Adam Zagajewski (1945-2021). Płótno, które stało się całunem

Każda, nawet najbardziej zdawkowa notka biograficzna, publikowana po jego odejściu, rozpoczyna od zdania „Urodził się 21 czerwca 1945 we Lwowie; w tym samym roku rodzina przeniosła się do Gliwic, gdzie poeta spędził dzieciństwo”, W roku 1945 przeprowadzki takie (czego mogą być nieświadomi francuscy czy kanadyjscy czytelnicy Zagajewskiego) nie były podyktowane „pragnieniem lepszego życia”, awansem zawodowym czy perypetiami rodzinnymi: wiązały się z uzgodnionym w Jałcie przesunięciem granic Polski i masowym wysiedlaniem Polaków z miast, które przypaść miały Związkowi Sowieckiemu, Lwów pozostanie niewymawianą publicznie częścią historii rodzinnej przez czterdzieści lat; dopiero w 1985 r., w tomie wydanym na emigracji, poeta zapyta: Jechać do Lwowa, Z którego dworca jechać do Lwowa, jeżeli nie we śnie, o świcie, gdy rosa na walizkach i właśnie rodzą się ekspresy i torpedy? („Jechać do Lwowa”) W Gliwicach rodzina osiadła na wiele lat, ojciec poety, Tadeusz, został wykładowcą Politechniki Śląskiej (jeśli, spiesząc się, wpiszemy w okno wyszukiwarki katalogu bibliotecznego tylko nazwisko, tytuły „Ziemia ognista” i „Sklepy mięsne” ukazują nam się na ekranie razem z ojcowskim „Podręcznikiem elektroniki przemysłowej” z 1972), Radio w domu było jednak przez pierwsze lata stare, lampowe, Nawet przez nie słychać było Historię: Przez grubą tkaninę, pokrywającą głośnik (moje ucho lgnęło do ciebie jak do kratek konfesjonału) szeptał niegdyś Mussolini, krzyczał Hitler, tłumaczył coś spokojnie Stalin, syczał Bierut, bez końca przemawiał Gomułka. Ale tobie nikt nie zarzuci zdrady, radio, nie, jedynym twoim grzechem było absolutne posłuszeństwo, czuła wierność kilohercom: kto przychodził, był wysłuchany, kto nadawał – odebrany. („Elektryczna elegia”) Osiemnastoletni Adam podjął studia w Krakowie, z którym będzie związany przez większość dorosłego życia, Ukończył tam psychologię i filozofię (tę ostatnią wykładał przez kilka lat), zacznie być jednak o nim głośno w związku z poezją: wkrótce po debiucie (1967) przychodzi czas na artykuły programowe, Formacja Nowa Fala, z którą obok Zagajewskiego związani będą Julian Kornhauser, Jerzy Kronhold, Ryszard Krynicki, Stanisław Barańczak, postuluje „odkłamywanie języka”, przywracanie mu wiarygodności, zwraca uwagę na możliwość manipulowania odbiorcą, Część dokonań grupy można lokować w nurcie „poezji lingwistycznej”, której próbowało w dekadzie lat 70, wielu, od Mirona Białoszewskiego po Tymoteusza Karpowicza, ale Nową Falę wyróżniała nieufność wobec mowy publicznej, cenzury, językowego manipulowania odbiorcą, To echo pierwszych dorosłych doświadczeń tego pokolenia: roku 1968, w którym ZSRS stłumił „odwilż” w Czechosłowacji, a partia komunistyczna w Polsce – falę demonstracji studenckich na uczelniach, w obu przypadkach sięgając po narzędzia propagandowe, używając brutalnego, populistycznego i dehumanizującego języka. W pierwszej połowie dekady lat 70., najbardziej liberalnej w epoce PRL kariera literacka Adama Zagajewskiego rozwijała się bardzo obiecująco: współpraca z najpoważniejszymi czasopismami literackimi tego czasu, „Twórczością” i „Odrą”, wejście w skład ich redakcji, wreszcie opublikowanie wraz z Julianem Kornhauserem książki-manifestu poetyckiego „Świat nie przedstawiony”, w której apelowali o wierne nazywanie rzeczywistości, o nieuleganie pokusom eskapizmu, o odwrót od pustosłowia, Były to, oczywiście, postulaty poetyckie, ale można je było odczytać również na innej płaszczyźnie: „Świat nie przedstawiony” zaczynały w tym czasie opisywać również „ciemne”, brutalne, niepoetyckie opowiadania publikujących poza obiegiem cenzury Kazimierza Orłosia czy Marka Nowakowskiego, o świecie nie przedstawionym publicznie można było przeczytać w wydawanym od 1976 „Biuletynie Informacyjnym Komitetu Obrony Robotników”, O tym, co właściwie ma pozostać „nie przedstawione” najbardziej precyzyjnie można się było dowiedzieć z wywiezionego w 1977 na Zachód i tam wydanego zbioru „zapisów” Urzędu Kontroli Publikacji i Widowisk, czyli zakazów wymieniania konkretnych nazwisk, faktów i tematów w wydawanych przez państwo książkach i prasie. O tym, że takie rozumienie manifestu literackiego nie jest zbyt polityczne, mogą przekonywać losy jego współautora: Adam Zagajewski w grudniu 1975 roku jako jeden ze stu osób podpisał skierowany do władz memoriał, w którym sprzeciwiano się zmianom w Konstytucji PRL, W rezultacie objęty został