Potęga opowieści. Od dawnej kroniki do nowoczesnego muzeum - Muzeum Historii Polski w Warszawie SKIP_TO
Wizyta w muzeum Przejdź do sklepu
czasowa

POTĘGA OPOWIEŚCI.

Od dawnej kroniki do nowoczesnego muzeum

Czarnobiała grafika z przedstawieniem pnia drzewa.
Historia to nauka czy literatura? Kto i w jaki sposób na przestrzeni wieków kształtował nasze wyobrażenia o przeszłości? Średniowieczna kronika, pamiątki po bohaterach narodowych, powieść historyczna to różne narzędzia budowania wspólnoty. Dla kogo tworzono historyczne obrazy, dzieła literatury i filmu? Nowa wystawa czasowa Muzeum Historii Polski prezentuje różnorodne sposoby opowiadania o historii oraz wpływ, jaki wywierały one na kształtowanie polskiej tożsamości.

Najważniejsze informacje

01. Kiedy?

Od: 15/06/2024
Do: 15/09/2024

02. Gdzie?

Muzeum Historii Polski

03. Kurator wystawy

Michał Bąk, dr Tomasz Borowski, dr hab. Aleksandra Jakóbczyk-Gola, prof. dr hab. Michał Kopczyński, Grzegorz Rogowski

04. Ceny biletów

od 10 PLN
Zdjęcie przedstawia pierwszą stronę rękopiśmiennej kroniki z XV wieku. Widoczny ozdobny inicjał. powiększ
XV-wieczne rękopiśmienne wydanie kroniki Wincentego Kadłubka

Na papierze

Naszą podróż rozpoczniemy w czasach Piastów i Jagiellonów, gdy zadaniem kronikarzy było przede wszystkim umacnianie autorytetu panującej dynastii. Sercem opowieści są zatem kroniki Galla Anonima, Wincentego Kadłubka, Macieja Miechowity oraz Marcina Kromera. Ideę, w myśl której historia państwa to tak naprawdę historia rządzącego rodu,  wyraża cenna barokowa monstrancja z Henrykowa z przedstawieniem Drzewa Jessego, czyli drzewa genealogicznego Jezusa.

Elementem uzupełniającym narrację jest  omówienie znaczenia kronik rodzinnych, których początki także sięgają czasów średniowiecznych i które również wzmacniały tożsamość i poczucie więzi z Polską. Obok tekstów czy kolekcji listów rodzinnych z czasów powstania styczniowego, przedstawiamy tu także oryginalną, XV wieczną tarczę herbową z Sandomierza, która nie jest na co dzień eksponowana publicznie. Ekspozycja zawierać także elementy interaktywne, m.in. stanowisko umożliwiające poznanie legend herbowych polskich herbów prezentowanych na kartach spisanego w XIV w. herbarza Geldrii.
Bogato zdobiona złota i srebrna monstrancja z przedstawieniem drzewa. Widoczne liście, grona owoców, wyobrażenia postaci ludzkich i aniołów. powiększ
Monstrancja procesyjna w kształcie Drzewa Jessego
Obraz przedstawia bitwę pod Wiedniem. Na pierwszym planie król Jan III Sobieski na czele husarii tratuje żołnierzy tureckich. Na drugim planie oddziały polskie atakujące obóz turecki. W tle zabudowania Wiednia. powiększ
Obraz przedstawiający bitwę pod Wiedniem z namalowanej przez bractwo św. Łukasza serii obrazów przedstawiającej polską historię

Na płótnie

W kolejnej przestrzeni widzimy , jak w propagandę władzy zostało zaangażowane malarstwo historyczne. Przyglądamy się, w jaki sposób prezentacja scen historycznych budowała tożsamość wspólnoty. 

W staropolskiej Rzeczypospolitej, tak jak w całej nowożytnej Europie, malarstwo służyło do kreowania propagandy sławiącej monarchów lub przedstawicieli elity politycznej – magnatów i zwycięskich wodzów. Te same przedstawienia, które utrwalano na miedziorytach i obrazach olejnych, powielano też na numizmatach, jak chociażby na prezentowanych na wystawie kunsztownie wykonanych medalach z wizerunkami Zygmunta III Wazy oraz jego syna Władysława IV, upamiętniających zwycięstwo nad wojskami moskiewskimi pod Smoleńskiem w 1634 r.

