudskiego, którego matka Karskiego nazywała „Ojcem Ojczyzny”. Przez znajomych Karski określany był mianem „dziecka sanacyjnego”, W młodości zainteresował się dyplomacją, historią i polityką międzynarodową, Zaimponowała mu postawa Charlesa Maurice’a de Talleyranda, dyplomaty, reprezentanta Francji na Kongresie Wiedeńskim w 1815 r, Podobnie jak słynny Francuz, młody Karski chciał być rzecznikiem spraw swojej ojczyzny. „Zawsze chciałem wejść do służby zagranicznej, reprezentować mój wielki, piękny, wspaniały kraj, Reprezentować Polskę” – wspominał w rozmowie z Wierzyńskim, Pytany o lata wojny Karski przypomniał, że na kilka dni przed jej wybuchem polscy dyplomaci nie zdawali sobie sprawy z zagrożenia niemieckiego, „(...) była atmosfera optymizmu, Hitler blefuje, To prawda, że urządza różne parady, że zaprasza tych idiotów Francuzów i Anglików i pokazuje im te swoje czołgi, ale one są z dykty, my to wiemy, bo my mamy wywiad w Niemczech” – ironizował. Piekło wojny stało się jednak faktem, a we wrześniu 1939 r, Karski dostał się do sowieckiej niewoli, Został objęty jednak wymianą jeńców między ZSRR a Niemcami, po czym udało mu się zbiec z niemieckiego transportu, Potajemnie przedostał się do Warszawy, gdzie rozpoczął działalność konspiracyjną, Jako emisariusz Polskiego Państwa Podziemnego utrzymywał m.in, kontakty z żydowskimi działaczami politycznymi, To one właśnie umożliwiły mu przedostanie się do warszawskiego getta w 1942 r, „Poszedłem i zobaczyłem okropne rzeczy (...), Nędza, głód.., Jakieś półtrupy, Nagie męskie ciała na ulicy, Tylko na biodrach leżały gazety albo szmaty, Przez skromność” – wspominał Karski, autor raportów dotyczących sytuacji Żydów na okupowanych ziemiach polskich, które przesyłał emigracyjnym władzom polskim w Londynie. Mikrofilmy dotyczące spraw żydowskich przewoził w specjalnie wydrążonym kluczu od mieszkania, Niedługo po pobycie w getcie, przy pomocy żydowskich działaczy politycznych Karski przedostał się także do niemieckiego obozu przejściowego dla Żydów w Izbicy (był wówczas przekonany, że trafił do obozu zagłady w Bełżcu), gdzie na własne oczy zobaczył niemieckie zbrodnie na ludności żydowskiej. W 1943 r, informacje o przeprowadzanym przez Niemców Holokauście osobiście przekazał prezydentowi USA Franklinowi Delano Rooseveltowi, Jednak jego dramatyczne apele o ratunek dla narodu żydowskiego długo nie przynosiły rezultatów – większość rozmówców nie dowierzała jego doniesieniom lub je ignorowała, Z publikacji wyłania się obraz Karskiego jako „bohatera naszych czasów”, który do końca wypełniał niezwykle trudną misję; umiał idee przekuć w czyny, gdyż wiedział, że „patriotyzmu nie dowodzi się słowami”. O postępowaniu Karskiego w czasach wojny tak pisał Wierzyński: „W Karskim znalazły połączenie pozornie sprzeczne przymioty: umiejętność analizy bez emocji i gotowość do postępowania podporządkowanego najwyższym wymaganiom moralnym, Z jednej strony ‘myślał w sposób zimny, prawie cyniczny’, z drugiej demonstrował bezgraniczną odwagę”. Heroiczna postawa podczas II wojny św, sprawiła, że po 1945 r, Karski cieszył się szacunkiem środowisk żydowskich na całym świecie, W rozmowie z Wierzyńskim kurier zaapelował o przeciwstawianie się antysemityzmowi i przyjazne relacje polsko-żydowskie, Pytany o stosunek do ojczystych dziejów i relacje Polski z państwami sąsiednimi Karski odparł, że konieczna jest właściwa edukacja historyczna młodych Polaków, by nie powielali dawnych błędów i nie rozpowszechniali mitów. Jak tłumaczył, to właśnie na stereotypach przez lata budowano relacje Polski z Litwą, Ukrainą czy też z Rosją, podczas gdy było to postępowanie błędne, „Trzeba okazywać dobrą wolę, Przecież Rosjanie bardziej ucierpieli od komunizmu niż Polacy, Stalin urządził nam Katyń, ale Rosjanie mieli sto Katyniów, Ponieśli większe straty w łagrach i na zsyłkach niż Polacy, A więc trzeba mówić, że my, powojenne pokolenie polskie, nie jesteśmy odpowiedzialni za Żółkiewskiego w Moskwie, a i wy nie jesteście odpowiedzialni za zbrodnie czy błędy waszych przodków, Wyciągamy do was rękę, Dosyć wojen, współpracujemy (...), Nie ma narodów gorszych ani lepszych” – przekonywał emisariusz. Książka „Emisariusz, Własnymi słowami” ukazała się nakładem Wydawnictwa Naukowego PWN, a partnerem wydania jest Muzeum Historii Polski w Warszawie, Do książki płytę z nagraniem jednej z opublikowanych rozmów. Tytuł: Emisariusz, Własnymi słowami Autorzy: Jan Karski, Maciej Wierzyński Książka z płytą Redakcja: Elżbieta Lewczuk Konsultacja naukowa: prof, Andrzej Żbikowski Seria: „Na dwa głosy" Oprawa: twarda Format: 165 x 238 mm Stron: 256 ISBN: 978-83-01-17110-0 Cena: 49,90 zł Za: dzieje.pl, Waldemar Kowalski (PAP) WS.