Dymisja Stanisława Kostki Potockiego

Prezydującym w Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego - naczelnej władzy oświatowej w Królestwie Kongresowym - był Stanisław Kostka hrabia Potocki, sławny polityk z okresu Sejmu Czteroletniego i jeden z twórców Konstytucji 3 maja. Mimo otwarcie konserwatywnych poglądów społecznych (był m.in. przeciwnikiem uznania praw chłopów do ziemi), jako człowiek Oświecenia występował z pozycji antyklerykalnych, dążąc do podporządkowania sobie duchowieństwa katolickiego chociażby w zakresie edukacji. Zdając sobie dobrze sprawę z silnej pozycji kleru na scenie politycznej, Potocki starał się podjąć walkę w sferze czysto intelektualnej, publikując swoje anonimowe felietony zatytułowane Świstek Krytyczny w periodyku "Pamiętnik Warszawski".

Wystąpienia hrabiego spotkały się z krytyką władz i intelektualistów kościelnych, takich jak ksiądz Karol Surowiecki. Miał on poglądy ultramontańskie i potrafił sprzeciwić się nawet prymasowi Królestwa, gdy ten według niego działał na szkodę Kościoławi (abp. Hołłowczyc odpowiadał za likwidację wielu klasztorów w 1818 r.). Jego broszura Świstak warszawski wyświstany stanowiła ostrą polemikę z tezami Potockiego. Minister jednak się nie poddawał i w 1820 r. publikował książkę Podróż do Ciemnogrodu. Powieść ta wyśmiała papieża (Pan Najciemniejszy), Państwo Kościelne i jezuitów, a zwłaszcza ich Akademię Połocką, która w książce nazywana jest Akademią Smorgońską - od nazwy miejscowości, gdzie kiedyś tresowano niedźwiedzie. Wywołało to wielkie oburzenie, a najwyżsi dostojnicy kościelni rozpoczęli starania o ukaranie autora tak antykościelnego dzieła (Potocki samej wiary nie deprecjonował).

Dzięki usiłowaniom zwłaszcza biskupa krakowskiego Jana Pawła Woronicza, który spotkał się w tej sprawie z królem i cesarzem Aleksandrem, Potocki został zdymisjonowany z funkcji ministerialnej, a na jego miejsce powołano powolnego hierarchii kościelnej, niezbyt lotnego intelektualnie Stanisława hrabiego Grabowskiego (zwanego później ministrem ociemniania), nota bene nieślubnego syna króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Potocki, odsunięty od bezpośredniego wpływu na losy państwa, podupadł na zdrowiu i mając 65 lat zmarł w swojej rezydencji w Wilanowie.

M. G.-K.

Ilustracja: Stanisław Kostka hr. Potocki na litografii Ludwika Horwarta, Polona , CC-BY-NC.