W XVIII i XIX wieku pojawiły się malarskie wizje historiozoficzne, takie jak Jana Matejki, którego obrazy wykreowały unikatową mitologię narodową. Na zawsze zapisała się ona w polskim imaginarium, czasem wypowiadając się ku przestrodze innym razem przypominając dawną chwałę. Szczególnie ważny był w tym kontekście cykl Dzieje cywilizacji w Polsce. Na wystawie zobaczyć  można obraz Potęga Rzeczypospolitej u zenitu z 1889 roku, który jest częścią tegoż cyklu. 

Prezentujemy  tu także obrazy Józefa Brandta i Januarego Suchodolskiego, a także płótna bractwa Łukaszowców, ostatni wielki malarski projekt historyczny, którego celem było zaprezentowanie opowieści o polskiej przeszłości na wystawie światowej w Nowym Jorku w 1939 r. Cykl ten pozostaje w dialogu ze wspominanymi kompozycjami Matejki. 

Atrakcją w tej części jest wykorzystująca dźwięk i zapach, multisensoryczna prezentacja obrazu Bitwa pod Kłuszynem Szymona Boguszewicza, umożliwiająca odtworzenie wrażenia bitewnej zawieruchy.
Obraz przedstawia namiot na polu elekcyjnym w czasie pierwszej wolnej elekcji, w wyniku której królem polskim został Henryk Walezy. powiększ
Potęga Rzeczypospolitej u zenitu - obraza Jana Matejki z cyklu „Dzieje cywilizacji w Polsce”
Rysunek przedstawia ozdobny, monumentalny katafalk z portretem księcia Józefa Poniatowskiego znajdujący się wewnątrz budynku o sklepionym suficie. powiększ
Loża żałobna księcia Józefa Poniatowskiego

W tłumie

Następna część ekspozycji  poświęcona jest świętom i uroczystościom masowym, czyli sposobom kształtowania pamięci przez wspólne przeżywanie. Uroczyste upamiętnienia rocznic zyskały walor nowego języka opowieści o historii, zamieniając ją w doświadczenie pamięci zbiorowej. 

Rocznica bitwy pod Grunwaldem stała się pierwszym świętem narodowym o charakterze świeckim, zawłaszczając religijne święto Rozesłania Apostołów. Na wystawie prezentujemy   XV-wieczne zbiory kazań Mikołaja z Błonia upamiętniające ten właśnie dzień świąteczny, a także oryginalne miecze z tego okresu, w nawiązaniu do mitu dwóch nagich mieczy spod Grunwaldu.
Pocztówka przedstawiająca portret Henryka Sienkiwicza i wybrane sceny z różnych jego powieści - z boku napis „Ursus tymczasem posuwał się wokół areny i kołysząc wciąż dziewczynę na ramionach, ruchem i oczyma błagał dla niej o życie. H. Sienkiewicz” powiększ
Pocztówka: Sceny z motywami sienkiewiczowskimi według rysunku Adama Setkowicza 1910–1939

W druku

Technika druku zrewolucjonizowała odbiór treści, w tym także historycznych, które stały się szerzej dostępnymi elementami kultury – z czasem stając się zaczynem kultury popularnej. Lektura weszła do kanonu rozrywek i doświadczenia codzienności.

Ważnym bohaterem tej opowieści jest  Henryk Sienkiewicz. Jego dzieła – publikowane początkowo w odcinkach – wykreowały wizję dawnej Rzeczypospolitej, do dziś silnie oddziałującą na masową wyobraźnię. Na wystawie zaprezentowane sąróżne świadectwa popularności dzieł Sienkiewicza: ich adaptacje na deskach teatrów i ekranach kin, czy też liczne – entuzjastyczne i krytyczne – opinie na temat autora.

Ciekawym obiektem jest także  akwarela Dar Wołodyjowskiego Jana Rosena, nawiązująca do niezwykłej historii przekazania dużej sumy pieniędzy autorowi przez ofiarodawcę, podpisującego się imieniem postaci z powieści. Na wystawie można oglądać również   pocztówki i zdjęcia dworu Sienkiewicza w Oblęgorku oraz zbiór dokumentów dotyczących uroczystości jego pogrzebu i społecznego odbioru tego wydarzenia, w tym rozkład jazdy niezwykłego pociągu – wiozącego ciało pisarza. Ekspozycję tego tematu domykają elementy współczesnej kultury popularnej, pokazując, jak żywe wciąż pozostają postaci z kart Trylogii.
Pocztówka przedstawiająca starego mężczyznę siedzącego na skale i czytającego książkę. W tle latarnia i płynący przez może żaglowiec. Na ulotce ozdobnym drukiem napisy: „Ojczyzno moja! Ty jesteś, jak zdrowie!", „Towarzystwo Czytelni Ludowych w Poznaniu" o powiększ
Telegram patriotyczny: Towarzystwo Czytelni Ludowych w Poznaniu – scena z powieści „Latarnik" Henryka Sienkiewicza
Na czarno-białej pozowanej fotografii grupa kobiet i mężczyzn w strojach z początku XIX wieku. powiększ
Fotos z filmu „Pan Tadeusz" - scena zbiorowa, w której wykorzystano dużą liczbę kostiumów wykonanych specjalnie do tej produkcji

