Powstanie Ossolineum we Lwowie

Dzieje początków Zakładu Narodowego im. Ossolińskich nierozerwalnie związane są z biografią ich założyciela Józefa Maksymiliana hr. Ossolińskiego. Ten bogaty potomek jednego z największych magnackich rodów polskich całe życie poświęcił wielkim pasjom, jak literatura i historia. Kolekcjonował książki i stopniowo utworzył bibliotekę, której porządkowaniem pod koniec XVIII w. zajmował się Samuel Bogumił Linde - jego monumentalny Słownik języka polskiego powstał głównie dzięki wykorzystaniu materiałów Ossolińskich. Potrzeba stworzenia wielkiego narodowego księgozbioru była wspólna hrabiemu i wielu innym polskim arystokratom (Czartoryskim, Tadeuszowi Czackiemu), którzy w obliczu konfiskaty Biblioteki Załuskich przez Rosjan po III rozbiorze chcieli przywrócić Polsce choć w części podobny skarb.

Od 1795 r. Ossoliński mieszkał w Wiedniu, gdzie po kilku latach mianowano go prefektem biblioteki nadwornej. Za zasługi m.in. przy ratowaniu zbiorów podczas francuskiej okupacji Wiednia w 1809 r. cesarz nadał mu wiele odznaczeń. Warto jednak zaznaczyć, że hrabia wykorzystał swoją posadę nie tylko do pielęgnowania habsburskiego majątku, lecz także do jego uszczuplenia, "wypożyczając" (na wieczne nieoddanie) cenniejsze polonica. W końcu Józef Maksymilian Ossoliński postanowił podarować swoją bibliotekę narodowi polskiemu i w tym celu zakupił gmach byłego klasztoru karmelitów we Lwowie, gdzie w 1817 r. ufundowano Ossolineum, którego statut 4 czerwca tego roku potwierdził sam cesarz Franciszek I.

W 1823 r. do Zakładu przyłączono muzeum książąt Lubomirskich, założone przez księcia Henryka z Przeworska, który w 1827 r. został drugim z kolei kuratorem Ossolineum. Od tej pory cały zespół stał się jedną z najważniejszych polskich instytucji naukowych, będąc prawdziwą ostoją polskości w Galicji - zwłaszcza w pierwszej połowie XIX w. W tym czasie był narażony na prześladowania ze strony władz austriackich.

M. G.-K.

Ilustracja: gmach biblioteki Ossolineum na pocztówce z 1906 r., Polona, CC-BY-NC.