zakazem druku, Jego utwory mogły ukazywać się jedynie poza oficjalnym obiegiem, we współtworzonym przez niego kwartalniku „Zapis”, Wydawane konspiracyjnie czasopismo nie mogło jednak, to jasne, w jakikolwiek sposób równać się nakładami z „Twórczością” czy „Odrą”. Również w kolejnych latach jego wiersze można było przeczytać w niewielkich nakładach, złożone drobnym drukiem, Stan wojenny zastał go w Krakowie, w rok później wyjechał za granicę, W Paryżu stworzył kolejne bardzo ważne dla polskiej literatury i myśli czasopismo: „Zeszyty Literackie”, ukazujące się przez kolejnych 36 lat, Ich egzemplarze docierały jednak do Polski przez kolejne lata jedynie przeoczone przez celników, na dnie walizki; ich krajowe, podziemne przedruki były tłuste od chałupniczo robionej farby, Pierwsze „legalne” tomy Adama Zagajewskiego zaczęły się ukazywać, nakładem „Znaku”, potem zaś niemal wyłącznie oficyny „a5”, założonej przez Ryszarda Krynickiego, dopiero w latach 90, Było ich na szczęście niemało: „Ziemia ognista” (1994), „Pragnienie” (1999), „Powrót” (2003), „Anteny”, „Niewidzialna ręka” (2009), „Asymetria” (2014) – aż po „Prawdziwe życie” (2019), A przecież są jeszcze eseje, z tym najważniejszym, a na pewno najcelniej, już w tytule, ukazującym ważny wymiar dzieła Zagajewskiego, błogosławione, można by rzec, jego rozdwojenie: myślę, naturalnie, o „Solidarności i samotności” (1986). Tych kilka powyższych akapitów łatwo bowiem mogłoby w oczach czytelnika, który nie zetknął się był dotąd z poezją Zagajewskiego, ewokować obraz „poety rewolucyjnego”, Powielacze, walka z cenzurą, demaskowanie kłamstw władzy – było to jednym z zadań, a przynajmniej zatrudnień poetów w romantyzmie i trochę później, od Wiktora Hugo po Petőfiego i (młodego) Broniewskiego. Nie jednak w przypadku Zagajewskiego, który (filozof!) jest wiernym uczniem Heraklita, Jego najważniejszym może wtajemniczeniem poetyckim jest stale narzucający się obraz sprzeczności tkwiących w naturze, jej dwoistości – dwoistości, która jest też niezbywalna dla kondycji ludzkiej, A skoro tak, udziałem każdego jest miłość wysoka i niska, radość ii rozpacz, solidarność i samotność, „Kto raz zetknął / się z ironią, będzie parskał śmiechem / podczas wykładu proroka, kto raz / modlił się nie tylko suchymi wargami / zapamięta obecność dziwnego echa / idącego od którejś ze ścian”, „Wiersz rośnie na sprzeczności, lecz jej nie zarasta”, zadeklarował poeta w „Odzie do wielości” i doświadczał tego również w swoim doświadczaniu historii i zbiorowości, Solidarność, tak, ta z małej litery i ta, tak ważna w roku 1986, z wielkiej, lecz również samotność, dystans wobec zbiorowych doznań, zbiorowych wzruszeń, zbiorowej pamięci, Zresztą, czy nie najlepiej wyraża to druga zwrotka przytaczanej już wyżej „Elektrycznej elegii”? Przecież wiem, że dopiero pieśni Schuberta przyprawiały cię o najwyższą, szmaragdową błogość. Walce Chopina sprawiały, że twoje elektryczne serce biło delikatnie i mocno i materia osłaniająca głośnik unosiła się, jak piersi zakochanych dziewcząt w dawnych powieściach. Bierut i Schubert, Chopin i Hitler; Adam Zagajewski słuchał różnych głosów, nie chciał zamknięcia w formule „poety politycznego” czy „patriotycznego”, i wyrzucał – komuś innemu, czy sobie, widzianemu w lustrze? Patrz, także twoje życie staje się tylko oliwą, nad którą błądzi szkarłatny płomień ojczyzny. Ten kraj, depresja, weźmie twoją młodość i zamieni ją w hasło, zabierze ci radość i odda zmartwienie, ten kraj, zepsuty zegar, czarna wstążka („Hasło”) Tak pisał, Ale w tym samym tomie, jednym z najwspanialszych, jakie wyszły spod jego pióra, w „Płótnie” (1990) wspominał Czarna rzeka płynęła przez park, (...) Tam, gdzie śpiewały kosy, mieściła się dawniej filia obozu w Oświęcimiu, a pod trawą pochowano bandaże z rosyjskiego szpitala, dlatego łąka była wzdęta, wysoka („Czarna rzeka”) Pisał wiersze o umieraniu w roku 1940, we Lwowie / zajętym przez szarą Czerwoną Armię / (mundury feldgrau były tymczasem w Przemyślu), dedykował je żyjącym jeszcze Konstantemu Jeleńskiemu, Josifowi Brodskiemu i zamęczonemu cztery lata wcześniej w łagrze Anatolijowi Marczence, o Shoah i o demonach Europy Wschodniej, Te demony pojawiły się w jego wierszu-elegii o Mircei Eliade; nie jest jednak bezzasadne przypuszczenie, że również Adama Zagajewskiego pożegnają śmiejąc się niedosłyszalnie, z podziwem. dr Wojciech Stanisławski (Muzeum Historii Polski) Fotografia w tle: Adam Zagajewski (2014), domena publiczna. Małgorzata Kowalczyk.