Na ekranie

W kolejnej przestrzeni przenosimy  się do początków polskiego kina historycznego. W końcówce lat dwudziestych XX w. doszło do profesjonalizacji opowiadania historii. Zaczęto projektować wierne historycznie kostiumy oraz dekoracje, zwracając uwagę na detal, jak chociażby w filmach Pan Tadeusz czy Młodość Chopina. Na ekspozycji prezentujemy  oryginalne projekty scenografii tych filmów wykonane w technice akwareli.

Ważnym tematem jest  również stosowana wobec filmów cenzura. Jednym z przejawów cenzury w kinie powojennym było zjawisko tak zwanych „półkowników”, czyli filmów, które pozostawały na magazynowych półkach i nie miały trafić do dystrybucji. Docierały one jednak do publiczności dzięki przedrukom scenariusza w nielegalnych wydawnictwach lub w formie nagrań na kasetach wideo. Przykładem jest historia filmu Ryszarda Bugajskiego Przesłuchanie. Widzowie mogą  zapoznać się z licznymi fotosami z filmu oraz prezentacją jego fragmentów, a także cennym przedrukiem jego scenariusza. Niewątpliwie najbarwniejszą częścią modułu jest  opowieść o wielkich historycznych produkcjach polskiego kina.   Uwwagę przyciągają  archiwalne rozmówy z twórcami oraz oryginalne kostiumy z filmów Epitafium Barbary Radziwiłłówny oraz Potop, ukazujące bogactwo i dbałość o szczegół polskiego kina historycznego.
Na zdjęciu twarz młodej kobiety schowanej za kratami. powiększ
Krystyna Janda w filmie „Przesłuchanie”
Na zdjęciu monochromatyczna makieta budynku Muzeum Narodowego w Warszawie na szarym tle. powiększ
Makieta Muzeum Narodowego w Warszawie wykonana na podstawie projektu Tadeusza Tołwińskiego z lat 1926–1935

Za szkłem

Wystawę zamyka część poświęcona muzeom. Rozpoczyna ją prezentacja najstarszych inicjatyw muzealnych z końca XVIII w., przede wszystkim założonej przez Izabelę Czartoryską Świątyni Sybilli, pierwszego muzeum gromadzącego polskie pamiątki historyczne. Na ekspozycji prezentowany jest obraz z 1880 roku ukazujący widok na ten budynek a także, pochodzący ze zbiorów naszego muzeum jeden z najstarszych polskich katalogów muzealnych: Poczet pamiątek zachowanych w Domku Gotyckim w Puławach. Opowieść dotyczy też niezrealizowanych projektów – Musaeum Polonicum Michała Mniszcha z 1775 r., którego olejny portret namalowany przez Marcella Bacciarellego można będzie obejrzeć na wystawie, oraz wizji przebudowy Wawelu z początku XX w., zaproponowanej przez Stanisława Wyspiańskiego.

Na ekspozycji prezentowane są  różne wcielenia idei muzeum narodowego –  od pierwszej realizacji w XIX w. w Krakowie, przez inicjatywę jego stworzenia w Warszawie, widzianą jako cel polityki kulturalnej nowego, niepodległego państwa, aż po odbudowę Zamku Królewskiego po II wojnie światowej. 

Zamknięcie  modułu stanowi  prezentacja muzeów polskich zbudowanych w XXI wieku. Temat ten ilustrują  zrealizowane i niezrealizowane koncepcje muzealnych budynków, także tych najnowszych, przedstawione również w formie makiet.
Na zdjęciu monochromatyczna makieta budynku Muzeum Historii Żydów Polskich – Polin na szarym tle. powiększ
A mock-up of the POLIN Museum of the History of Polish Jews
1/4

Powiązane Aktualności

1/4

Polecane Wydarzenia

1/4
Zobacz wszystkie Wydarzenia

Powiązane Wystawy

1/4