Utworzenie pierwszej ochotniczej straży ogniowej w zaborze rosyjskim

25 listopada 1864 r. powstała w Kaliszu pierwsza w zaborze rosyjskim ochotnicza straż ogniowa. Jej inicjatorem i fundatorem był Karol Pusch. W ciągu pierwszych miesięcy liczba członków wzrosła z 30 do 118, nie licząc honorowych. Wśród nich można znaleźć właścicieli fabryk, urzędników, a także robotników. 11 marca 1865 r. nadszedł moment próby. Oprócz sikawek z sześćdziesięciometrowymi wężami, wozów i drabin straż miała także apteczki, nosze i aparaty do oddychania.

Następne dekady to rozwój pożarnictwa. We wszystkich zaborach strażom pomagały finansowo gminy, ustawowo zobligowane do troski o bezpieczeństwo mieszkańców, oraz osoby prywatne i towarzystwa ubezpieczeniowe. Katastrofy zdarzały się jednak na ogromną skalę. W Kongresówce w ciągu dekady przed wybuchem I wojny światowej średnio w ciągu roku wybuchało trzydzieści pożarów zbiorowych. W każdym z nich doszczętnemu spaleniu ulegało przeciętnie 130 budynków.

Choć najważniejszym celem straży pożarnych była oczywiście walka z ogniem, zazwyczaj wokół nich tworzono inne instytucje, na których działanie władze zaborcze nie wyrażały zgody: biblioteki, teatry, koła sportowe, orkiestry i chóry. Pełniły one rolę szkół obywatelskich i patriotycznych. W miasteczkach i wsiach były często jedynymi ośrodkami, w których współdziałała ludność o różnym statusie społecznym i różnego wyznania. Z wyjątkiem zaboru pruskiego, gdzie administracja i ludność niemiecka starały się odsuwać Polaków od działalności w strażach, w remizach kultywowano polskie stroje, obyczaje i język. Mundury strażackie nawiązywały do polskich tradycji. Wielokrotnie pod pretekstem ćwiczeń pożarniczych odbywały się ćwiczenia Polskiej Organizacji Wojskowej.

Od momentu odzyskania niepodległości trwały prace nad zjednoczeniem ruchu pożarniczego z trzech zaborów. Ostatecznie 9 września 1921 r. powstał Główny Związek Straży Pożarnych Rzeczypospolitej Polskiej, zrzeszający 1600 ochotniczych straży pożarnych.

MAS

Fotografia: ochotnicza straż pożarna w Częstochowie w 1912 r., Polona, CC-BY-NC.